Trùng huyết: đặc điểm, vòng đời và hướng dẫn nuôi cấy

Trùng huyết là ấu trùng của muỗi lắc (họ Chironomidae). Đây là nguồn thức ăn tự nhiên chính của nhiều loài cá nước ngọt, cua, tôm hùm đất, axolotl, ếch và cả tép. Trùng huyết giàu dinh dưỡng, nên nhiều người chơi từng tự hỏi tự nuôi lấy trùng huyết thì khó và tốn đến đâu.

Trùng huyết khá khỏe. Nhưng nuôi chúng trọn vòng đời ở nhà thì có thể gặp nhiều rắc rối, vì chúng sống hai giai đoạn: một phần dưới nước, một phần trên cạn. Dưới đây là vòng đời của trùng huyết và cách nuôi chúng làm thức ăn cho các con vật trong bể.

Chuyện thú vị. Ấu trùng Chironomus là sinh vật mô hình quen thuộc trong độc học sinh thái, sinh học và sinh thái học. Lý do là chúng đẻ nhiều, nuôi rẻ, lớn nhanh và chịu được nhiều điều kiện môi trường khác nhau.

Trùng huyết là gì?

Trùng huyết là ấu trùng sống dưới nước của muỗi lắc, một nhóm muỗi không đốt người (họ Chironomidae). Họ này ước tính có hơn 10.000 loài trên thế giới. Chúng có mặt từ vùng cực Bắc đến Nam Cực, trong đủ kiểu môi trường sống. Trong các hệ sinh thái nước ngọt, đây là nhóm côn trùng thủy sinh đông đảo nhất.

Những loài trùng huyết phổ biến và dễ kiếm để nuôi gồm:

• Chironomus reparius
• Chironomus decorus
• Chironomus plumosus
• Chironomus thummi

Người chơi bình thường gần như không thể biết chính xác mình đang có loài nào. May là chuyện đó không cần thiết. Bạn chỉ cần chắc đó là trùng huyết chứ không phải giun sâu hại, và việc này khá dễ.

Cách nhận biết trùng huyết

Kích thước. Trùng huyết có thân hình trụ, thon dài, thường dài khoảng 5 – 25 mm.

Cách di chuyển. Chúng bơi bằng những cú giật đặc trưng, thân uốn thành hình chữ “S”.

Thức ăn. Chúng chủ yếu ăn tảo lục hoặc mùn bã hữu cơ.

Màu sắc. Chúng có tên trùng huyết vì thân màu đỏ. Màu đỏ này do dịch cơ thể chứa hemoglobin (Hb).

Lưu ý. Chức năng chính của hemoglobin là giữ oxy trong môi trường nước nghèo oxy. Nhờ vậy trùng huyết sống được dưới đáy ao, hồ, đầm lầy, những nơi rất thiếu oxy. Khi hoàn toàn không còn oxy, ấu trùng rơi vào trạng thái ngưng hoạt động tạm thời.

Cấu tạo cơ thể. Thân trùng huyết có 13 đốt, chia làm hai phần chính. Phần ngực gồm 3 đốt đầu, phần bụng gồm 10 đốt tiếp theo. Các đốt này hỗ trợ trùng huyết di chuyển.

• Thân nhẵn, lớp vỏ ngoài mỏng và trong suốt.
• Đốt ngực có một cặp chân giả mang móc kitin. Trùng huyết dùng chúng để bò trên nền và xây ống ở.
• Đốt cuối phần bụng cũng có chân giả nhỏ để di chuyển.

Vòng đời của Chironomidae

Vòng đời của Chironomidae có bốn giai đoạn và thường khép lại trong 3 – 6 tuần.

Giai đoạn 3 và 4 rất ngắn. Ở giai đoạn trưởng thành, con muỗi chỉ làm ba việc: giao phối, tạo trứng và đẻ trứng. Phần lớn đời của chúng là ở dạng ấu trùng, tức trùng huyết.

Lưu ý. “Tuổi” (instar) là một chặng phát triển của ấu trùng côn trùng, tính giữa hai lần lột xác.

Giai đoạn 1: Trứng

Muỗi thường đẻ trứng vào sáng sớm. Con cái mang trứng bay đến và đẻ ngay dưới mặt nước.

Tùy loài, mỗi con cái đẻ được từ 100 đến 2000 trứng. Chironomus plumosus đẻ trung bình 1600 trứng. Chironomus Xanthus đẻ khoảng 500 – 600 trứng. Còn Chironomus riparius trung bình 400 trứng mỗi con cái.

Trứng nằm trong một lớp kén dạng thạch, xếp thành khối xoắn ốc. Gặp nước, trứng hút nước, trương lên rồi chìm xuống đáy.

Ở nhiệt độ ấp 24 °C, ấu trùng bắt đầu nở sau khoảng 48 – 72 giờ. Nếu nhiệt độ thấp hơn, trứng có thể mất đến vài tuần mới nở.

Giai đoạn 2: Ấu trùng (trùng huyết)

Trùng huyết tuổi 1 chưa có màu, bơi tự do và bị ánh sáng thu hút. Phần lớn thời gian chúng nằm lẫn giữa các hạt nền và lọc vi khuẩn để ăn. Có thể coi đây là giai đoạn sống trôi nổi như sinh vật phù du. Giai đoạn này thường kéo dài 2 – 4 ngày.

Sang tuổi 2, trùng huyết bắt đầu xây ống hình chữ U trong lớp bùn đáy. Chúng làm ống bằng bùn đất hoặc bằng tơ tiết ra từ tuyến nước bọt.

Lưu ý. Người ta cũng từng ghi nhận trùng huyết đôi khi ra sống ở tầng nước mở. Nhưng bình thường chúng ở trong ống cho đến lúc hóa nhộng ngay tại đó.

Trùng huyết nằm ở phần dưới của ống và định kỳ uốn mình để bơm nước qua ống. Dòng nước này mang oxy cho chúng thở và mang thực vật phù du cho chúng ăn. Giai đoạn này thường kéo dài 5 – 6 ngày.

Ở tuổi 3 và tuổi 4, trùng huyết chỉ lớn thêm, nặng thêm và thường sẫm màu hơn, chuyển sang đỏ đậm. Giai đoạn này thường kéo dài 6 – 8 ngày.

Trong điều kiện lý tưởng, toàn bộ thời kỳ ấu trùng kéo dài khoảng 2 tuần.

Giai đoạn 3: Nhộng

Khi đủ lớn để biến thành con trưởng thành, trùng huyết hóa nhộng. Chuyện này có thể diễn ra vào bất kỳ giờ nào, ngày hay đêm, nhưng hay gặp nhất là ngay trước lúc mặt trời lặn.

Đây là giai đoạn ngắn nhất, thường chỉ kéo dài vài phút.

Giai đoạn 4: Trưởng thành (muỗi lắc)

Muỗi vừa thoát khỏi nhộng là đã bay được.

Suốt một thời gian dài, người ta cho rằng muỗi lắc chỉ ăn ở giai đoạn ấu trùng. Lý do là con trưởng thành không có bộ phận miệng hoạt động được. Vì thế hệ vi sinh trong cơ thể muỗi hình thành ngay ở giai đoạn này của vòng đời.

Các nghiên cứu gần đây lại cho thấy điều ngược lại. Chironomidae trưởng thành thật sự ăn được sucrose và glucose. Ăn vào giúp vòng đời của chúng tốt hơn: con đực sinh sản mạnh hơn, con cái sống lâu hơn.

Cụ thể, con đực được ăn bay được lâu hơn trung bình 160% so với con đực không được ăn. Con cái sống lâu hơn khoảng 40%. Kết quả này khớp với vai trò của mỗi giới.

Phân biệt đực cái

Muốn xác định chắc chắn thì phải soi dưới kính hiển vi. Tuy vậy, ở nhiều loài, con đực có bộ phận sinh dục rất to ở chóp bụng nên khá dễ nhận ra. Con đực cũng to hơn con cái một chút.

Giao phối

Muỗi lắc sinh sản bằng cách bay thành đàn. Con đực tụ thành đàn dày đặc phía trên mặt nước khoảng 1 giờ trước lúc mặt trời mọc và tản ra khoảng 1 giờ sau lúc mặt trời lặn. Con cái bay vào đàn để giao phối.

Ở nhiều loài, con đực còn ra khỏi nhộng sớm hơn con cái 2 ngày. Nhờ vậy con cái vừa ra là có thể bay ngay vào đàn đực để giao phối.

Thời gian phát triển của từng con không giống nhau, nên mùa bay đàn có thể kéo dài 15 – 30 ngày. Trong suốt thời gian đó, trứng được tạo ra liên tục.

Sau khi giao phối 20 – 30 giờ, con cái sẵn sàng đẻ. Con cái mang trứng đẩy khối trứng ra bám vào chân sau để dễ thả xuống nước.

Con trưởng thành thường sống 3 – 14 ngày.

Chuyện thú vị. Ở một số loài, cường độ ánh sáng, màu của bề mặt và độ phản chiếu bên dưới đàn là những thứ kích hoạt tập tính bay đàn. Chuyện này nghe hợp lý, vì ngoài tự nhiên chúng hay sống ở vùng nước đục.

Trùng huyết làm thức ăn sống

Với dân chơi thủy sinh, trùng huyết là mắt xích quan trọng trong chuỗi thức ăn dưới nước. Chúng là nguồn thức ăn chính của cá, cua, tôm hùm đất và nhiều loài động vật có xương sống lẫn không xương sống khác.

Nghiên cứu cho thấy trùng huyết chứa nhiều protein, nhiều vitamin và axit amin thiết yếu. Đây là món ăn lành và bổ cho cá cũng như các con vật khác trong bể.

Thức ăn công nghiệp thường cố bắt chước thức ăn tự nhiên của vật nuôi, kể cả phần axit amin thiết yếu. Dù vậy, kết quả nghiên cứu cho thấy chỉ cần thay một phần khẩu phần bằng trùng huyết là đã cho kết quả tốt hơn. Cho các con vật trong bể ăn trùng huyết thì chúng sẽ hoạt bát, khỏe mạnh và đủ chất.

Vì thế nhiều người chơi thích và hay khuyên dùng thức ăn tự nhiên cho cá, cua và tôm hùm đất. So với thức ăn công nghiệp, thức ăn sống tự nhiên có mấy ưu điểm chính sau:

• Dễ tiêu hóa, nhất là phần protein.
• Chứa nhiều nước (85 – 95%).
• Mềm và dai, con vật nuốt dễ hơn.
• Thức ăn cựa quậy nên con vật phản ứng và lao vào bắt.
• Ít làm bẩn nước hơn. Thức ăn công nghiệp ăn không hết thường có hàm lượng chất khô cao, nên làm bẩn nước nhanh hơn nhiều so với thức ăn sống.

Dụng cụ nuôi trùng huyết trong nhà

Để nuôi trùng huyết, bạn cần chuẩn bị:

• Giống ban đầu: khối trứng (kén trứng) của trùng huyết.
• Vật chứa: bể nhỏ hoặc thùng nhựa.
• Nền: xơ dừa.
• Cấp oxy: đá sủi.
• Thu hoạch: vợt cá.
• Chăm sóc: nước đã khử clo.
• Có thì tốt: lọ, tăm bông, ống bóp hút nước hoặc pipet.
• Thức ăn: phân động vật (phân ngựa, phân gà, phân cá…).

Muỗi trưởng thành vẫn có thể giao phối trong không gian kín, chẳng hạn bể có lưới che. Nhưng nuôi trùng huyết trong nhà không phải cách tối ưu. Muốn sản xuất số lượng lớn thì người ta nuôi ngoài trời, trong ao.

Set bể nuôi trùng huyết cơ bản

• Cho nền vào bể. Không cần nhiều, nền dày 2,5 cm là đủ.
• Đổ một ít nước đã xử lý vào và trộn đều với nền.
• Lưu ý: bạn cũng có thể dùng thuốc khử clo. Hoặc để nước nghỉ 24 giờ cho bay hết clo.
• Chờ 1 giờ cho nền lắng. Chừng đó thời gian là đủ để có lớp nền dày khoảng 2,5 cm.
• Châm thêm nước đã xử lý sao cho phía trên nền có một lớp nước trong dày 2,5 – 5 cm.
• Nếu nước bị đục thì chờ cho lắng lại.
• Cho một ít phân động vật vào nước.
• Nhẹ tay thả các khối trứng lên mặt nước.
• Bật đá sủi.
• Đặt bể gần cửa sổ hoặc bật đèn, giữ thời gian chiếu sáng tối đa 10 – 12 giờ mỗi ngày.
• Đậy bể lại để muỗi bên ngoài không vào được.

Thông số cần giữ:

• Nhiệt độ tối ưu: 22 – 25 °C
• Độ ẩm: 60 – 80%
• pH: 0 – 8,0
• Oxy hòa tan: 3 – 4 mg/L
• Thời gian chiếu sáng: 8 – 12 giờ mỗi ngày

Kích thước bể

Nuôi trong nhà thì không cần bể lớn. Bể lớn đã được chứng minh là cho sản lượng trên mỗi đơn vị diện tích thấp hơn nhiều. Bể nhỏ cỡ 4 – 40 lít vẫn nuôi hiệu quả.

Nhiệt độ ảnh hưởng đến trùng huyết thế nào

Nhiệt độ là yếu tố môi trường chính chi phối nhiều quá trình sinh học của trùng huyết. Nhiệt độ càng cao thì các giai đoạn càng ngắn lại rõ rệt. Nhưng tỷ lệ chết cũng tăng mạnh, lên tới 50 – 75% ở 28 °C. Ngoài ra, ấu trùng tuổi 4 đã lớn hết cỡ mà nuôi ở nhiệt độ cao thì chỉ to bằng khoảng một nửa con nuôi ở 20 °C.

Oxy và sục khí

Nước nuôi phải được sục khí liên tục bằng đá sủi. Nhưng bạn nên để sủi nhẹ hết mức có thể, kẻo nền và thức ăn bị khuấy lên lơ lửng trong nước. Cách làm là treo đá sủi ngay dưới mặt nước.

Khi sống trong môi trường thiếu oxy, trùng huyết chuyển sang màu đỏ đậm. Ngoài tự nhiên, lượng oxy hiếm khi đạt tới 3 mg/L, nhưng trong bể nuôi không cần giống tự nhiên. Ngược lại, nên cấp oxy càng nhiều càng tốt để trùng huyết lớn nhanh hơn.

Dòng chảy

Nên nhớ rằng Chironomidae thích đẻ trứng ở chỗ nước yên hơn là chỗ nước xáo động.

Trùng huyết bơi ngược dòng rất kém. Vì vậy chúng thường sống ở vùng nước chảy chậm hoặc nước đứng.

Ánh sáng

Trùng huyết phản ứng với ánh sáng khác nhau tùy giai đoạn.

Ở tuổi 1 và đầu tuổi 2, trùng huyết hướng sáng, tức là bị ánh sáng thu hút.

Khi dịch cơ thể bắt đầu có hemoglobin thì chúng chuyển sang tránh sáng. Trùng huyết bắt đầu chủ động lánh xa những chỗ sáng.

Đến lúc nhộng biến thành muỗi thì phản ứng tránh sáng này mới mất đi.

Dù vậy, bạn vẫn nên chiếu sáng tối đa 10 – 12 giờ mỗi ngày, nhất là khi trong bể có tảo lục. Trùng huyết sẽ ăn chỗ tảo này.

Nền

Trong bể nuôi, xơ dừa có lẽ là lựa chọn tốt nhất. Sợi xơ đan rối giữ lại được chất hữu cơ trong nước và tạo chỗ ở tốt cho trùng huyết.

Trong phòng thí nghiệm, người ta thường nuôi trùng huyết trên lớp nền làm từ bột lá tầm ma hoặc cellulose để ấu trùng ăn trực tiếp. Không nên dùng cát làm nền vì cát có thể làm mòn bộ phận miệng của ấu trùng.

Có một chi tiết thú vị. Theo nghiên cứu, trùng huyết rất ưa nền làm bằng giấy lau tay.

Lưu ý. Giấy lau tay xé vụn từng được chọn làm nền nuôi trùng huyết. Chỉ cần một ít giấy vụn đủ phủ kín đáy bể là đã bắt đầu được mẻ nuôi. Cách xử lý giấy như sau:

• Ngâm giấy lau tay xé vụn trong axeton ít nhất 30 phút để loại tạp chất.
• Xả lại bằng nước cất 4 – 5 lần, đến khi hết mùi axeton nồng.
• Đun giấy trong nước cất 1 giờ, hoặc đến khi giấy gần hết màu.
• Cắt hoặc xé giấy thành mảnh nhỏ hơn rồi cho vào máy xay, xay thành bột nhão hơi thô.

Cho trùng huyết ăn

Thí nghiệm cho thấy lượng thức ăn ảnh hưởng rất lớn đến tốc độ lớn và khả năng sinh sản của trùng huyết.

Thức ăn tự nhiên chủ yếu của trùng huyết là chất hữu cơ.

Ngoài tự nhiên, chúng thường sống ở vùng nước giàu chất hữu cơ. Ở đó chúng ăn tảo, mảnh vụn, vi sinh vật bám theo, giao tử lớn, vụn gỗ… Nói chung chúng gần như ăn tất, không kén chọn.

Trong bể nuôi, trùng huyết lớn tốt nhất với các loại thức ăn sau:

• phân động vật (bò, gia cầm, lợn, gà…),
• men,
• bã thải dầu cọ,
• thức ăn cho cá (như Tetramin).

Cho trùng huyết ăn bao nhiêu

Mỗi ngày trùng huyết ăn lượng thức ăn bằng 100 – 600% trọng lượng cơ thể. Cái khó của cách tính này là hệ nuôi nào cũng khó đo được. Thế nên thực tế chẳng ai ngồi tính như vậy.

Cách khác là cho ăn theo định lượng:

• 2,5 g/L nếu dùng phân động vật khô, hoặc
• 30 g/L nếu dùng phân động vật tươi.

Nhìn chung, dùng chất thải rắn đã phơi khô cho sản lượng trùng huyết cao hơn so với dùng chất thải tươi. Tỷ lệ sống ở mọi tuổi ấu trùng cũng tăng lên, có thể đạt tới 90%.

Cách cho trùng huyết ăn

Rất nên dùng thức ăn dạng lỏng vì nó tản đều khắp bể nuôi.

Bạn có thể xay thức ăn với nước cất hoặc nước đã lọc qua than hoạt tính. Phần dư thì cất tủ lạnh. Trước khi dùng, làm ấm phần thức ăn để lạnh và lắc thật đều.

Bao lâu cho trùng huyết ăn một lần

Dù dùng loại nền nào, mẻ nuôi bắt đầu từ ấu trùng tuổi 1 cũng phải cho ăn. Vì vậy hãy cho một ít thức ăn ngay khi khởi động mỗi mẻ.

Sau đó, cứ mỗi lần thay nước (3 – 4 ngày một lần) thì cho trùng huyết ăn.

Nếu cho ăn quá nhiều, hôm sau nước sẽ đục. Lúc đó phải thay nước ngay để nước không bị bẩn.

Chăm sóc mẻ nuôi

Khi mẻ nuôi đã chạy ổn thì gần như không tốn công chăm. Trong điều kiện lý tưởng, mẻ nuôi sẽ cho trùng huyết dồi dào.

Bạn phải thay nước 3 – 4 ngày một lần, vì lượng thức ăn có thể làm nước xuống cấp rất nhanh.

Hút bỏ phần nước phía trên xuống đến sát mặt nền. Sau đó châm nước mới cho đến khi bằng mực nước ban đầu.

Thu hoạch trùng huyết

Với hầu hết các loài, sau 14 ngày là có thể thu trùng huyết, lúc này chúng dài 10 – 25 mm.

Nhưng hễ thấy những con nhộng đầu tiên xuất hiện thì phải thu ngay.

• Dùng vợt có mắt lưới nhỏ nhất bạn tìm được. Tốt nhất là mắt lưới cỡ 1×1 mm.
• Vớt lên rồi xả dưới vòi nước máy cho trôi hết chất thải.

Bảo quản trùng huyết

Trùng huyết sống có nhiều cách bảo quản. Dễ nhất là bọc chúng trong miếng vải ẩm và để ở ngăn dưới cùng của tủ lạnh. Bạn cũng có thể cho trùng huyết còn hơi ẩm vào hộp đậy kín.

Nhớ trải trùng huyết thành lớp mỏng, không dày quá 1 cm.

Bảo quản theo những cách này thì trùng huyết giữ được ít nhất 2 – 3 tuần.

Cho cá, cua và tôm hùm đất ăn trùng huyết đông lạnh thế nào?

Nếu cho các con vật ăn trùng huyết đông lạnh thì ĐỪNG thả nguyên cả viên vào bể. Bạn phải rã đông trước. Đặt viên trùng huyết vào vợt và xả dưới vòi nước máy lạnh. Để phần nước chảy đi hết. Sau đó mới cho các con vật ăn.

Cho vật nuôi ăn trùng huyết có an toàn không?

Điều này tùy vào chỗ trùng huyết được nuôi.

Nước tự nhiên, nơi người ta vớt trùng huyết, có thể chứa mầm bệnh và ký sinh trùng. Trùng huyết vì thế có thể mang chúng trong cơ thể. Còn trùng huyết nuôi trong nước đã xử lý thì ít khả năng mang mầm bệnh hơn nhiều.

Tiếc là không có cách nào đáng tin để biết trùng huyết được vớt hay nuôi ở đâu, nuôi ra sao. Vì vậy nguy cơ đưa vi sinh vật gây bệnh vào bể theo thức ăn sống vẫn luôn còn đó, và bạn cần luôn nhớ điều này.

Trùng huyết (Chironomid) có cắn không?

Trùng huyết không cắn. Chúng không ăn thịt và cũng không có độc. Đơn giản là chúng không có bộ phận nào để tấn công.

Kiếm trùng huyết sống ở đâu?

Bạn có thể tìm thấy trùng huyết quanh các ao hồ, nhưng chúng cũng có thể mang mầm bệnh. Vì vậy nếu muốn tự nuôi, nên tìm người đã có sẵn mẻ nuôi sạch để xin giống. Cứ chơi an toàn cho chắc.

Còn lại thì cứ ra cửa hàng cá cảnh mà mua.

Kết luận

Tự nuôi trùng huyết là làm được, nhưng nhiều rắc rối vì chúng sống một phần đời dưới nước, một phần trên cạn. Nhìn chung chỉ nuôi quy mô lớn mới đáng công.

Vì vậy, trừ khi bạn nuôi để thử thách tay nghề hoặc vì tò mò, mua trùng huyết vẫn hơn là tự nuôi.