Falcate Chameleon Catfish

• ขนาดสูงสุด: 8 ซม. SL
• ขนาดตู้ปลา: 75 × 30 ซม.
• อุณหภูมิ: 17.5–24 °C
• ค่า pH: 5.0–7.0
• ความกระด้าง (GH): 0–10 dGH
• ความยากในการเลี้ยง: 5 จาก 8 (ปานกลาง) ที่จัดว่าปานกลางเพราะต้องการตู้ที่เซ็ตมานานจนระบบลงตัวแล้วและน้ำที่คงที่
• ต้องการกระแสน้ำแรง โดยระบบกรองควรหมุนเวียนน้ำได้ 8–12 เท่าของปริมาตรตู้ต่อชั่วโมง

Falcate chameleon catfish หรือ Acrochordonichthys gyrinus เป็นปลาหนังในวงศ์ Akysidae ที่พบเฉพาะในแม่น้ำยม ลุ่มน้ำเจ้าพระยา ภาคเหนือของประเทศไทย ขอบท้ายของครีบอกที่เว้าเข้าทำให้แยกชนิดนี้ออกจากชนิดอื่นในกลุ่ม A. ischnosoma ได้ เมื่อเครียดปลาชนิดนี้สามารถปล่อยสารสีขาวขุ่นคล้ายน้ำนมออกจากรูใต้รักแร้ครีบอก ซึ่งทำให้ปลาตัวอื่นในตู้ตายได้อย่างรวดเร็ว และปลาที่อยู่ร่วมตู้ซึ่งมีขนาดเล็กกว่าจะถูกกินเป็นอาหาร

ความยาวมาตรฐาน: 8 ซม. SL ขนาดพื้นตู้: 75 × 30 ซม. ปริมาตร: ประมาณ 68 ลิตร

ปลาชนิดนี้ไม่ได้ว่ายน้ำมากนัก แต่แนะนำให้ใช้ตู้ที่มีขนาดพื้นอย่างน้อย 75 × 30 ซม. เนื่องจากปลามักทนต่อคุณภาพน้ำที่แกว่งขึ้นลง ซึ่งพบได้บ่อยในตู้ขนาดเล็ก ได้ไม่นาน

• อุณหภูมิ: 17.5–24 °C
• ค่า pH: 5.0–7.0
• ความกระด้าง (GH): 0–10 dGH

สิ่งสำคัญที่สุดคือน้ำต้องสะอาดและมีออกซิเจนสูง จึงแนะนำให้ใช้ระบบกรองที่ใหญ่เกินขนาดตู้เป็นอย่างน้อย การติดตั้งท่อแบบ rivertank manifold เป็นอีกทางเลือกของระบบกรองที่เหมาะสม และยังได้ประโยชน์จากการที่น้ำไหลไปทางเดียว แต่ในความเป็นจริงขอเพียงน้ำมีออกซิเจนละลายอยู่มาก วิธีที่ใช้ก็ไม่สำคัญ จะใช้หัวทราย อุปกรณ์เพิ่มออกซิเจน หรืออื่น ๆ ได้ตามต้องการ

วัสดุพื้นตู้ใช้กรวดละเอียด ทราย หรือผสมทั้งสองอย่าง แล้วปูทับด้วยหินและก้อนกรวดที่ถูกน้ำกัดเซาะจนมนขนาดคละกัน และจะใส่เศษใบไม้แห้งสักสองสามกำมือก็ได้หากต้องการ ขอนไม้และรากไม้ที่แช่น้ำมานานก็ใช้ได้เช่นกัน แม้ในแหล่งอาศัยตามธรรมชาติจะไม่มีไม้น้ำ แต่ก็สามารถปลูกไม้น้ำได้ โดยชนิดที่ทนทาน เช่น Microsorum pteropus (เฟิร์นใบหอก) Crinum และ Anubias spp. น่าจะเติบโตได้ดีที่สุด ปลาชนิดนี้ต้องการคุณภาพน้ำที่คงที่ จึงไม่ควรปล่อยลงตู้ที่ยังเซ็ตไม่ลงตัว และต้องเปลี่ยนน้ำบางส่วนเป็นประจำประมาณ 30-50% ของปริมาตรตู้ต่อสัปดาห์

ปลาในสกุล Acrochordonichthys เป็นนักล่าแบบซุ่มโจมตีโดยธรรมชาติ Ng and Ng (2001) รายงานว่าปลาโตเต็มวัยตัวหนึ่งที่จับได้ในรัฐตรังกานู คาบสมุทรมาเลเซีย ได้สำรอกปลาในสกุล Nemacheilus ออกมา 3 ตัว และปลา Glyptothorax sp. อีก 1 ตัว ในตู้ปลาไม่จำเป็นต้องให้ปลาเป็น เพราะโดยปกติปลาจะยอมรับสัตว์ไม่มีกระดูกสันหลังทั้งแบบเป็นและแช่แข็งได้โดยไม่มีปัญหา เช่น หนอนแดง ไส้เดือนน้ำ และไส้เดือนดินตัวเล็ก แต่อาจต้องปล่อยอาหารลงตรงหน้าปลาเพื่อกระตุ้นให้กิน การให้อาหารแบบเจาะจงตัวเช่นนี้น่าจะจำเป็นในตู้รวม เพราะปลาหนังกลุ่มนี้ชอบอยู่นิ่งและแย่งอาหารสู้ปลาอื่นไม่ได้

การเลี้ยงปลาในสกุลนี้ร่วมกับปลาชนิดอื่นมีความเสี่ยงด้านสารเคมีโดยธรรมชาติ (ดูหัวข้อ 'หมายเหตุ') และปลาร่วมตู้ที่ตัวเล็กกว่าก็ย่อมถูกกิน จึงไม่ค่อยเหมาะเป็นปลาตู้รวม ทางเลือกที่สมเหตุสมผลที่สุดจึงเป็นตู้ขนาดใหญ่ที่มีฝูงปลาขนาดใหญ่พอและไม่ก้าวร้าว ซึ่งชอบน้ำค่อนข้างเย็นและมีกระแสน้ำ เช่น ปลาหลายชนิดในสกุล Devario หรือกลุ่มชนิด Rasbora sumatrana ปลาหน้าดินชนิดอื่นก็เลี้ยงร่วมได้ หากตัวใหญ่พอที่จะไม่ถูกล่าและไม่หวงอาณาเขต แม้ไม่ได้เป็นปลาที่ชอบอยู่รวมฝูงจริง ๆ แต่ปลาชนิดนี้ไม่ก้าวร้าวต่อปลาชนิดเดียวกันที่ตัวใหญ่เกินกว่าจะกลืนได้ จึงเลี้ยงเป็นกลุ่มได้

ในตัวผู้ ทวารหนักอยู่ชิดด้านหน้าของตุ่มเพศ (genital papilla) ซึ่งอยู่ถัดไปทางด้านหลังของฐานครีบท้อง ที่ปลายตุ่มเพศมีช่องเปิดที่มีแผ่นหนังปิดอยู่ ในตัวเมีย ทวารหนักอยู่ค่อนไปทางด้านหลังมากกว่า และตุ่มเพศเป็นท่อสั้น ๆ มีช่องเปิดที่ปลายโดยไม่มีแผ่นเนื้อปิด

ยังไม่มีบันทึกการเพาะพันธุ์ในที่เลี้ยง และยังรู้เกี่ยวกับพฤติกรรมในธรรมชาติน้อยมาก

มีการบรรยายลักษณะและพบเฉพาะในแม่น้ำยม จังหวัดพิษณุโลก ภาคเหนือของประเทศไทย ซึ่งเป็นสาขาหลักของแม่น้ำน่านในลุ่มน้ำเจ้าพระยาตอนบน

ตามรายงานของ Ng and Ng (2001) ปลาชนิดใกล้เคียงในสกุลเดียวกันคือ A. rugosus อาศัยอยู่ในลำธารป่าที่น้ำไหลเชี่ยว น้ำใส พื้นเป็นทรายหรือหิน มีเศษใบไม้ทับถมเป็นหย่อม ๆ และมักรวมตัวกันอยู่ใต้ขอนไม้หรือก้อนหินที่จมอยู่ใต้น้ำ จากการสังเกตทั้งในที่เลี้ยงและในธรรมชาติ ปลาในสกุล Acrochordonichthys ดูเหมือนจะออกหากินในเวลากลางคืนเป็นหลัก

เช่นเดียวกับปลาชนิดอื่นในสกุลนี้ สีลำตัวของปลาชนิดนี้แปรผันได้ แม้แต่ในปลาที่จับได้จากแหล่งเดียวกัน แต่ก็พบลักษณะบางอย่างที่สม่ำเสมอซึ่งใช้แยกบางชนิดออกจากกันได้ เชื่อกันว่าเรื่องนี้เกี่ยวข้องกับการที่ปลาในสกุล Acrochordonichthys ลอกผิวหนังเป็นระยะ และมีสีซีดลงหลังลอกผิว

A. gyrinus จัดอยู่ในกลุ่มที่เรียกว่ากลุ่ม A. ischnosoma ภายในสกุลนี้ ซึ่งเป็นหนึ่งในสองกลุ่มที่ Ng and Ng (2001) จัดแบ่งไว้ โดยระบุว่าแม้การจัดกลุ่มนี้อาจไม่ได้สะท้อนความสัมพันธ์ตามธรรมชาติ แต่ก็ช่วยในการอภิปรายความสัมพันธ์ทางอนุกรมวิธานระหว่างชนิดต่าง ๆ กลุ่มนี้ประกอบด้วยชนิดที่มีคอดหางค่อนข้างเรียว (ความลึก 4.7-5.3% ของความยาวมาตรฐาน) หัวแคบกว่า (ความกว้าง 18.3-21.9% ของความยาวมาตรฐาน) และกระดูกสันหลัง 39-41 ข้อ ปัจจุบันประกอบด้วย A. ischnosoma, A. guttatus, A. gyrinus, A. mahakamensis, A. septentrionalis และ A. strigosus

กลุ่มที่สองเรียกว่ากลุ่ม A. rugosus ประกอบด้วยชนิดที่มีคอดหางลึกกว่า (ความลึก 5.5-8.8% ของความยาวมาตรฐาน) หัวกว้างกว่า (ความกว้าง 22.0-29.6% ของความยาวมาตรฐาน) และกระดูกสันหลัง 35-37 ข้อ ชนิดในกลุ่มนี ณ เวลาที่เขียนได้แก่ A. rugosus, A. chamaeleon, A. falcifer และ A. pachyderma

ในกลุ่มแรก A. gyrinus ต่างจากชนิดอื่นทั้งหมดที่รูปร่างของขอบท้ายครีบอกซึ่งเว้าเข้า (ส่วนชนิดอื่นทั้งหมดในกลุ่ม A. ischnosoma เป็นขอบตรง) ระยะระหว่างครีบหลังกับครีบไขมันสั้นกว่า A. ischnosoma (7.4-8.6% ของความยาวมาตรฐาน เทียบกับ 9.0-10.1) ลำตัวเรียวกว่า A. guttatus (ความลึกลำตัวตรงทวารหนัก 8.3-10.5% ของความยาวมาตรฐาน เทียบกับ 10.9-12.8%) และ humeral process หนากว่า (ความกว้างสูงสุด 16.3% ของความยาว เทียบกับ 10.0-11.8) ต่างจากทั้ง A. mahakamensis และ A. strigosus ที่ขอบท้ายครีบไขมันเป็นเส้นตรง (ไม่โค้งมน) และต่างจาก A. septentrionalis ที่หัวแบนกว่า (ความลึก 9.8–11.4% ของความยาวมาตรฐาน เทียบกับ 12.8–13.6%)

ปลาในสกุล Acrochordonichthys มีการปรับตัวที่น่าสนใจหลายอย่าง ที่เด่นชัดที่สุดคือความสามารถในการปล่อยสารสีขาวขุ่นคล้ายน้ำนมออกจากรูใต้รักแร้ (axillary pore) ซึ่งอยู่ใต้ humeral process เล็กน้อย (เหนือฐานครีบอก) สารนี้ยังไม่มีการศึกษาอย่างละเอียด แต่ดูเหมือนจะเป็นกลไกป้องกันตัว เพราะสามารถทำให้ปลาตัวอื่นตายได้อย่างรวดเร็วในพื้นที่จำกัดอย่างตู้ปลา และจะปล่อยออกมาเฉพาะเมื่อปลาเครียดในทางใดทางหนึ่งเท่านั้น ใต้ฐานครีบอก ช่องเหงือกมีลักษณะพิเศษคล้ายพวยกา ซึ่งดูเหมือนเกี่ยวข้องกับการเคลื่อนที่ โดยปลาจะพ่นน้ำผ่านช่องนี้เพื่อดันตัวเองไปข้างหน้า คล้ายกับปลาในวงศ์ Aspredinidae

ในด้านวิวัฒนาการชาติพันธุ์ วงศ์ Akysidae ถือว่ามีความใกล้ชิดที่สุดกับวงศ์ Sisoridae, Amblycipitidae และ Erethistidae โดยทั้งสี่วงศ์รวมกันเป็นเคลดเดียว (monophyletic clade) ที่เป็นกลุ่มพี่น้องกับวงศ์ Bagridae

• de Pinna, M. C. C. (1996). A Phylogenetic Analysis of the Asian Catfish Families Sisoridae, Akysidae, and Amblycipitidae, with a Hypothesis on the Relationships of the Neotropical Aspredinidae (Teleostei, Ostariophysi). Fieldiana, Zoology (New Series) 84
• Ng, H. H. and P. K. L. Ng (2001). A revision of the akysid catfish genus Acrochordonichthys Bleeker. Journal of Fish Biology 58(2), 386-418
• Ng, H. H. and H. H. Tan (2002). Redescription of Acrochordonichthys ischnosoma Bleeker, 1858, a poorly-known species of akysid catfish (Teleostei: Siluriformes) from Sumatra and Java. The Raffles Bulletin of Zoology 50(2), 449-452
• Rainboth, W. J. (1996). Fishes of the Cambodian Mekong. FAO Species Identification Field Guide for Fishery Purposes. FAO, Rome, 1-265
• Roberts, T. R. (1989). The freshwater fishes of western Borneo (Kalimantan Barat, Indonesia). Memoirs of the California Academy of Sciences 14, 1-210
• Sullivan, J. P., J. G. Lundberg and M. Hardman (2006). A phylogenetic analysis of the major groups of catfishes (Teleostei: Siluriformes) using rag1 and rag2 nuclear gene sequences. Molecular Phylogenetics and Evolution 41(3), 636–662
• Vidthayanon, C. and H. H. Ng (2003). Acrochordonichthys gyrinus, a new species of akysid catfish (Teleostei: Siluriformes) from Thailand. Zootaxa No. 183, 1-7