ปลาตะเพียนทอง

• ต้องใช้ตู้ปลาขนาดใหญ่มาก
• ต้องมีฝาปิดตู้ที่ปิดได้สนิท เพราะปลาชนิดนี้ขึ้นชื่อว่าชอบกระโดด

ปลาตะเพียนทอง (red-tailed tinfoil barb, Barbonymus altus) เป็นปลาในวงศ์ปลาตะเพียนขนาดใหญ่ พบในไทย ลาว กัมพูชา และเวียดนาม เป็นหนึ่งในสองชนิดที่ขายกันในชื่อ 'tinfoil barb' มักวางขายตอนตัวยาว 5–7.5 ซม. โดยแทบไม่มีข้อมูลเรื่องขนาดเมื่อโตเต็มที่ และการเลี้ยงระยะยาวเกินกำลังของผู้เลี้ยงส่วนใหญ่ ปลาสายพันธุ์ธรรมชาติไม่มีแถบสีดำตามแฉกครีบหางแต่ละข้างแบบที่พบใน B. schwanefeldii และปลาตัวเต็มวัยจะมีโทนสีทองหรือสีทองแดง

ความยาวมาตรฐาน: 21 ซม. SL ขนาดพื้นตู้: 150 × 60 ซม. ปริมาตร: ประมาณ 540 ลิตร

ตู้ปลาที่มีขนาดพื้นตู้ 150 × 60 ซม. ควรถือเป็นขนาดขั้นต่ำ

• อุณหภูมิ: 20–27 °C
• ค่า pH: 6.0–8.0
• ความกระด้าง (GH): 2–15 dGH

การเลือกของตกแต่งไม่สำคัญเท่าคุณภาพน้ำและพื้นที่ว่ายน้ำโล่ง ๆ ที่มีให้ ตัวอย่างเช่น เคยพบปลาที่ดูสมบูรณ์แข็งแรงมากซึ่งเลี้ยงในตู้เปล่าที่ไม่มีการตกแต่งเลย

จำเป็นต้องใช้กรองนอกขนาดใหญ่มากหนึ่งหรือสองตัว เพื่อให้ได้ระดับออกซิเจน กระแสน้ำ และพื้นผิวสำหรับให้แบคทีเรียยึดเกาะตามที่ต้องการ ต้องติดตั้งฝาตู้ที่หนักและปิดได้สนิท เพราะปลาชนิดนี้ตื่นตกใจง่ายเป็นบางครั้งและกระโดดได้แรง

เป็นปลากินทั้งพืชและสัตว์และค่อนข้างกินตามโอกาส แม้ว่าการศึกษาจะชี้ว่าเป็นปลากินพืชเป็นหลัก ปลาในสกุล Barbonymus ในธรรมชาติเคยพบว่ากินสัตว์ไม่มีกระดูกสันหลัง สาหร่าย ปลาขนาดเล็ก ซากพืชทั้งพืชน้ำและพืชบก ไปจนถึงซากสัตว์ที่ตายแล้ว ในตู้ปลาก็เลี้ยงง่ายพอกันและกินแทบทุกอย่างที่ให้

ที่ดีที่สุดคือให้อาหารสดและอาหารแช่แข็งขนาดเล็กเป็นประจำ เช่น หนอนแดง ไรแดง และไรทะเล ร่วมกับอาหารแผ่นและอาหารเม็ดเล็กคุณภาพดี และผักในปริมาณมาก ถั่วลันเตาแกะเปลือก ซูกินีลวก ผักโขม และผลไม้หั่นชิ้นล้วนเป็นตัวเลือกที่ดีในการเสริมเมนู ปลาตัวใหญ่จะกินไส้เดือนดินหั่น กุ้ง หอยแมลงภู่ ฯลฯ ได้ด้วย แต่ระวังอย่าให้อาหารมากเกินไป

ไม่ก้าวร้าว แต่จะกินปลาขนาดเล็ก และอาจรบกวนปลาร่วมตู้ที่ว่ายช้าหรือขี้ตกใจด้วยการเคลื่อนไหวตลอดเวลาและพฤติกรรมการกินที่ค่อนข้างดุดัน จึงเหมาะกับตู้ขนาดใหญ่มากที่มีปลาร่วมตู้ที่แข็งแรงและขนาดใกล้เคียงกันเท่านั้น ซึ่งมีตัวเลือกที่เหมาะสมมากมาย เช่น ปลาหมอสีหลายชนิด ปลาแมว ปลาตะเพียนชนิดอื่น และปลาคาราซิน

ในธรรมชาติ ปลาชนิดนี้ว่ายรวมกันเป็นฝูงใหญ่ และบางตัวอาจตื่นตกใจง่ายหรือถึงขั้นก้าวร้าวหากเลี้ยงในตู้ด้วยจำนวนที่ไม่เพียงพอ จึงควรเลี้ยงเป็นฝูงอย่างน้อย 6 ตัวขึ้นไป ซึ่งจะได้ตู้ที่ดูเป็นธรรมชาติมากขึ้น รวมถึงได้เห็นพฤติกรรมที่น่าสนใจเมื่อปลามีปฏิสัมพันธ์กับพวกเดียวกัน

ตัวเมียที่โตเต็มวัยมักมีลำตัวลึกกว่าตัวผู้ โดยเฉพาะเมื่อพร้อมวางไข่ นอกจากนี้ไม่มีความแตกต่างภายนอกที่เห็นได้ชัด

ยังไม่มีรายงานว่าเพาะพันธุ์ได้ในตู้ของผู้เลี้ยงทั่วไป แต่มีการใช้ในโครงการเพาะเลี้ยงสัตว์น้ำในประเทศถิ่นกำเนิด เช่นเดียวกับชนิดอื่นในสกุลนี้ เป็นปลาที่วางไข่แบบโปรยกระจาย ไม่มีการดูแลลูก และวางไข่ครั้งละจำนวนมาก ตัวเมียหนึ่งตัวสามารถปล่อยไข่ได้หลายพันฟองในการวางไข่ครั้งเดียว

การพยายามเพาะพันธุ์อย่างจริงจังของผู้เลี้ยงไม่น่าดึงดูดนัก เพราะต้องมีวิธีป้องกันไม่ให้พ่อแม่ปลากินไข่ ต้องใช้ตู้ขนาดใหญ่มาก รวมถึงต้องมีสถานที่และช่องทางในการอนุบาลและขายต่อปลาหลายร้อยตัวซึ่งไม่เหมาะกับตู้ปลาส่วนใหญ่

พบได้ทั่วไทย ลาว กัมพูชา และเวียดนาม โดยมีบันทึกจากระบบแม่น้ำสายหลักหลายสาย เช่น แม่น้ำโขง แม่น้ำเจ้าพระยา และแม่น้ำแม่กลอง

ถิ่นที่พบตัวอย่างต้นแบบ (type locality) ระบุไว้เพียงว่า 'ประเทศไทย'

ส่วนใหญ่อาศัยอยู่ในลำน้ำสายใหญ่ที่มักเกิดน้ำหลากในฤดูฝน รวมถึงที่ราบน้ำท่วมถึงโดยรอบ ในช่วงเดือนที่ฝนชุกปลาจะว่ายเข้าไปในพื้นที่เกษตรและป่าที่ถูกน้ำท่วมเพื่อหากินและวางไข่ แล้วกลับลงแม่น้ำเมื่อระดับน้ำเริ่มลด มีรายงานด้วยว่าพบเป็นจำนวนมากในบริเวณใกล้เมืองและชุมชน

ปลาชนิดนี้เป็นหนึ่งในสองชนิดที่ขายกันภายใต้ชื่อสามัญ 'tinfoil barb' อีกชนิดคือ B. schwanefeldii ซึ่งเป็นที่รู้จักมากกว่า ถึงอย่างนั้น ดูเหมือนว่า B. altus จะหาซื้อได้แพร่หลายพอ ๆ กับ B. schwanefeldii และในหลายกรณีพบวางขายบ่อยกว่าด้วย น่าเสียดายที่ทั้งสองชนิดมักขายตอนตัวเล็ก (ปกติประมาณ 5–7.5 ซม.) โดยมีข้อมูลเรื่องขนาดเมื่อโตเต็มที่น้อยมากหรือไม่มีเลย

แม้ B. altus จะเป็นชนิดที่เล็กกว่าในสองชนิดนี้ แต่ความต้องการของมันก็ยังทำให้การเลี้ยงระยะยาวเกินกำลังของผู้เลี้ยงส่วนใหญ่ เจ้าของร้านหลายรายบอกว่าปลากลุ่ม tinfoil barb เป็นหนึ่งในปลาที่ถูกนำมาคืนร้านบ่อยที่สุดเพราะโตเกินตู้ และหลายร้านไม่อยากรับคืนเพราะมูลค่าขายต่อต่ำมาก

สถานการณ์ยิ่งแย่ลงเมื่อมีการพัฒนาสายพันธุ์สีเพื่อความสวยงาม เช่น สายพันธุ์ 'golden' และ 'blushing' ซึ่งถูกคัดพันธุ์เพื่อการค้าและมีสีสันฉูดฉาดกว่าปลาธรรมชาติเล็กน้อย จึงขายได้ดีขึ้น การดูแลเหมือนกับที่อธิบายไว้ข้างต้นทุกประการ และทุกสายพันธุ์ก็ไม่เหมาะกับตู้ปลาส่วนใหญ่เช่นเดียวกัน

วิธีที่ง่ายที่สุดในการแยก B. altus กับ B. schwanefeldii ที่เป็นรูปแบบธรรมชาติคือดูลวดลายสีของครีบหาง โดย B. schwanefeldii มีแถบสีดำชัดเจนตามแฉกครีบหางแต่ละข้าง ซึ่งไม่มีใน B. altus นอกจากนี้ ปลา B. altus ตัวเต็มวัยมักมีโทนสีทอง/ทองแดงทั่วลำตัว เมื่อเทียบกับ B. schwanefeldii ที่มีสีเงินมากกว่า

Kottelat (1998) ระบุลักษณะภายนอกที่ใช้จำแนก B. altus ไว้ดังนี้ ขอบปลายครีบหางแต่ละแฉกเป็นสีแดงกว้างโดยไม่มีแถบสีดำใต้ขอบ ครีบท้องและครีบก้นสีแดง มีปื้นสีดำที่ปลายครีบหลัง และความลึกลำตัวเท่ากับ 1.8-2.2 ส่วนในความยาวมาตรฐาน

สกุล Barbonymus ตั้งขึ้นโดย Kottelat ในปี 1999 และรวมปลาที่เคยอยู่ในสกุล Barbus และ Barbodes จากเอเชียตะวันออกเฉียงใต้ ส่วนใหญ่พบได้น้อยในตลาดปลาสวยงาม และทั้งหมดเคยถูกจัดอยู่ในสกุล Barbus, Puntius และ Barbodes มาก่อน จึงอาจพบชื่อเหล่านี้ชื่อใดชื่อหนึ่งหรือหลายชื่อในเอกสารเก่า

• Kottelat, M. (1998). Fishes of the Nam Theun and Xe Bangfai basins, Laos, with diagnoses of twenty-two new species (Teleostei: Cyprinidae, Balitoridae, Cobitidae, Coiidae and Odontobutidae). Ichthyological Exploration of Freshwaters 9(1), 1-128
• Rainboth, W. J. (1996). FAO species identification field guide for fishery purposes. Fishes of the Cambodian Mekong. Rome, FAO, 1-265
• Kottelat, M. (2013). The fishes of the inland waters of southeast Asia: a catalogue and core bibiography of the fishes known to occur in freshwaters, mangroves and estuaries. The Raffles Bulletin of Zoology Supplement 27, 1-663
• Günther, A. (1868). Catalogue of the Physostomi, containing the families Heteropygii, Cyprinidae, Gonorhynchidae, Hyodontidae, Osteoglossidae, Clupeidae,... [thru]... Halosauridae, in the collection of the British Museum. Catalogue of the fishes in the British Museum v. 7, i-xx + 1-512