Nước bể cá bị đục trắng, đục xanh: nguyên nhân và cách làm nước trong

Đục trắng và đục xanh là gì

Nước đục màu sữa thường do vi khuẩn bùng phát. Dân chơi hay gọi hiện tượng này là "vi sinh nở hoa" hoặc "bùng vi sinh". Nó rất hay gặp ở bể mới và nhìn chung không nguy hiểm.

Bể mới hay bị vì hệ vi sinh chưa ổn định. Lọc sinh học cần khoảng bốn đến sáu tuần mới chín. Còn để có một hệ vi khuẩn thật sự trưởng thành thì phải lâu hơn sáu tháng rất nhiều.

Nước xanh là chuyện khác. Thủ phạm là tảo đơn bào trôi tự do trong nước, sinh sôi rất nhanh. Tảo nở rộ làm giảm oxy hòa tan và ảnh hưởng đến sức khỏe của cá.

Dấu hiệu và cách phân biệt

• Bùng vi sinh: nước đột ngột đục trắng như nước vo gạo. Nhiều người tưởng đây là vi sinh có lợi trong bể bị chết, tức "chết vi sinh". Thực ra hai chuyện này khác nhau.
• Đục do nền, sỏi: ở bể mới set, sỏi chưa rửa hoặc nền bị khuấy lên sẽ làm nước đục trắng hoặc xám. Kiểu đục này thường trong lại sau 1–2 ngày nhờ lọc chạy.
• Đục xanh: nước ngả xanh hoặc đổi màu. Nước vẫn có thể xanh dù các chỉ số đo đều bình thường.

Nguyên nhân

Nước đục trắng thường do một trong mấy nguyên nhân sau:

• Cặn li ti quá nhỏ, lọc không giữ lại được.
• Khoáng chất tan ra từ đồ trang trí và nền khi nước có tính axit.
• Vi khuẩn bùng phát.

Vi khuẩn hay bùng lên sau những chuyện sau:

• Cho ăn quá nhiều, hoặc có cá chết trong bể mà bạn không để ý.
• Lâu không thay nước, hoặc thông số nước dao động mạnh.
• Vệ sinh lọc quá kỹ hay thay vật liệu lọc mới. Làm vậy sẽ mất vi sinh có lợi, và vi khuẩn gây đục chiếm chỗ.
• Dùng thuốc sát trùng hoặc kháng sinh. Các loại này giết vi sinh có lợi hoặc làm gãy chu trình nitơ, nhất là ở bể mới.
• Thay nước đột ngột, dọn bể, nhiệt độ hoặc pH thay đổi đột ngột, thả thêm cá.

Nước xanh thường do ánh sáng và dinh dưỡng thừa:

• Nắng chiếu thẳng vào bể, nhất là bể đặt cạnh cửa sổ hoặc ngoài trời.
• Bật đèn quá 8–12 tiếng mỗi ngày, dùng đèn không dành cho bể cá, hoặc dùng đèn bể thủy sinh cho bể không có cây.
• Nuôi quá dày hoặc lâu không vệ sinh. Phosphate và nitrate tăng lên, và đó chính là thức ăn của tảo.
• Chất thải của cá nhiều quá sức lọc sinh học, hoặc bể đang trong giai đoạn chạy chu trình.

Làm gì ngay

1. Đo ammonia trước tiên. Chỉ số này phải bằng 0. Kiểm tra luôn nhiệt độ nước.
2. Nếu chỉ là bùng vi sinh và ammonia bằng 0 thì không cần làm gì cả. Bể sẽ tự cân bằng lại.
3. Ngưng cho ăn khoảng 7 ngày. Cá khỏe vẫn chịu được.
4. Để yên bộ lọc ít nhất 7 ngày. Không vệ sinh và không thay đổi gì.
5. Nếu ammonia hoặc nitrite trên 0, nhiều khả năng bể đang chạy lại một chu trình nhỏ, và chính nó nuôi đám vi khuẩn gây đục. Trong thời gian bể hồi lại, bạn nên đo mỗi ngày.

Các bước làm nước trong

Nếu nước vẫn đục, hoặc bạn đo thấy có vấn đề, có thể làm lần lượt như sau:

1. Đo nước để xem bể có đang chạy chu trình nitơ không và phosphate có cao không.
2. Thay 30% nước, dùng ống hút đáy hút nền. Cạo sạch rêu bám trên kính và đồ trang trí.
3. Bổ sung vi sinh có lợi.
4. Nếu nước vẫn đục thì dùng chất keo tụ.
5. Về lâu dài, trồng thêm cây để cây hút bớt dinh dưỡng. Nếu nước vẫn đục, xem lại số lượng và kích cỡ cá so với thể tích bể. Duy trì đo nước và thay nước đều đặn.

Lưu ý: các nguồn không thống nhất ở bước thay nước. Có nguồn cho rằng bùng vi sinh thường tự hết sau vài ngày, nên không cần can thiệp mạnh như thay nhiều nước. Phần lớn trường hợp đục trắng ở bể mới, bạn chỉ cần kiên nhẫn chờ.

Bông lọc, chất keo tụ và đèn UV

Bông lọc mịn: lót thêm một lớp bông lọc để giữ những hạt cặn quá nhỏ mà vật liệu lọc thường bỏ lọt. Khi xử lý nước xanh, bông lọc mịn cũng giữ lại xác tảo chết.

Chất keo tụ (chất làm trong nước): loại này kết các hạt lơ lửng thành cụm. Cụm cặn sẽ lắng xuống để bạn hút đáy, hoặc bị lọc giữ lại. Liều của mỗi sản phẩm khác nhau, nên bạn làm đúng theo nhãn. Ví dụ, một sản phẩm phổ biến ghi liều 5 mL (một nắp) cho 80 L, tức khoảng 20 gallon Mỹ. Tính ra là 2,5 mL cho 40 L và 12,5 mL cho 200 L. Đừng lấy liều này áp cho sản phẩm khác. Nhà sản xuất cũng cho biết sau khi châm, nước có thể đục hơn một lúc. Đó là chuyện bình thường, và nước sẽ trong lại sau 1–2 tiếng. Khi nước đã trong, bạn nhớ vệ sinh bông lọc hoặc lõi lọc để bỏ đi chỗ cặn đã giữ lại.

Đèn UV: đây là cách hiệu quả với nước xanh. Tia UV-C (200–280 nm) làm hỏng DNA của tảo và vi khuẩn trôi tự do, khiến chúng không sinh sản được nữa. Một số điểm cần biết:

• Liều UV khuyến nghị cho tảo và vi khuẩn là 180.000 µWs/cm².
• Chọn đèn đúng với thể tích bể. Đèn nhỏ hơn bể sẽ không có tác dụng. Đèn lớn hơn bể thì không sao.
• Thay bóng UV sáu tháng một lần.
• UV không diệt được sinh vật bám trên bề mặt hay sống trong cơ thể cá.

Để trị nước xanh, nên kết hợp lọc cơ học, lọc sinh học, lọc hóa học (than hoạt tính, zeolite) với một bộ lọc có đèn UV. Một số nhà sản xuất còn bán thuốc diệt tảo để làm trong nước xanh nhanh, và vi sinh bổ sung để vi khuẩn tranh dinh dưỡng với tảo.

Sai lầm hay gặp

• Thay nước nhiều và thất thường, kiểu thay một lần 75%. Bể dễ mất ổn định vì vậy.
• Vệ sinh bể và phụ kiện quá kỹ.
• Cho ăn nhiều, nuôi quá dày, cho sỏi chưa rửa vào bể.
• Thả cá khi chu trình nitơ chưa ổn định. Bể như vậy rất dễ bị bùng vi sinh.
• Đổ thuốc sát trùng hoặc kháng sinh vào bể. Vi sinh có lợi sẽ chết. Kháng sinh pha nước bán tự do thường không được cấp phép và có thể hại cá.
• Dùng hóa chất sai cách khi vệ sinh bể. Oxy hòa tan sẽ giảm và nước bị đục.

Phòng

• Thay nước đều đặn mỗi tuần. Mỗi nguồn khuyên một mức khác nhau: có nguồn nói 10–25%, có nguồn nói 25–30%, có nguồn nói 10–50%. Các nguồn đều đồng ý là không bao giờ thay 100% nước.
• Nước mới nên có nhiệt độ và chất lượng gần với nước trong bể.
• Bật đèn khoảng 8–12 tiếng mỗi ngày.
• Không để nắng chiếu thẳng vào bể. Bạn có thể dùng rèm, cây che hoặc đổi chỗ đặt bể.
• Cho ăn vừa phải, nuôi số cá hợp với bể, sục khí đủ.
• Giữ nhiệt độ và pH ổn định.

Kiểm tra lại

Bể đã ổn định thì ammonia và nitrite luôn bằng 0. Nitrate tăng chậm theo thời gian, còn pH và KH giảm chậm. Nếu thấy ammonia hoặc nitrite trên 0, bạn đo mỗi ngày cho đến khi cả hai về 0.

Ở Việt Nam

Nước ở mình ấm, nên nhiệt độ thay đổi đột ngột là một nguyên nhân bùng vi sinh đáng để ý. Bể đặt cạnh cửa sổ hay ngoài hiên có nắng chiếu thẳng là loại rất dễ bị nước xanh. Ở các cửa hàng cá cảnh trong nước bán nhiều loại men vi sinh để giúp bể cân bằng lại sau khi bị bùng vi sinh.