ปลาซิวหนวดยาว

ปลาซิวหนวดยาว (Esomus metallicus) เป็นปลาในวงศ์ปลาตะเพียน พบตั้งแต่ลุ่มน้ำสาละวินในเมียนมา ไปทางตะวันออกผ่านประเทศไทยจนถึงลาวและกัมพูชา พบชุกชุมในพื้นที่ส่วนใหญ่ของช่วงการกระจายพันธุ์ เมื่อเริ่มฤดูฝนจะเข้าไปอยู่ในนาข้าวและพื้นที่น้ำท่วมอื่น ๆ และกลับสู่แหล่งน้ำถาวรเมื่อน้ำลด แถบข้างลำตัวมีสีเข้มขึ้นเรื่อย ๆ ไปทางหาง และสิ้นสุดที่โคนครีบหาง

• ต้องมีฝาปิดตู้ที่ปิดได้สนิท เพราะปลาชนิดนี้กระโดดเก่ง และสามารถหลุดออกจากตู้ได้แม้ทางช่องที่เล็กมาก

ตู้ปลาขนาดเล็กที่สุดที่ควรพิจารณาคือตู้ที่มีขนาดฐาน 120 × 30 ซม. ความจุประมาณ 108 ลิตร

• อุณหภูมิ: 20–26 °C
• ค่า pH: 6.0–7.0
• ความกระด้าง (GH): 1–12 dGH

การเลือกของตกแต่งไม่สำคัญเท่าคุณภาพน้ำ แต่ปลาชนิดนี้ดูสวยเป็นพิเศษในตู้ที่ปลูกไม้น้ำหนาแน่นและใช้วัสดุปูพื้นสีเข้ม การใส่พืชลอยน้ำและรากหรือกิ่งขอนไม้เพื่อช่วยกรองแสงให้นุ่มลง ดูเหมือนจะช่วยลดอาการตื่นตกใจง่าย และยังทำให้ตู้ดูเป็นธรรมชาติมากขึ้นด้วย

กระแสน้ำไม่จำเป็นต้องแรงมาก เพราะส่วนใหญ่มาจากแหล่งน้ำที่ไหลเอื่อย และไม่ควรปล่อยปลาชนิดนี้ลงตู้ที่ระบบกรองชีวภาพยังไม่สมบูรณ์ เพราะอาจอ่อนไหวต่อการเปลี่ยนแปลงของค่าเคมีในน้ำ นอกจากนี้ต้องมีฝาปิดที่สนิท เพราะเป็นปลาที่กระโดดเก่งและสามารถหลุดออกทางช่องที่เล็กมากได้

ในธรรมชาติกินสัตว์ไม่มีกระดูกสันหลังทั้งที่อยู่บนบกและในน้ำ รวมถึงตัวอ่อนของพวกมัน ในตู้ปลาจะยอมรับอาหารแห้งที่มีขนาดเหมาะสม แต่ควรให้อาหารสดและอาหารแช่แข็ง เช่น ไรแดง ไรทะเล หนอนแดง ฯลฯ เป็นประจำด้วย

มีรายงานที่ไม่ตรงกันเกี่ยวกับความเหมาะสมในการเลี้ยงรวมในตู้ปลาสวยงาม บางคนพบว่ามีนิสัยชอบตอดครีบปลาร่วมตู้อย่างชัดเจน ขณะที่บางคนรายงานว่าไม่มีปัญหา พฤติกรรมก้าวร้าวมีแนวโน้มจะชัดขึ้นเมื่อเลี้ยงในจำนวนที่น้อยเกินไป หรือเลี้ยงร่วมกับปลาที่ว่ายช้าหรือปลาครีบยาว

แม้จะชอบอยู่รวมกัน แต่เป็นปลาที่อยู่เป็นกลุ่มแบบหลวม ๆ มากกว่าว่ายเป็นฝูงพร้อมเพรียงกัน และจะมีการจัดลำดับชั้นภายในกลุ่ม จึงควรเลี้ยงเป็นกลุ่มตั้งแต่ 8 ตัวขึ้นไปเสมอ เพราะหากเลี้ยงจำนวนน้อยกว่านี้ ตัวที่อ่อนแอกว่าอาจถูกรังแกไม่หยุด การเลี้ยงเป็นกลุ่มยังทำให้ตู้ดูเป็นธรรมชาติมากขึ้น และได้เห็นพฤติกรรมที่น่าสนใจเมื่อปลามีปฏิสัมพันธ์กัน

ตัวผู้ที่โตเต็มวัยจะมีลำตัวเพรียวกว่าอย่างเห็นได้ชัด และมักมีขนาดเล็กกว่าตัวเมียเล็กน้อย

ยังไม่ชัดเจนว่าเคยมีการเพาะพันธุ์ในที่เลี้ยงได้หรือไม่ แม้จะมีการกระตุ้นให้วางไข่ด้วยฮอร์โมนเพื่อการทดลองแล้วก็ตาม

ได้รับการบรรยายลักษณะครั้งแรกจากตัวอย่างที่ 'Phet Buri' ซึ่งตรงกับจังหวัดเพชรบุรีในปัจจุบัน ทางตะวันตกเฉียงใต้ของประเทศไทย แต่ปัจจุบันเข้าใจว่ามีการกระจายพันธุ์ตั้งแต่ลุ่มแม่น้ำสาละวินในเมียนมา ไปทางตะวันออกผ่านประเทศไทยในลุ่มน้ำแม่กลอง เจ้าพระยา และแม่โขง โดยในลุ่มแม่โขงยังมีบันทึกการพบในลาว กัมพูชา และเวียดนามด้วย

นอกจากนี้ยังพบในระบบทะเลสาบและแม่น้ำโตนเลสาบในกัมพูชา ภาคใต้ของไทย และตอนเหนือสุดของมาเลเซียคาบสมุทร

พบชุกชุมในพื้นที่ส่วนใหญ่ของช่วงการกระจายพันธุ์ โดยมีประชากรที่น่าสนใจกลุ่มหนึ่งอยู่บนเกาะดอนโขง ซึ่งเป็นเกาะที่ใหญ่ที่สุดของสี่พันดอนที่มีชื่อเสียง ตั้งอยู่กลางลำน้ำโขงสายหลัก ใต้น้ำตกคอนในแขวงจำปาศักดิ์ ประเทศลาว ส่วนประชากรที่หลุดไปตั้งถิ่นฐานในธรรมชาติพบบนเกาะสิงคโปร์และเกาะบอร์เนียว

พบในแหล่งที่อยู่อาศัยหลายแบบ แต่ชอบแหล่งน้ำตื้นที่ไหลช้าหรือน้ำนิ่งอย่างเห็นได้ชัด เช่น นาข้าวและพื้นที่ที่มีน้ำท่วมขังเป็นช่วง ๆ ตามข้อมูลของ Rainboth (1996) ปลาชนิดนี้จะเข้าไปอยู่ในพื้นที่เหล่านี้เมื่อเริ่มฤดูฝน และจะกลับสู่แหล่งน้ำถาวรก็ต่อเมื่อน้ำลดแล้ว การศึกษาหนึ่งพบว่าเป็นหนึ่งในสามชนิดที่พบมากที่สุดในนาข้าวทางตอนใต้ของลาว

ยังมีการเก็บตัวอย่างได้จากคูน้ำโคลน คลองที่มีมลพิษบ้าง และลำธารเล็ก ๆ แต่โดยทั่วไปไม่พบในลำน้ำสายหลักขนาดใหญ่

ปัจจุบันมีปลาในสกุล Esomus ที่ได้รับการบรรยายลักษณะแล้วราว 12 ชนิด แต่พบในตลาดปลาสวยงามเพียงไม่กี่ชนิด และไม่มีชนิดใดเป็นที่นิยมเป็นพิเศษ ส่วนใหญ่พบได้ทั่วไปในประเทศถิ่นกำเนิด แต่มักถูกมองข้ามโดยนักสะสมเพราะสีสันค่อนข้างเรียบ ในบางพื้นที่กลับนิยมใช้เป็นปลาเหยื่อในการเพาะเลี้ยงปลาชนิดที่ใหญ่กว่า ลักษณะเด่นคือครีบอกที่ใหญ่มาก และมีหนวดสองคู่ โดยหนวดคู่ที่ขากรรไกรบนยาวมากและมักยาวถึงครีบอก

E. metallicus แยกจากชนิดอื่นในสกุลเดียวกันได้จากลักษณะร่วมกันดังนี้ หนวดสองคู่ โดยคู่ที่จะงอยปากยาวเลยตา และคู่ที่ขากรรไกรบนยาวเลยโคนครีบท้อง ไม่มีร่องเหนือตา เส้นข้างลำตัวมีเส้นเดียวและไม่สมบูรณ์ ยาวไปถึงบริเวณระหว่างครีบท้องกับครีบก้น มีแถบข้างลำตัวที่เข้มขึ้นไปทางด้านท้ายและสิ้นสุดที่โคนครีบหาง และไม่มีลวดลายบนครีบ

ในช่วงหลายปีที่ผ่านมามีการศึกษาด้านสายวิวัฒนาการของ Esomus และญาติใกล้ชิดหลายชิ้น และมีผลการศึกษาที่ขัดแย้งกันตีพิมพ์ออกมา ตัวอย่างเช่น การศึกษาของ Fang et al. ในปี 2003 สรุปว่าสกุลนี้เป็นกลุ่มพี่น้อง (sister group) หรือมีความใกล้ชิดที่สุดกับ Danio ขณะที่ Mayden et al. (2007) จัดให้สกุล Chela, Microrasbora, Devario และ Inlecypris เป็นกลุ่มพี่น้องของ Danio โดยมี Esomus เป็นกลุ่มพี่น้องระดับฐานของกลุ่มใหญ่นั้น

การวิเคราะห์เพิ่มเติมของ Fang et al. ที่ตีพิมพ์ในปี 2009 พบว่า Esomus เป็นกลุ่มพี่น้องของ Danio แต่ระบุว่าตำแหน่งที่แน่ชัดยังไม่แน่นอน เนื่องจากผลขัดแย้งกันขึ้นกับวิธีการวิเคราะห์ที่ใช้ ผู้วิจัยยังระบุว่าจำเป็นต้องศึกษาลักษณะทางโมเลกุลและสัณฐานวิทยาของสกุลนี้อย่างละเอียดมากขึ้น เพื่อระบุความสัมพันธ์ที่แน่ชัดกับญาติใกล้ชิดที่สุด

ผู้เลี้ยงปลาสวยงามบางรายบันทึกว่าพบโรคผอมแห้งชนิดหนึ่งในปลาสกุล Esomus โดยปลาที่ป่วยจะสูญเสียมวลกายอย่างรวดเร็ว อาการเริ่มจากส่วนท้องด้านล่างที่อยู่หลังเหงือกแฟบลงก่อน และมักตายภายในราวสองสัปดาห์ จนถึงขณะนี้ยังไม่มีวิธีรักษาที่ทราบกัน

• Nguyen Khoa, S., K. Lorenzen, C. Garaway, B. Chamsinhg, D. Siebert and M. Randone (2005). Impacts of irrigation on fisheries in rain-fed rice-farming landscapes. Joornal of Applied Ecology 42(5), 892-900
• Rainboth, W. J. (1996). Fishes of the Cambodian Mekong. FAO Species Identification Field Guide for Fishery Purposes. FAO, Rome, 1-265
• Mayden, R. L., K. L. Tang, K. W. Conway, J. Freyhof, S. Chamberlain, M. Haskins, L. Schneider, M. Sudkamp, R. M. Wood, M. Agnew, A. Bufalino, Z. Sulaiman, M. Miya, K. Saitoh, S. He (2007). Phylogenetic relationships of Danio within the order Cypriniformes: a framework for comparative and evolutionary studies of a model species. Journal of Experimental Zoology, Molecular Development and Evolution 308B, 642-654
• Fang, F. (2003). Phylogenetic Analysis of the Asian Cyprinid Genus Danio (Teleostei, Cyprinidae). Copeia 2003(4), 714-728
• Fang, F., M. Norén, T. Y. Liao, M. Källersjö and S. O. Kullander (2009). Molecular phylogenetic interrelationships of the south Asian cyprinid genera Danio, Devario and Microrasbora (Teleostei, Cyprinidae, Danioninae). Zoologica Scripta 38(1), 1-20
• Kottelat, M. (2013). The fishes of the inland waters of southeast Asia: a catalogue and core bibiography of the fishes known to occur in freshwaters, mangroves and estuaries. The Raffles Bulletin of Zoology Supplement 27, 1-663