Cá tứ vân

• Kích thước tối đa: 60 mm chiều dài chuẩn (SL)
• Kích thước bể: 80 × 30 cm
• Nhiệt độ: 20–26°C
• pH: 5,0–8,0
• Độ cứng: 1–20 dGH

Cá tứ vân (Puntigrus tetrazona) là một loài cá chép nhỏ, có lẽ đặc hữu ở miền trung và miền nam Sumatra, Indonesia. Đây là một trong những loài phổ biến nhất trên thị trường cá cảnh. Cá bán ngoài tiệm hầu hết là cá trại nhân giống thương mại và các dòng màu lai tạo, còn cá hoang dã thì hiếm khi có hàng. Cá tứ vân quen thuộc trong bể thực ra là loài nào thì đến nay vẫn còn nhầm lẫn. Nhiều cá trại cũng yếu hoặc dị tật do cận huyết.

Cá dài tối đa 60 mm chiều dài chuẩn (SL). Đáy bể nên có kích thước 80 × 30 cm, thể tích khoảng 72 lít.

Đáy bể 80 × 30 cm hoặc tương đương là mức nhỏ nhất nên tính đến.

Nhiệt độ: 20–26°C

pH: 5,0–8,0. Các dòng cá trại thường dễ thích nghi, còn cá hoang dã thì nên giữ nước từ axit đến trung tính.

Độ cứng: 1–20 dGH. Cá hoang dã sẽ khỏe nhất khi độ cứng ở phía thấp của khoảng này.

Bài trí bể không quá quan trọng với loài này, nhưng cá thường lên màu đẹp hơn trong bể được bày biện kỹ. Chúng cũng có vẻ thích có cây nổi hoặc cây rủ xuống mặt nước, cùng rễ hay cành lũa.

Ngoài tự nhiên, cá có lẽ ăn tạp. Thức ăn chính là động vật không xương sống dưới nước, kèm một ít thực vật và mùn bã hữu cơ.

Trong bể, cá rất dễ cho ăn. Muốn cá khỏe và lên màu đẹp nhất, bạn nên cho ăn đều đặn các loại mồi sống và đông lạnh cỡ nhỏ như ấu trùng muỗi chironomid (trùng huyết), Daphnia và Artemia. Kèm theo đó là thức ăn khô dạng mảnh và dạng hạt chất lượng tốt, trong đó ít nhất một phần nên có thêm thành phần thực vật.

Loài này nổi tiếng hung hăng và có tiếng hay cắn vây cá khác. Tuy vậy, tật này dường như chỉ lộ rõ khi nuôi quá ít con hoặc bể chật.

Dù vậy, cá tứ vân khá nghịch và hiếu động. Chúng không hợp làm bạn cùng bể với các loài nhút nhát, bơi chậm hay vây dài như nhiều loài cá đẻ con, cá cichlid và cá mê cung (anabantoid).

Lựa chọn tốt nhất có lẽ là những loài cá khỏe sống trong biotope tương tự ngoài tự nhiên, nhất là các loài cá chép cỡ tương đương bơi ở tầng nước giữa. Bạn cũng có thể chọn các loài chạch thuộc họ Balitoridae, Cobitidae và Nemacheilidae, hoặc cá chép sống đáy như các loài Crossocheilus hay Garra. Nếu không câu nệ chuyện cùng vùng địa lý thì nhiều loài cá cầu vồng và cá tetra cũng hợp. Dù chọn loài nào, bạn cũng nên tìm hiểu kỹ trước khi mua.

Đây là loài sống thành đàn với thứ bậc lỏng lẻo. Các con đực liên tục gây gổ với nhau để giành sự chú ý của con cái và vị trí trong đàn.

Nên mua tối thiểu một đàn 8–10 con. Đông cá như vậy thì chúng dễ mải để ý lẫn nhau hơn là quấy bạn cùng bể, và bể trông cũng tự nhiên hơn. Cá đực cũng lên màu đẹp hơn khi có đối thủ cùng loài.

Cá đực trưởng thành thường nhỏ hơn, thon hơn và có màu đậm hơn cá cái.

Giống hầu hết các loài cá chép nhỏ, cá thuộc chi Puntigrus đẻ trứng rải tự do và không chăm con.

Khi được nuôi tốt, cá đẻ khá thường xuyên. Trong bể đã ổn định lâu, có thể bạn sẽ thấy lác đác vài con cá bột xuất hiện mà không cần làm gì. Còn nếu muốn thu được nhiều cá con nhất thì phải làm bài bản hơn.

Bạn có thể nuôi vỗ cả đàn cá bố mẹ chung một bể, nhưng cần set thêm một bể đẻ dùng nước lấy từ bể đã ổn định. Bể đẻ nên để ánh sáng dịu. Đáy bể phủ một lớp lưới có mắt đủ to cho trứng lọt qua nhưng đủ nhỏ để cá bố mẹ không với tới. Tấm thảm cỏ nhựa bán khắp nơi cũng dùng được và cho hiệu quả tốt, một lớp bi thủy tinh cũng vậy. Một cách khác là phủ phần lớn bể bằng cây lá nhỏ như rêu Taxiphyllum spp. hoặc dùng búi sợi cho cá đẻ (spawning mop), kết quả cũng khá ổn.

Nước nên có pH từ hơi axit đến trung tính, nhiệt độ ở gần mức cao của khoảng đã nêu ở trên. Bể cũng cần một lọc bông vi sinh chạy bằng khí hoặc một vài viên đá sủi để cấp oxy và tạo dòng chảy.

Khi cá cái trông đã căng trứng, bạn có thể thả một hoặc hai cặp vào bể đẻ. Cá thường sẽ đẻ vào sáng hôm sau. Cách thứ hai là cho cả nhóm đẻ chung, mỗi giới khoảng sáu con là hợp, nhưng có thể sẽ cần bể lớn hơn.

Dù làm cách nào, bạn cũng cần vớt cá bố mẹ ra sau khi đẻ. Trứng thường nở sau 24–48 giờ, và khoảng 24 giờ sau đó cá bột bắt đầu bơi tự do. Vài ngày đầu nên cho cá bột ăn thức ăn cỡ trùng cỏ (infusoria). Khi cá đủ lớn thì chuyển sang giun vi sinh (microworm), ấu trùng Artemia mới nở hoặc các loại mồi tương tự.

Loài này có lẽ đặc hữu ở miền trung và miền nam Sumatra. Các ghi nhận ở Borneo thực ra là những loài khác cùng chi. Ngoài ra còn có ghi nhận ở các hệ thống sông Indragiri, Batang Hari và Musi, lần lượt thuộc các tỉnh Riau, Jambi và Nam Sumatra.

Nơi thu mẫu chuẩn là "Lahat, Palembang Province, Sumatra, Indonesia", nay là huyện Lahat thuộc tỉnh Sumatera Selatan (Nam Sumatra).

Một số nơi khác như Singapore, Úc, Hoa Kỳ, Colombia và Suriname cũng có những quần thể hoang hóa có nguồn gốc từ cá cảnh.

Môi trường sống tự nhiên của loài này chưa được xác nhận. Tuy vậy, các loài cùng chi ở Borneo ưa suối rừng và các nhánh suối có nước tương đối trong, nền là cát cùng đá và sỏi đủ cỡ (M. Lo, trao đổi cá nhân, và M. Ford, quan sát cá nhân).

P. tetrazona từ lâu vẫn được xem là một trong những loài phổ biến nhất trên thị trường cá cảnh. Tuy vậy, cá hoang dã hiếm khi có hàng. Cá tứ vân trại bán ngoài tiệm thực ra là loài nào thì đến nay vẫn còn nhầm lẫn.

Trên thị trường có một số dòng màu lai tạo chọn lọc. Phổ biến nhất là các dòng albino, "green" (còn gọi là "moss") và "golden" (leucistic). Ngoài ra còn có các dòng "platinum", "blushing", "black marble" và "coral red". Các dòng này không cần chăm sóc gì thêm, cứ nuôi như mô tả ở trên.

Đáng tiếc là nhiều cá bán hiện nay yếu về di truyền, dễ bệnh hoặc bị dị tật hình thể do cận huyết quá mức. Loài này còn là nạn nhân của trò nhuộm màu nhân tạo. Đây là một việc làm đáng ghê tởm, tàn nhẫn và chắc chắn gây đau đớn cho cá, vì người ta phải tiêm thuốc nhuộm vào cá nhiều lần.

Có thể phân biệt P. tetrazona với các loài cùng chi qua tổ hợp đặc điểm sau: đường bên không hoàn chỉnh, 12 vảy quanh cuống đuôi, 19–21+2 vảy ở hàng dọc thân, vây lưng phần lớn màu đen với viền ngoài nhạt hơn, vây bụng đen ở giữa nhưng trong suốt ở gốc và chóp, và các vạch sẫm trên thân tương đối rộng, phủ tới 2,5 vảy.

Kottelat (2013) lập chi Puntigrus để xếp vào đó một nhóm loài trước đây gọi là "nhóm Puntius tetrazona". Các thành viên khác gồm P. anchisporus, P. navjotsodhii, P. pulcher và P. partipentazona. Ba loài đầu lần lượt là loài bản địa ở tây, trung và đông Borneo, còn loài cuối sống ở Đông Dương.

Đặc điểm nhận diện của nhóm này là kiểu hoa văn riêng gồm 4 vạch đen trên nền thân nhạt, cùng sắc tố đen phủ ít nhất nửa gốc vây lưng. Vạch đầu tiên chạy qua mắt. Vạch thứ hai nằm trước gốc vây bụng. Vạch thứ ba nằm phía trên vây hậu môn và kéo xuống cả vây này. Vạch cuối cùng nằm ở gốc vây đuôi.

Tổ hợp đặc điểm sau cũng giúp nhận dạng, dù từng đặc điểm riêng lẻ không phải chỉ chi này mới có: thân cao hình thoi, tia vây lưng đơn cuối cùng có răng cưa ở mép sau, không có râu mõm, có râu hàm trên, môi nhẵn và mỏng, rãnh sau môi bị ngắt ở giữa, đường bên hoàn chỉnh hoặc không hoàn chỉnh, 18–23 vảy đường bên, 9½–10½ [5½/1/3–4½] hàng vảy từ điểm bắt đầu vây lưng đến đường giữa bụng phía trước gốc vây bụng, 12–14 hàng vảy quanh cuống đuôi, và 8–9 lược mang trên cung mang thứ nhất.

Trước đây chi Puntius bị xem là một chi đa nguồn gốc (polyphyletic) gom chung hơn 100 loài. Từ đầu thế kỷ này, tình trạng đó phần lớn đã được giải quyết. Trong các tài liệu cũ, Puntigrus tetrazona mang tên Puntius tetrazona, Systomus tetrazona hoặc Capoeta tetrazona.

• Kottelat, M. (1992). The identity of Barbus johorensis Duncker, 1904 (Teleostei: Cyprinidae). Raffles Bulletin of Zoology 40(2), 187-192
• Alfred, E. R. (1963). Some Colourful Fishes of the Genus Puntius Hamilton. Bulletin of the National Museum of Singapore 32, 135-142
• Pethiyagoda, R., M. Meegaskumbura, and K. Maduwage (2012). A synopsis of the South Asian fishes referred to Puntius (Pisces: Cyprinidae). Ichthyological Exploration of Freshwaters 23(1), 69-95
• Kullander, S. O. and F. Fang (2005). Two new species of Puntius from northern Myanmar (Teleostei: Cyprinidae). Copeia 2005(2), 290-302
• Bleeker, P. (1855). Nalezingen op de vischfauna van Sumatra. Visschen van Lahat en Sibogha. Natuurkundig Tijdschrift voor Nederlandsch Indië v. 9, 257-280
• Collins R. A., K. F. Armstrong, R. Meier, Y. Yi, S. D. J. Brown, R. H. Cruickshank, S. Keeling, and C. Johnston (2012). Barcoding and border biosecurity: identifying cyprinid fishes in the aquarium trade. PLoS ONE 7(1), e28381
• Kottelat, M. and H-H Tan (2011). Systomus xouthos, a new cyprinid fish from Borneo, and revalidation of Puntius pulcher (Teleostei: Cyprinidae). Ichthyological Exploration of Freshwaters 22(3), 209-214
• Tan, H-H. (2012). Systomus navjotsodhii, a New Cyprinid Fish from Central Kalimantan, Borneo. Raffles Bulletin of Zoology Supplement 25, 285-289
• Tan, H. H. and M. Kottelat (2009). The fishes of the Batang Hari drainage, Sumatra, with description of six new species. Ichthyological Exploration of Freshwaters 20(1), 13-69
• Pethiyagoda, R. (2013). Haludaria, a replacement generic name for Dravidia (Teleostei: Cyprinidae). Zootaxa 3646(2), 199
• Kottelat, M. (2013). The fishes of the inland waters of southeast Asia: a catalogue and core bibiography of the fishes known to occur in freshwaters, mangroves and estuaries. The Raffles Bulletin of Zoology Supplement 27, 1-663