Cá vàng Oranda (Oranda goldfish)

Nguồn gốc

Oranda là một dòng cá vàng (Carassius auratus) có gốc từ Trung Quốc. Dòng này ra đời cách đây hơn một thế kỷ. Nhiều khả năng người ta tạo ra nó bằng cách lai cá vàng đầu lân với cá vàng có vây lưng. Đến nay vẫn chưa ai biết chắc lần lai đầu tiên diễn ra ở Trung Quốc hay ở Nhật Bản.

Cái tên Oranda lấy từ tiếng Nhật "Oranda shishigashira", nghĩa là "đầu sư tử Hà Lan". Người Nhật nhập cá từ Trung Quốc nhưng tưởng nhầm là cá đến từ Hà Lan. Có nguồn cho rằng cá có thể đã vào Nhật qua thương điếm Hà Lan ở Dejima.

Từ đầu những năm 2000, dân lai tạo ở Thái Lan, Indonesia, Việt Nam và một số nước khác đã làm ra thêm nhiều kiểu thân và kiểu vây mới. Riêng dòng Azuma Nishiki thì có ghi chép rõ ràng hơn. Ông Katou Kinzou tạo ra dòng này ở Yokohama năm 1931, từ phép lai giữa cá mắt lồi và oranda.

Nhận biết và các dòng

Nét làm nên oranda là khối thịt mọc trên đầu, tiếng Anh gọi là wen, hood hay crown. Ở những con đầu to, khối thịt này có thể trùm kín cả mặt, chỉ chừa lại cái miệng. Thân cá dài và sâu, có vây lưng, đuôi dài xẻ bốn thùy. Lưng cá không gù lên như cá Ryukin.

Khối thịt trên đầu bắt đầu mọc khi cá khoảng 6 tháng tuổi. Phải mất chừng 1–2 năm nó mới phát triển hết, nên cá nhỏ chưa thể hiện hết được vẻ đẹp của phần đầu.

Trong tiêu chuẩn chấm thi, phần đầu chiếm 30 trên 100 điểm. Một con đầu đẹp có khối thịt cân đối, đối xứng và không tì vết. Chiều sâu thân nên vào khoảng một nửa đến hai phần ba chiều dài thân. Các cặp vây hai bên phải đều nhau. Những lỗi bị trừ điểm gồm:

• Khối thịt trên đầu lệch một bên.
• Đầu có mảng trắng hoặc xám, là dấu hiệu nhiễm trùng.
• Đuôi dính liền hoặc cụp lại.
• Miệng lệch.
• Thiếu vây hậu môn.
• Cá hay nằm đáy.

Oranda có các màu cam, đỏ, đỏ trắng, đen, xanh, socola, trắng và calico (ngũ sắc), ngoài ra còn kiểu hoa văn panda và tam sắc. Các dòng hay gặp:

• Hạc đỉnh hồng (Red cap): thân trắng hoặc bạc, chỉ có phần đỉnh đầu màu đỏ. Đây là loại oranda phổ biến nhất ở Việt Nam. Màu đỏ trên đầu có thể nhạt dần theo tuổi, có con về sau trắng toàn thân.
• Azuma Nishiki: oranda calico của Nhật.
• Apache: đỏ và đen. Con chỉ có vây đen thì không tính là Apache.
• Panda: đen và trắng.
• Các dạng khác có tên riêng: pompom (hana fusa), nagate (từ Shikoku), ingot (Yuan-Bao), chakin (màu socola), seibungyo (màu xanh), jade seal, và các con lai với cá mắt lồi.

Tiêu chuẩn năm 2016 chia oranda thành bốn hạng: Metallic, Red Cap Metallic, Calico và Azuma Nishiki. Những con chỉ có thịt mọc phía trên mắt thì gọi là "goosehead". Ở các shop Việt Nam còn có oranda bướm, oranda mắt lồi và oranda đầu ngọc.

Nuôi thế nào

Mỗi con nên có khoảng 50–75 lít nước, tức là 2–3 con cần bể chừng 100–150 lít. Bể cần có lọc và máy sủi khí. Kích thước trưởng thành thì mỗi nguồn ghi một khác: có nguồn ghi 17–23 cm, có nguồn ghi 25 cm, có nguồn ghi 20–31 cm.

Amoniac và nitrit phải giữ ở mức 0, nitrat dưới 40 ppm. Mỗi tuần thay 20–30% nước bằng nước đã khử clo. Độ pH hợp với cá là 6,5–7,5, độ cứng GH 2–12.

Về nhiệt độ, các nguồn cũng không thống nhất. Một nguồn ghi 18–24°C, nguồn khác ghi 17–28°C. Oranda chịu lạnh kém. Ở những nơi mùa đông rất lạnh, cá thả hồ ngoài trời nên đem vào trong nhà qua đông.

Nền nên dùng sỏi trơn hoặc cát. Đừng bày đồ trang trí có cạnh sắc, vì phần đầu của cá rất dễ trầy.

Oranda ăn tạp. Thức ăn chính nên là loại chìm chậm, đạm khoảng 30%. Cá đớp thức ăn nổi trên mặt nước sẽ nuốt cả không khí vào bụng. Mỗi ngày cho ăn hai lần, lượng vừa đủ để cá ăn hết trong 2–3 phút. Bạn có thể bổ sung thêm rau và thức ăn tươi hoặc đông lạnh.

Bạn cá hợp nhất là các loại cá vàng kiểng bơi chậm khác. Đừng nuôi chung với cá koi hay cá bơi nhanh, vì chúng sẽ giành hết thức ăn. Những con oranda bị đầu che mắt, nhìn kém, thì nên ở chung với những con cũng nhìn kém như vậy để còn tranh được mồi.

Sinh sản

Oranda đẻ trứng rải. Một lứa có thể lên tới khoảng 1.000 trứng, và trứng nở sau chừng 5–6 ngày. Vì là một dòng cá vàng nên cá con sinh sản bình thường.

Có điều cá vàng kiểng không giữ dòng ổn định, kể cả khi bố mẹ là cá tốt nhất. Dòng càng được lai tạo kỹ thì càng ra nhiều cá con lỗi. Vì vậy người lai tạo phải lọc cá suốt nhiều tháng. Họ bắt đầu loại từ khoảng 2 tuần tuổi, bỏ những con cong sống lưng hay mắt lệch. Cá bố mẹ nên là cá đã trưởng thành, tốt nhất là cá đang ở năm thứ ba.

Bệnh và vấn đề sức khỏe

Phần lớn rắc rối của oranda nằm ở cái đầu. Khối thịt to quá có thể trùm lên mắt làm cá nhìn kém, thậm chí mù. Phần đầu cũng dễ nhiễm khuẩn và dễ trầy khi cá cọ vào vật nhám trong bể. Mảng trắng hoặc xám trên đầu là dấu hiệu nhiễm trùng.

Vấn đề thứ hai là bóng bơi. Cá quen đớp thức ăn nổi trên mặt nước dễ bị rối loạn bóng bơi, nên thức ăn chìm chậm sẽ an toàn hơn.

Chọn mua

Một con khỏe bơi nhanh nhẹn và giữ thăng bằng tốt. Màu cá phải tươi, mắt trong, phần đầu còn nguyên vẹn. Thân cá không có đốm, nấm hay vây rách.

Nếu muốn cá đẹp thì xem kỹ phần đầu: khối thịt phải đối xứng, mịn, không có mảng trắng hay xám. Các cặp vây phải đều nhau, đuôi không dính liền, và cá phải có vây hậu môn.

Nên chọn cá từ 6 tháng tuổi trở lên. Cá nhỏ hơn thì đầu chưa bắt đầu mọc, nên khó đoán sau này đầu sẽ ra sao. Nếu mua Hạc đỉnh hồng, bạn nên biết trước là màu đỏ trên đầu có thể nhạt đi theo năm tháng.

Tranh cãi

Một số người nuôi tự cắt bớt phần thịt trên đầu bằng kéo rồi bôi peroxide, để cá khỏi bị che mắt đến mù.

UFAW (Liên đoàn các trường đại học vì phúc lợi động vật) xếp tình trạng thịt đầu mọc quá mức ở cá vàng ranchu và lionchu vào nhóm vấn đề phúc lợi do lai tạo gây ra. Theo UFAW, mức độ ảnh hưởng tùy vào khối thịt mọc gần mắt và mang đến đâu. Tổ chức này cho rằng có thể loại bỏ đặc điểm đó nếu không cho những con bị ảnh hưởng sinh sản. Cần lưu ý trang của UFAW nói về ranchu và lionchu chứ không nói riêng về oranda.