ออรันดา (Oranda)

ที่มา

ออรันดาเป็นปลาทองที่มีต้นกำเนิดในจีน และอาจเข้าสู่ญี่ปุ่นทางสถานีการค้าของชาวดัตช์ที่เดจิมะ ชื่อนี้ย่อมาจากคำญี่ปุ่นว่า Oranda shishigashira ซึ่งแปลว่า "หัวสิงโตดัตช์" ตามข้อมูลแหล่งหนึ่ง ตอนที่ญี่ปุ่นนำปลาเข้ามาจากจีน คนญี่ปุ่นเข้าใจผิดว่าปลามาจากฮอลแลนด์

ปลาสายนี้ถูกพัฒนาขึ้นเมื่อกว่าร้อยปีมาแล้ว และน่าจะมาจากการผสมปลาทองหัวสิงโตกับปลาทองที่มีครีบหลัง แต่จนถึงตอนนี้ก็ยังไม่ชัดว่าการผสมครั้งแรกเกิดในจีนหรือในญี่ปุ่น ส่วนอะซุมะนิชิกิ (Azuma Nishiki) นั้น Katou Kinzou เพาะขึ้นที่โยโกฮามาในปี 1931 โดยผสมปลาทองตาโปนกับออรันดา

ตั้งแต่ช่วงต้นทศวรรษ 2000 เป็นต้นมา ผู้เพาะในไทย อินโดนีเซีย และอีกหลายประเทศได้พัฒนาทรงตัวและทรงครีบแบบใหม่ ๆ ออกมา

ลักษณะและสายพันธุ์ย่อย

จุดเด่นของออรันดาคือก้อนเนื้อบนหัวที่เรียกว่าวุ้น (wen, hood หรือ crown) วุ้นอาจคลุมทั้งใบหน้ายกเว้นปาก ลำตัวยาวและลึก มีครีบหลัง หางยาวแยกเป็นสี่แฉก และไม่มีหลังโหนกแบบปลาริวกิ้น วุ้นเริ่มขึ้นตอนปลาอายุประมาณ 6 เดือน และใช้เวลาประมาณ 1–2 ปีจึงขึ้นเต็มที่

มาตรฐานการประกวดให้คะแนนส่วนหัว 30 จาก 100 คะแนน วุ้นที่ดีต้องสมดุล สมมาตร และไม่มีตำหนิ ความลึกของลำตัวควรอยู่ที่ประมาณครึ่งหนึ่งถึงสองในสามของความยาวลำตัว และครีบคู่ควรมีขนาดเท่ากัน ข้อบกพร่องในการประกวดมีดังนี้

• วุ้นเบี้ยว
• มีปื้นสีขาวหรือเทาบนวุ้น ซึ่งเป็นสัญญาณของการติดเชื้อ
• หางติดกันหรือหุบ
• ปากเบี้ยว
• ไม่มีครีบก้น
• ปลาชอบนอนนิ่งที่พื้น

สีที่พบมีส้ม แดง แดงขาว ดำ น้ำเงิน ช็อกโกแลต ขาว และคาลิโก (calico) นอกจากนี้ยังมีลายแพนด้าและลายสามสี

สายพันธุ์ย่อยและรูปแบบที่มีชื่อเรียก

• เรดแคป (Red cap): ตัวสีขาวหรือเงิน มีวุ้นสีแดงเฉพาะด้านบนของหัว สีแดงอาจซีดลงเมื่อปลาอายุมากขึ้น และบางตัวกลายเป็นสีขาวทั้งตัว
• อะซุมะนิชิกิ (Azuma Nishiki): ออรันดาสีคาลิโก (เกล็ดมุก หรือ nacreous) จากญี่ปุ่น
• อาปาเช่ (Apache): สีแดงสลับดำ ถ้ามีสีดำเฉพาะที่ครีบจะไม่นับเป็นอาปาเช่
• แพนด้า (Panda): สีดำสลับขาว
• รูปแบบอื่น ๆ: ปอมปอม (hana fusa), นากาเตะ (nagate จากชิโกกุ), อิงก็อต (ingot หรือ Yuan-Bao), ชะคิน (chakin สีช็อกโกแลต), เซบุงเกียว (seibungyo สีน้ำเงิน), jade seal และปลาที่ผสมกับปลาทองตาโปน

มาตรฐานปี 2016 แบ่งการประกวดเป็นสี่ประเภท ได้แก่ Metallic, Red Cap Metallic, Calico และ Azuma Nishiki ส่วนปลาที่เรียกว่า "หัวห่าน" (goosehead) จะมีวุ้นขึ้นเฉพาะเหนือตาเท่านั้น

การเลี้ยง

ขนาดโตเต็มที่ต่างกันไปตามแหล่งข้อมูล แหล่งหนึ่งระบุ 20–31 ซม. อีกแหล่งระบุ 17–23 ซม. และอีกแหล่งระบุประมาณ 25 ซม.

หัวข้อ	ค่า
อุณหภูมิ	แหล่งหนึ่งระบุ 17–28 °C อีกแหล่งระบุ 18–24 °C
ค่า pH	6.5–7.5 (สองแหล่งตรงกัน)
ความกระด้าง (GH)	2–12
ปริมาณน้ำ	ประมาณ 50–75 ลิตรต่อปลา 1 ตัว (100–150 ลิตรสำหรับปลา 2–3 ตัว)

ตู้ปลาควรมีระบบกรองและปั๊มลม ค่าแอมโมเนียและไนไตรต์ควรเป็น 0 และไนเตรตควรต่ำกว่า 40 ppm ควรเปลี่ยนน้ำสัปดาห์ละ 20–30% โดยใช้น้ำที่กำจัดคลอรีนแล้ว พื้นตู้ควรเป็นกรวดเรียบหรือทราย และควรเลี่ยงของตกแต่งที่มีเหลี่ยมคม เพราะวุ้นบาดเจ็บได้ง่าย

แหล่งข้อมูลหนึ่งระบุว่าออรันดาไม่ค่อยทนหนาว อีกแหล่งแนะนำว่าถ้าเลี้ยงในบ่อในพื้นที่ที่อากาศหนาวจัด ควรย้ายปลาเข้ามาเลี้ยงในร่มช่วงฤดูหนาว

ออรันดากินทั้งพืชและสัตว์ ควรให้อาหารปลาแบบจมช้าที่มีโปรตีนประมาณ 30% เพื่อไม่ให้ปลาฮุบอากาศที่ผิวน้ำ ให้อาหารวันละ 2 ครั้ง ครั้งละเท่าที่ปลากินหมดใน 2–3 นาที และเสริมด้วยผักกับอาหารสดหรืออาหารแช่แข็ง

ควรเลี้ยงรวมกับปลาทองแฟนซีที่ว่ายช้าด้วยกัน ไม่ควรเลี้ยงกับปลาคาร์ปหรือปลาที่ว่ายเร็วซึ่งจะแย่งอาหารไปก่อน ถ้าออรันดาตัวไหนสายตาไม่ดี ควรเลี้ยงรวมกับปลาที่สายตาไม่ดีเหมือนกัน เพื่อให้ยังได้กินอาหาร

การเพาะพันธุ์

ออรันดาวางไข่แบบโปรยไข่ ครอกหนึ่งอาจได้ไข่มากถึงประมาณ 1,000 ฟอง และลูกปลาจะฟักออกในเวลาประมาณ 5–6 วัน ออรันดาเป็นสายพันธุ์หนึ่งของปลาทอง ลูกปลาจึงสืบพันธุ์ต่อได้ตามปกติ

แต่ปลาทองแฟนซีจะไม่ให้ลูกที่เหมือนพ่อแม่ทุกตัว ถึงจะใช้พ่อแม่พันธุ์ที่ดีที่สุดก็ตาม และยิ่งเป็นสายพันธุ์ที่ถูกพัฒนาไปมาก ก็ยิ่งมีลูกที่มีข้อบกพร่องมาก ผู้เพาะจะคัดลูกปลาออกต่อเนื่องเป็นเวลาหลายเดือน โดยเริ่มเมื่อลูกปลาอายุประมาณ 2 สัปดาห์ ตัวที่กระดูกสันหลังคดหรือตาไม่เท่ากันจะถูกคัดออกก่อน พ่อแม่พันธุ์ที่แนะนำคือปลาที่โตเต็มที่แล้ว และดีที่สุดคือปลาที่อยู่ในปีที่สาม

สุขภาพ

• ถ้าวุ้นใหญ่มาก วุ้นอาจปิดตาจนปลามองเห็นไม่ชัดหรือตาบอด
• วุ้นติดเชื้อแบคทีเรียได้ง่าย และบาดเจ็บได้เมื่อปลาไปถูกของแข็งหยาบในตู้
• ถ้าปลาฮุบอาหารลอยน้ำที่ผิวน้ำ อาจทำให้เกิดปัญหาถุงลม

การเลือกซื้อ

• เลือกปลาที่ว่ายคล่องและทรงตัวดี สีสด ตาใส วุ้นสมบูรณ์ ไม่มีจุด ไม่มีเชื้อรา และครีบไม่ขาด
• ควรเลือกปลาที่มีอายุอย่างน้อย 6 เดือน
• ดูว่าวุ้นสมมาตรและเรียบ ไม่มีปื้นสีขาวหรือเทา ครีบคู่มีขนาดเท่ากัน หางไม่ติดกัน และมีครีบก้น

ประเด็นถกเถียง

ตามข้อมูลแหล่งหนึ่ง ผู้เลี้ยงบางคนเล็มวุ้นด้วยกรรไกรแล้วใช้เปอร์ออกไซด์ เพื่อไม่ให้วุ้นปิดตาจนปลาตาบอด

UFAW (Universities Federation for Animal Welfare) ระบุว่าเนื้อเยื่อส่วนเกินบนหัวของปลาทองรันชูและไลออนชูเป็นปัญหาสวัสดิภาพสัตว์ที่เกิดจากการเพาะพันธุ์ ความรุนแรงขึ้นอยู่กับว่าเนื้อเยื่ออยู่ใกล้ตาและเหงือกแค่ไหน UFAW ยังระบุว่าลักษณะนี้จะหมดไปได้ถ้าไม่นำปลาที่มีลักษณะนี้ไปทำพันธุ์ต่อ อย่างไรก็ตาม เนื้อหาของ UFAW พูดถึงรันชูและไลออนชู ไม่ได้พูดถึงออรันดาโดยตรง