ปลาหางไหม้

• ขนาดสูงสุด: 350 มม. SL
• ขนาดตู้: 240 × 60 ซม.
• อุณหภูมิ: 20–28 °C
• ค่า pH: 6.0–8.0
• ความกระด้าง (GH): 2–15 dGH
• ความยาก: 6 จาก 8 (ยาก) เพราะต้องใช้ตู้ยาวอย่างน้อย 2 เมตร
• ต้องการกระแสน้ำแรง โดยระบบกรองควรหมุนเวียนน้ำได้ 8–12 เท่าของปริมาตรตู้ต่อชั่วโมง

ต้องมีฝาปิดตู้ที่ปิดได้สนิท เพราะเป็นปลาที่ขึ้นชื่อเรื่องกระโดด

ปลาหางไหม้ (silver shark) Balantiocheilos melanopterus เป็นปลาในวงศ์ปลาตะเพียนขนาดใหญ่ จากเกาะบอร์เนียว เกาะสุมาตรา และอาจรวมถึงคาบสมุทรมลายู มีขายในชื่อ 'Bala shark' ด้วย และเป็นปลาสวยงามที่พบเห็นได้บ่อยที่สุดชนิดหนึ่ง แต่ปลาชนิดนี้โตได้ถึง 300–350 มม. SL และการเลี้ยงในระยะยาวเกินกำลังของผู้เลี้ยงส่วนใหญ่ ประชากรในธรรมชาติลดลงหรือหายไป IUCN จัดให้อยู่ในสถานะใกล้สูญพันธุ์ (Endangered) มาตั้งแต่ปี 1996 และปลาที่วางขายแทบจะแน่นอนว่ามาจากการเพาะพันธุ์เชิงพาณิชย์ทั้งหมด ปลาชนิดนี้ไม่พบในภูมิภาคอินโดจีน

ความยาวมาตรฐาน: 350 มม. SL ขนาดฐานตู้: 240 × 60 ซม. ปริมาตร: ประมาณ 864 ลิตร

ตู้ที่มีขนาดฐาน 240 × 60 ซม. ควรเป็นขนาดเล็กที่สุดที่จะพิจารณาใช้เลี้ยงปลาโตเต็มวัยเป็นฝูง

• อุณหภูมิ: 20–28 °C
• ค่า pH: 6.0–8.0 แต่โดยทั่วไปมักแนะนำให้อยู่ใกล้ค่าเป็นกลาง
• ความกระด้าง (GH): 2–15 dGH

การเลือกของตกแต่งไม่สำคัญเท่าคุณภาพน้ำและพื้นที่ว่ายน้ำโล่ง ๆ ที่มีให้ เช่น เคยพบปลาที่ดูแข็งแรงมากถูกเลี้ยงอยู่ในตู้โล่งที่ไม่มีการตกแต่งใด ๆ เลย

อย่างไรก็ตาม หากมีกำลังพอที่จะจัดหาและตกแต่งตู้ที่ใหญ่พอสำหรับการเลี้ยงระยะยาว ปลาชนิดนี้จะดูสวยงามมากในตู้ที่จัดให้เหมือนแม่น้ำน้ำไหลเชี่ยว ปูพื้นด้วยหินและกรวดหลายขนาด มีก้อนหินใหญ่ที่ผ่านการกัดเซาะของน้ำ และอาจมีกิ่งขอนไม้สักสองสามกิ่ง

เช่นเดียวกับปลาหลายชนิดที่มาจากแหล่งน้ำไหล ปลาชนิดนี้ค่อนข้างทนต่อการสะสมของของเสียอินทรีย์ได้ไม่ดี และต้องการน้ำที่สะอาดอยู่ตลอดเวลาจึงจะเติบโตได้ดี นอกจากนี้ยังอยู่ได้ดีที่สุดเมื่อมีออกซิเจนละลายน้ำสูงและมีการเคลื่อนไหวของน้ำในตู้พอสมควร

จำเป็นต้องใช้กรองนอกขนาดใหญ่มากหนึ่งหรือสองตัว เพื่อให้ได้ระดับออกซิเจน กระแสน้ำ และพื้นที่ผิวสำหรับให้แบคทีเรียอาศัยตามที่ต้องการ ต้องติดตั้งฝาตู้ที่หนักและปิดได้สนิท เพราะบางครั้งปลาชนิดนี้ค่อนข้างตื่นตกใจง่ายและกระโดดได้แรง

เช่นเดียวกับปลาวงศ์ปลาตะเพียนหลายชนิด B. melanopterus เป็นปลากินทั้งพืชและสัตว์ การวิเคราะห์กระเพาะของปลาจากธรรมชาติพบว่ากินแมลง สัตว์กลุ่มกุ้งปู สาหร่าย และพืชอื่น ๆ ในตู้ปลาก็ให้อาหารได้ง่ายไม่แพ้กัน และจะยอมรับอาหารแทบทุกอย่างที่ให้

เพื่อให้ปลามีสีสันและสภาพร่างกายดีที่สุด ควรให้อาหารมีชีวิตและอาหารแช่แข็งขนาดเล็กเป็นประจำ เช่น หนอนแดง ไรแดง (Daphnia) และอาร์ทีเมีย ร่วมกับอาหารปลาแบบแผ่นและแบบเม็ดคุณภาพดี และผักในปริมาณมาก ถั่วลันเตาแกะเปลือก ซูกินีลวก ผักโขม และผลไม้หั่นชิ้น ล้วนเป็นอาหารเสริมที่ดี ปลาตัวใหญ่จะกินไส้เดือนหั่นชิ้น กุ้ง หอยแมลงภู่ ฯลฯ ด้วย

ด้วยขนาดที่โตได้ ปลาชนิดนี้จึงไม่เหมาะกับตู้รวมทั่วไปอย่างชัดเจน แม้ปกติจะค่อนข้างสงบ แต่ก็จะกินปลาตัวเล็กมาก ๆ และอาจรบกวนปลาร่วมตู้ที่ว่ายช้าหรือขี้อายด้วยการเคลื่อนไหวตลอดเวลาและการกินอาหารอย่างดุเดือด

ดังนั้นจึงเหมาะกับตู้ขนาดใหญ่มากที่มีปลาร่วมตู้ที่แข็งแรง ขนาดใกล้เคียงกัน และชอบสภาพแวดล้อมแบบเดียวกันเท่านั้น มีตัวเลือกที่เหมาะสมอยู่หลายชนิด แต่ที่แนะนำได้แก่ Hypsibarbus wetmorei, Barilius, Cyclocheilichthys, Osteochilus, Barbonymus, Mystacoleucus และ Garra ชนิดที่ตัวใหญ่

แม้โดยธรรมชาติจะชอบอยู่รวมกัน แต่ปลาชนิดนี้อยู่รวมฝูงแบบหลวม ๆ (shoaling) มากกว่าว่ายเป็นฝูงพร้อมเพรียง (schooling) และจะมีการจัดลำดับชั้นในฝูงอย่างชัดเจน จึงควรเลี้ยงเป็นกลุ่มตั้งแต่ 5 ตัวขึ้นไปเสมอ หากซื้อมาเพียงสองหรือสามตัว ปลาที่ด้อยกว่าอาจถูกรังแกไม่หยุด ส่วนปลาที่เลี้ยงตัวเดียวอาจก้าวร้าวต่อปลาชนิดอื่นที่มีหน้าตาคล้ายกัน

ตัวเมียที่โตเต็มวัยจะมีลำตัวหนากว่าตัวผู้อย่างเห็นได้ชัด แต่ไม่สามารถแยกเพศปลาวัยอ่อนได้อย่างแม่นยำ

เท่าที่ทราบ ยังไม่มีการเพาะพันธุ์ได้ในตู้ปลา แม้จะมีการเพาะเลี้ยงเชิงพาณิชย์เพื่อการค้าเป็นจำนวนมากโดยใช้ฮอร์โมน

แหล่งที่พบตัวอย่างต้นแบบ (type locality) คือ 'Bandjarmasin, Borneo, Indonesia' และงานของ Ng และ Kottelat ที่ตีพิมพ์ในปี 2007 (ดูหัวข้อ 'หมายเหตุ') ยืนยันว่า ตรงข้ามกับข้อมูลที่ตีพิมพ์ไว้จำนวนมาก ปลาชนิดนี้ไม่พบในอินโดจีน และมีการกระจายพันธุ์จำกัดอยู่ที่เกาะบอร์เนียว เกาะสุมาตรา และอาจรวมถึงคาบสมุทรมลายู

อย่างไรก็ตาม ขอบเขตการกระจายพันธุ์ในปัจจุบันทั้งหมดยังไม่ชัดเจน เนื่องจากหลายประชากรมีจำนวนลดลงหรือหายไปโดยสิ้นเชิงในช่วงไม่กี่ทศวรรษที่ผ่านมา

ตัวอย่างเช่น ปัจจุบันเชื่อว่าสูญหายไปแล้วจากลุ่มแม่น้ำบาตังฮารี (Batang Hari) บนเกาะสุมาตรา และในอุทยานแห่งชาติดานาอูเซินตารุม (Danau Sentarum) บนเกาะบอร์เนียว จำนวนก็ลดลงอย่างต่อเนื่องมาตั้งแต่ปี 1975 สาเหตุที่แน่ชัดยังไม่ได้รับการศึกษาอย่างจริงจัง แม้จะมีการเสนอว่าอาจเกิดจากมลพิษจากไฟป่าครั้งใหญ่ ส่วนการจับเพื่อการค้าปลาสวยงามไม่น่าจะมีส่วนทำให้เกิดปัญหานี้

ปลาชนิดนี้ถูกจัดให้อยู่ในสถานะ 'ใกล้สูญพันธุ์' (Endangered) ในบัญชีแดงของ IUCN มาตั้งแต่ปี 1996 และแทบจะแน่นอนว่าไม่มีปลาจากธรรมชาติในตลาดปลาสวยงาม โดยปลาที่วางขาย 100% มาจากโครงการเพาะพันธุ์เชิงพาณิชย์

เป็นปลาที่อาศัยในมวลน้ำกลางน้ำ (pelagic) พบในแม่น้ำเป็นหลัก แต่ก็พบในทะเลสาบธรรมชาติด้วย เช่น ระบบทะเลสาบดานาอูเซินตารุม

อาจพบวางขายในชื่อการค้า 'Bala shark' หรือ 'tricolor shark minnow' และอาจเป็นปลาสวยงามชนิดที่พบเห็นบ่อยที่สุดชนิดหนึ่ง น่าเสียดายที่ปลาที่ซื้อขายกันส่วนใหญ่เป็นปลาวัยอ่อน และมักมาพร้อมข้อมูลเกี่ยวกับขนาดที่โตได้และความต้องการในการเลี้ยงเพียงเล็กน้อยหรือไม่มีเลย ซึ่งเป็นสถานการณ์ที่ค่อนข้างย้อนแย้งเมื่อพิจารณาว่าประชากรในธรรมชาติดูจะอยู่ในสถานะที่ล่อแหลม

การเลี้ยงในระยะยาวเกินกำลังของผู้เลี้ยงส่วนใหญ่ และแม้จะยังได้รับความนิยมต่อเนื่อง แต่ก็เป็นหนึ่งในปลาที่ถูกนำมาคืนร้านบ่อยที่สุดเพราะโตเกินตู้ขนาดเล็ก และหลายร้านไม่ค่อยอยากรับคืนเพราะมูลค่าขายต่อต่ำมาก

มีปลาที่โตเต็มที่เพียงไม่กี่ตัวที่ถูกเลี้ยงในระยะยาวในระบบของผู้เลี้ยงทั่วไป และเนื่องจากเป็นปลาที่อายุยืนอย่างไม่ต้องสงสัย ความเหมาะสมในการเลี้ยงในตู้ปลาตามบ้านจึงเป็นที่น่าสงสัยอย่างยิ่ง

สกุล Balantiocheilos เคยถูกถือว่ามีเพียงชนิดเดียวมานานกว่า 150 ปี โดยมี B. melanopterus เป็นตัวแทนเพียงชนิดเดียว อย่างไรก็ตาม ในปี 2007 Ng และ Kottelat ได้บรรยายชนิด B. ambusticauda จากลุ่มแม่น้ำเจ้าพระยาตอนล่างและตอนกลาง และลุ่มแม่น้ำโขงในประเทศไทย ซึ่งเป็นผลจากการที่ผู้ศึกษานำตัวอย่าง Balantiocheilos ที่เก็บไว้ก่อนหน้าจากประเทศไทย เกาะสุมาตรา และเกาะบอร์เนียวมาเปรียบเทียบกัน ไม่ใช่การค้นพบชนิดใหม่ในธรรมชาติ

ตัวอย่างเช่น ตัวอย่างต้นแบบ (holotype) ของ B. ambusticauda เก็บได้จากบึงน้ำจืดบึงบอระเพ็ด จังหวัดนครสวรรค์ ภาคกลางของประเทศไทย ในปี 1967 ชนิดนี้แตกต่างจาก B. melanopterus ในลักษณะต่อไปนี้ ปากยื่นสั้นกว่า (27.5–33.9% HL เทียบกับ 33.2–39.1% HL) และมีลักษณะมน (เทียบกับตัดเฉียง) ในตัวที่ใหญ่กว่าประมาณ 80 มม. SL ร่องที่มุมปากซึ่งชี้ไปทางด้านหลังมีลักษณะโค้ง (เทียบกับตรง) ขอบสีดำบนครีบท้องและครีบก้นแคบกว่า (อยู่ที่หนึ่งในสามส่วนปลายของครีบทั้งสองหรือน้อยกว่า เทียบกับครึ่งหนึ่งส่วนปลายหรือมากกว่า โดยบางครั้งครีบท้องเป็นสีดำทั้งหมด)

จากภาพสีที่มีอยู่ไม่กี่ภาพ ดูเหมือนว่าจะมีสีทองบริเวณหัวและด้านบนของลำตัว ซึ่งยิ่งแยกออกจาก B. melanopterus ที่มีสีเงินทั้งตัว นอกจากนี้ยังเป็นชนิดที่เล็กกว่า โดยมีความยาวสูงสุดประมาณ 200 มม. SL ซึ่งผู้ศึกษาหลายคนเคยระบุไว้ก่อนหน้า รวมถึง Rainboth (1996) แม้ในตอนนั้นจะหมายถึงสิ่งที่ถือกันว่าเป็นประชากรของ B. melanopterus ในอินโดนีเซียเทียบกับในไทย/กัมพูชา

เดิม B. ambusticauda พบตั้งแต่กรุงเทพฯ ถึงแม่น้ำน่านตอนล่างในลุ่มแม่น้ำเจ้าพระยา รวมถึงระบบแม่น้ำโขงและโตนเลสาบ ไปจนถึงแม่น้ำงึมตอนล่างในลาวในลุ่มแม่น้ำโขง อย่างไรก็ตาม Rainboth พบเพียงในแม่น้ำเล็ก ๆ ไม่กี่สายทางปลายด้านตะวันออกของโตนเลสาบ ขณะที่ในทศวรรษ 1950 เคยพบชุกชุมในแม่น้ำบริเวณท้ายทะเลสาบ

ไม่พบบันทึกในกัมพูชาหลังปี 1996 และแทบจะแน่นอนว่าสูญหายไปจากประเทศไทยแล้ว โดยบันทึกตัวอย่างสุดท้ายเมื่อปี 1986

Ng และ Kottelat (2007) สันนิษฐานว่าชนิดนี้อาจสูญพันธุ์ไปจากธรรมชาติแล้ว แม้จะมีบันทึกที่ใหม่กว่าจากเวียดนามซึ่งยังต้องได้รับการยืนยัน ไม่มีหลักฐานยืนยันรายงานที่ว่าการจับมากเกินไปเพื่อการค้าปลาสวยงามเป็นสาเหตุของการสูญหายของชนิดนี้ และดูสมเหตุสมผลกว่าที่จะสันนิษฐานว่าปลาในสกุล Balantiocheilos ไม่สามารถปรับตัวรับมือกับการเปลี่ยนแปลงของสิ่งแวดล้อมขนาดใหญ่ได้ เช่น การสร้างเขื่อนกั้นแม่น้ำ

• Rainboth, W. J. (1996). Fishes of the Cambodian Mekong. FAO Species Identification Field Guide for Fishery Purposes. FAO, Rome, 1-265
• Ng, H.H. and M. Kottelat (2007). Balantiocheilos ambusticauda, a new and possibly extinct species of cyprinid fish from Indochina (Cypriniformes: Cyprinidae). Zootaxa 1463, 13-20
• Kottelat, M. and E. Widjanarti (2005). The fishes of Danau Sentarum National Park and the Kapuas Lakes area, Kalimantan Barat, Indonesia. Raffles Bulletin of Zoology Supplement 13, 139-173
• Kottelat, M. (2013). The fishes of the inland waters of southeast Asia: a catalogue and core bibiography of the fishes known to occur in freshwaters, mangroves and estuaries. The Raffles Bulletin of Zoology Supplement 27, 1-663
• Roberts, T. R. (1989). The freshwater fishes of western Borneo (Kalimantan Barat, Indonesia). Memoirs of the California Academy of Sciences 14, 1-210
• Bleeker, P. (1850). Bijdrage tot de kennis der ichthyologische fauna van Borneo, met beschrijving van 16 nieuwe soorten van zoetwatervisschen. Natuurkundig Tijdschrift voor Nederlandsch Indië v. 1, 1-16