ปลาเสือสุมาตรา

• ขนาดโตเต็มที่: 6 ซม. (ความยาวมาตรฐาน, SL)
• ขนาดตู้ปลา: 80 × 30 ซม.
• อุณหภูมิ: 20–26 °C
• ค่า pH: 5.0–8.0
• ความกระด้าง (GH): 1–20 dGH

ปลาเสือสุมาตรา (Puntigrus tetrazona) เป็นปลาตระกูลปลาตะเพียนขนาดเล็ก ซึ่งน่าจะเป็นปลาถิ่นเดียวของตอนกลางและตอนใต้ของเกาะสุมาตรา ประเทศอินโดนีเซีย เป็นหนึ่งในปลาที่พบได้ทั่วไปที่สุดในวงการปลาสวยงาม ส่วนใหญ่ที่เห็นในตลาดเป็นปลาเพาะเลี้ยงเชิงพาณิชย์และสายพันธุ์ที่คัดพันธุ์เพื่อความสวยงาม ส่วนปลาจากธรรมชาติแทบไม่มีการซื้อขาย ตัวตนที่แท้จริงของปลาเสือสุมาตราที่ขายกันในวงการตู้ปลายังคงเป็นเรื่องที่สับสนกันอยู่ และปลาจากฟาร์มจำนวนมากอ่อนแอหรือมีร่างกายผิดรูปเนื่องจากการผสมพันธุ์แบบเลือดชิด

ความยาวมาตรฐาน: 6 ซม. (SL) ขนาดพื้นตู้: 80 × 30 ซม. ปริมาตร: ประมาณ 72 ลิตร

ตู้ปลาที่มีขนาดพื้นตู้ 80 × 30 ซม. หรือเทียบเท่า ควรเป็นขนาดเล็กที่สุดที่ใช้เลี้ยง

อุณหภูมิ: 20–26 °C

ค่า pH: 5.0–8.0 ปลาสายพันธุ์เพาะเลี้ยงเชิงพาณิชย์มักปรับตัวได้ดี แต่สำหรับปลาจากธรรมชาติแนะนำให้ใช้น้ำที่เป็นกรดถึงเป็นกลาง

ความกระด้าง (GH): 1–20 dGH ปลาจากธรรมชาติจะอยู่ได้ดีที่สุดในน้ำที่ค่อนไปทางค่าต่ำของช่วงนี้

การเลือกของตกแต่งไม่ได้สำคัญมากนัก แต่ปลามักแสดงสีได้สวยกว่าเมื่ออยู่ในตู้ที่จัดตกแต่งไว้อย่างดี การใส่ไม้น้ำลอยผิวน้ำหรือพืชที่ห้อยลงมาเหนือน้ำ รวมถึงรากหรือกิ่งขอนไม้ ก็ดูเหมือนว่าปลาจะชอบเช่นกัน

ในธรรมชาติน่าจะเป็นปลากินทั้งพืชและสัตว์ โดยกินสัตว์ไม่มีกระดูกสันหลังในน้ำเป็นหลัก ร่วมกับพืชและเศษอินทรียวัตถุในปริมาณน้อยกว่า

ในตู้ปลาให้อาหารได้ง่าย แต่หากต้องการให้ปลามีสภาพและสีสันดีที่สุด ควรให้อาหารสดและอาหารแช่แข็งขนาดเล็กเป็นประจำ เช่น หนอนแดง ไรแดง และไรทะเล ควบคู่กับอาหารแผ่นและอาหารเม็ดเล็กคุณภาพดี ซึ่งอย่างน้อยบางส่วนควรมีส่วนผสมของพืชเพิ่มเติม

ปลาชนิดนี้ขึ้นชื่อเรื่องความก้าวร้าว และมีชื่อเสียงว่าชอบกัดครีบปลาอื่น แม้ว่าพฤติกรรมนี้ดูเหมือนจะเด่นชัดเฉพาะเมื่อเลี้ยงในจำนวนน้อยเกินไปหรือพื้นที่จำกัดเท่านั้น

อย่างไรก็ตาม ปลาชนิดนี้ค่อนข้างซุกซนว่องไว จึงไม่เหมาะจะเลี้ยงร่วมกับปลาขี้อาย ว่ายช้า หรือครีบยาว เช่น ปลาออกลูกเป็นตัวหลายชนิด ปลาหมอสี และปลากลุ่มอะนาบันทอยด์ (ปลาที่มีอวัยวะช่วยหายใจ เช่น ปลากัด ปลากระดี่)

ปลาที่แข็งแรงและอาศัยในสภาพแวดล้อมธรรมชาติคล้ายกัน โดยเฉพาะปลาตระกูลปลาตะเพียนที่ว่ายกลางน้ำและมีขนาดใกล้เคียงกัน อาจเป็นตัวเลือกที่ดีที่สุด แต่ตัวเลือกอื่นก็มี เช่น ปลาค้อในวงศ์ Balitoridae, Cobitidae และ Nemacheilidae รวมถึงปลาตะเพียนที่หากินตามพื้น เช่น ปลาในสกุล Crossocheilus หรือ Garra หากไม่ติดเรื่องถิ่นกำเนิด ปลาเรนโบว์และปลาเตตร้าหลายชนิดก็เหมาะสมเช่นกัน แต่ควรศึกษาข้อมูลปลาที่เลือกให้ละเอียดก่อนซื้อ

เป็นปลาที่ชอบอยู่เป็นฝูง และมีลำดับชั้นในฝูงแบบหลวม ๆ โดยตัวผู้ที่เป็นคู่แข่งกันจะต่อสู้กันอยู่ตลอดเพื่อแย่งความสนใจจากตัวเมียและตำแหน่งในลำดับชั้นของฝูง

ควรซื้ออย่างน้อย 8-10 ตัวเป็นขั้นต่ำ เพราะจะทำให้ปลามีโอกาสหันไปสนใจกันเองมากกว่าไปยุ่งกับปลาอื่นในตู้ และตู้จะดูเป็นธรรมชาติมากขึ้น ตัวผู้ยังจะแสดงสีได้สวยขึ้นเมื่อมีตัวผู้ชนิดเดียวกันเป็นคู่แข่ง

ตัวผู้ที่โตเต็มวัยมักมีขนาดเล็กกว่า ลำตัวเพรียวกว่า และมีสีสันเข้มกว่าตัวเมีย

เช่นเดียวกับปลาตะเพียนขนาดเล็กส่วนใหญ่ ปลาในสกุล Puntigrus วางไข่แบบโปรยไข่อย่างอิสระ และไม่มีการดูแลไข่หรือลูก

เมื่อปลาอยู่ในสภาพดีจะวางไข่บ่อย และในตู้ปลาที่เซ็ตมานานจนระบบลงตัวแล้ว อาจมีลูกปลาจำนวนเล็กน้อยเริ่มปรากฏขึ้นเองโดยไม่ต้องทำอะไร อย่างไรก็ตาม หากต้องการได้ลูกปลาจำนวนมากที่สุด จำเป็นต้องใช้วิธีที่ควบคุมได้มากกว่านี้

สามารถขุนพ่อแม่พันธุ์รวมกันเป็นฝูงได้ แต่ควรเตรียมตู้เพาะแยกอีกตู้หนึ่งและเติมน้ำเก่าที่ผ่านระบบมานานแล้ว ตู้นี้ควรมีแสงสลัว และปูพื้นด้วยตะแกรงที่มีช่องใหญ่พอให้ไข่ตกลอดลงไปได้ แต่เล็กพอที่พ่อแม่ปลาจะเข้าไปกินไข่ไม่ได้ แผ่นหญ้าเทียมพลาสติกที่หาซื้อได้ทั่วไปก็ใช้ได้ผลดี เช่นเดียวกับการปูลูกแก้ว อีกทางหนึ่งคือใส่ไม้น้ำใบละเอียด เช่น มอสในสกุล Taxiphyllum หรือไหมพรมวางไข่ให้เต็มตู้เป็นส่วนใหญ่ ก็ให้ผลค่อนข้างดีเช่นกัน

น้ำควรมีค่า pH เป็นกรดอ่อนถึงเป็นกลาง อุณหภูมิค่อนไปทางค่าสูงของช่วงที่แนะนำไว้ข้างต้น และควรใส่กรองฟองน้ำที่ใช้ปั๊มลมหรือหัวทราย เพื่อเพิ่มออกซิเจนและให้น้ำมีการเคลื่อนไหว

เมื่อเห็นว่าตัวเมียท้องอุ้มไข่แล้ว ให้ใส่ปลาลงไปหนึ่งหรือสองคู่ ปลาน่าจะวางไข่ในเช้าวันถัดไป อีกทางเลือกหนึ่งคือให้ปลาผสมพันธุ์กันเป็นกลุ่ม โดยใช้เพศละประมาณ 6 ตัวเป็นจำนวนที่เหมาะ แต่อาจต้องใช้ตู้ที่ใหญ่ขึ้น

ไม่ว่าจะใช้วิธีไหน ควรนำพ่อแม่ปลาออกหลังวางไข่ ไข่จะฟักภายใน 24 - 48 ชั่วโมง และลูกปลาจะเริ่มว่ายน้ำได้เองหลังจากนั้นประมาณ 24 ชั่วโมง ช่วงไม่กี่วันแรกควรให้อาหารขนาดเล็กระดับอินฟูโซเรีย จนลูกปลาโตพอจะกินไมโครเวิร์ม ไรทะเลแรกฟัก หรืออาหารลักษณะเดียวกันได้

น่าจะเป็นปลาถิ่นเดียวของตอนกลางและตอนใต้ของเกาะสุมาตรา ส่วนบันทึกที่พบจากเกาะบอร์เนียวนั้นเป็นของปลาสกุลเดียวกันชนิดอื่น นอกจากนี้ยังมีบันทึกจากระบบแม่น้ำ Indragiri, Batang Hari และ Musi ในจังหวัดเรียว (Riau) จัมบี (Jambi) และสุมาตราใต้ (South Sumatra) ตามลำดับ

แหล่งที่พบตัวอย่างต้นแบบ (type locality) คือ 'Lahat, Palembang Province, Sumatra, Indonesia' ซึ่งปัจจุบันคือเขตการปกครองลาฮัต (Lahat Regency) ในจังหวัดสุมาตราใต้ (Sumatera Selatan)

นอกจากนี้ยังมีประชากรที่หลุดไปตั้งรกรากในธรรมชาติซึ่งมีที่มาจากปลาตู้ในอีกหลายพื้นที่ เช่น สิงคโปร์ ออสเตรเลีย สหรัฐอเมริกา โคลอมเบีย และซูรินาม

ยังไม่มีข้อมูลยืนยัน แต่ปลาสกุลเดียวกันที่พบบนเกาะบอร์เนียวมักชอบอาศัยในลำธารและลำน้ำสาขาในป่าที่น้ำค่อนข้างใส พื้นเป็นทรายและหิน/กรวดขนาดต่าง ๆ กัน (M. Lo, pers. comm; M. Ford pers. obv.)

โดยทั่วไป P. tetrazona ถือเป็นหนึ่งในปลาที่พบได้ทั่วไปที่สุดในวงการปลาสวยงาม อย่างไรก็ตาม ปลาจากธรรมชาติแทบไม่มีการซื้อขาย และยังคงมีความสับสนเกี่ยวกับตัวตนที่แท้จริงของปลาเสือสุมาตราที่เพาะเลี้ยงเชิงพาณิชย์และขายกันในวงการ

มีสายพันธุ์ที่คัดพันธุ์เพื่อความสวยงามอยู่หลายแบบ ที่นิยมเป็นพิเศษได้แก่ ปลาเผือก (albino) สีเขียว (green หรือ moss) และสีทอง (golden ซึ่งเป็นแบบลิวซิสติก) แต่ก็ยังมีสายพันธุ์ 'platinum', 'blushing', 'black marble' และ 'coral red' ด้วย สายพันธุ์เหล่านี้ไม่ได้ต้องการการดูแลเพิ่มเติม และเลี้ยงได้ตามที่อธิบายไว้ข้างต้น

น่าเสียดายที่ปลาจำนวนมากที่ซื้อขายกันในปัจจุบันมีพันธุกรรมอ่อนแอ ป่วยง่าย หรือมีร่างกายผิดรูปเนื่องจากการผสมพันธุ์แบบเลือดชิดมากเกินไป ปลาชนิดนี้ยังตกเป็นเป้าของการย้อมสีปลา ซึ่งเป็นวิธีที่น่ารังเกียจ โหดร้าย และทำให้ปลาเจ็บปวดอย่างไม่ต้องสงสัย โดยใช้การฉีดสีย้อมเข้าตัวปลาซ้ำหลายครั้ง

P. tetrazona แยกจากปลาชนิดอื่นในสกุลเดียวกันได้ด้วยลักษณะต่อไปนี้ร่วมกัน: เส้นข้างลำตัวไม่สมบูรณ์; เกล็ดรอบคอดหาง 12 เกล็ด; เกล็ดในแถวข้างลำตัว 19-21+2 เกล็ด; ครีบหลังส่วนใหญ่สีดำ ขอบนอกสีจางกว่า; ครีบท้องสีดำตรงกลาง ส่วนโคนและปลายใส; แถบสีเข้มบนลำตัวค่อนข้างกว้าง กว้างได้ถึง 2.5 เกล็ด

สกุล Puntigrus ตั้งขึ้นโดย Kottelat (2013) เพื่อรวมกลุ่มปลาที่เดิมเรียกว่า 'Puntius tetrazona group' สมาชิกอื่นในสกุลได้แก่ P. anchisporus, P. navjotsodhii, P. pulcher และ P. partipentazona โดยสามชนิดแรกเป็นปลาพื้นเมืองของเกาะบอร์เนียวด้านตะวันตก ตอนกลาง และด้านตะวันออก ตามลำดับ ส่วนชนิดสุดท้ายพบในอินโดจีน

ปลากลุ่มนี้มีลักษณะเฉพาะคือลวดลายสีที่ไม่เหมือนใคร ประกอบด้วยแถบสีดำ 4 แถบบนลำตัวสีอ่อน และมีสีดำอย่างน้อยครึ่งหนึ่งของครีบหลังด้านโคน แถบหน้าสุดพาดผ่านตา แถบที่สองอยู่หน้าโคนครีบท้อง แถบที่สามอยู่เหนือครีบก้นและพาดต่อลงไปบนครีบก้น และแถบหลังสุดอยู่ที่โคนครีบหาง

ลักษณะต่อไปนี้เมื่อพิจารณาร่วมกันก็ช่วยในการจำแนกได้ แม้ว่าแต่ละลักษณะเพียงลำพังจะไม่ได้มีเฉพาะในสกุลนี้: ลำตัวรูปข้าวหลามตัด ลึก; ก้านครีบหลังที่ไม่แตกแขนงก้านสุดท้ายมีหยักเป็นซี่ทางด้านหลัง; ไม่มีหนวดที่จะงอยปาก; มีหนวดที่ขากรรไกรบน; ริมฝีปากเรียบและบาง ร่องหลังริมฝีปากขาดตอนตรงกลาง; เส้นข้างลำตัวสมบูรณ์หรือไม่สมบูรณ์; เกล็ดเส้นข้างลำตัว 18–23 เกล็ด; แถวเกล็ดระหว่างจุดเริ่มครีบหลังถึงแนวกึ่งกลางด้านท้องหน้าโคนครีบท้อง 9½–10½ [5½/1/3–4½] แถว; แถวเกล็ดรอบคอดหาง 12–14 แถว; ซี่กรองเหงือกบนโครงเหงือกอันแรก 8–9 ซี่

ก่อนหน้านี้สกุล Puntius ถูกมองว่าเป็นสกุลรวมที่มีหลายสายวิวัฒนาการ (polyphyletic) และมีสมาชิกมากกว่า 100 ชนิด แต่ปัญหานี้ได้รับการแก้ไขไปเกือบหมดแล้วนับตั้งแต่ต้นศตวรรษนี้ ในเอกสารเก่า Puntigrus tetrazona ถูกเรียกว่า Puntius tetrazona, Systomus tetrazona หรือ Capoeta tetrazona

• Kottelat, M. (1992). The identity of Barbus johorensis Duncker, 1904 (Teleostei: Cyprinidae). Raffles Bulletin of Zoology 40(2), 187-192
• Alfred, E. R. (1963). Some Colourful Fishes of the Genus Puntius Hamilton. Bulletin of the National Museum of Singapore 32, 135-142
• Pethiyagoda, R., M. Meegaskumbura, and K. Maduwage (2012). A synopsis of the South Asian fishes referred to Puntius (Pisces: Cyprinidae). Ichthyological Exploration of Freshwaters 23(1), 69-95
• Kullander, S. O. and F. Fang (2005). Two new species of Puntius from northern Myanmar (Teleostei: Cyprinidae). Copeia 2005(2), 290-302
• Bleeker, P. (1855). Nalezingen op de vischfauna van Sumatra. Visschen van Lahat en Sibogha. Natuurkundig Tijdschrift voor Nederlandsch Indië v. 9, 257-280
• Collins R. A., K. F. Armstrong, R. Meier, Y. Yi, S. D. J. Brown, R. H. Cruickshank, S. Keeling, and C. Johnston (2012). Barcoding and border biosecurity: identifying cyprinid fishes in the aquarium trade. PLoS ONE 7(1), e28381
• Kottelat, M. and H-H Tan (2011). Systomus xouthos, a new cyprinid fish from Borneo, and revalidation of Puntius pulcher (Teleostei: Cyprinidae). Ichthyological Exploration of Freshwaters 22(3), 209-214
• Tan, H-H. (2012). Systomus navjotsodhii, a New Cyprinid Fish from Central Kalimantan, Borneo. Raffles Bulletin of Zoology Supplement 25, 285-289
• Tan, H. H. and M. Kottelat (2009). The fishes of the Batang Hari drainage, Sumatra, with description of six new species. Ichthyological Exploration of Freshwaters 20(1), 13-69
• Pethiyagoda, R. (2013). Haludaria, a replacement generic name for Dravidia (Teleostei: Cyprinidae). Zootaxa 3646(2), 199
• Kottelat, M. (2013). The fishes of the inland waters of southeast Asia: a catalogue and core bibiography of the fishes known to occur in freshwaters, mangroves and estuaries. The Raffles Bulletin of Zoology Supplement 27, 1-663