ปลาทองรันชู (Ranchu)

ที่มาของสายพันธุ์

รันชูเป็นปลาทองสายพันธุ์ญี่ปุ่น พัฒนามาจากปลาทองหัวสิงห์แบบไม่มีครีบหลังที่นำมาจากจีน ปลาทองแบบหัวสิงห์มีการเลี้ยงกันทั้งในจีนและญี่ปุ่นมาตั้งแต่ก่อนศตวรรษที่ 17 และในอดีตรันชูยังเคยถูกเรียกว่า Maruko ด้วย แหล่งข้อมูลหนึ่งระบุว่าผู้เพาะพันธุ์ญี่ปุ่นพัฒนาสายพันธุ์นี้ขึ้นในยุคเมจิ ราวปี 1870–1885 อีกแหล่งหนึ่งระบุว่าเกิดจากการผสมปลาหัวสิงห์จากจีน แต่ทุกแหล่งไม่ได้ระบุว่าผู้เพาะพันธุ์คนแรกคือใคร

ในญี่ปุ่นรันชูได้รับการยกย่องพอ ๆ กับปลาคาร์ป และนักเลี้ยงญี่ปุ่นเรียกมันว่า "ราชาแห่งปลาทอง" ส่วนรันชูลายคาลิโก้ที่เรียกว่า Edonishiki นั้น คุณ Yoshigoro Akiyama เป็นผู้พัฒนาขึ้นในญี่ปุ่นช่วงปี 1951–1957

นักเลี้ยงชาวอังกฤษคนหนึ่งเล่าว่ารันชูยุคแรกถูกเพาะให้เข้ากับอุดมคติแบบนักซูโม่ คือหัวใหญ่และตัวหนา ส่วนปลาประกวดยุคปัจจุบันมีลำตัวยาวขึ้นและว่ายน้ำได้ดีกว่าเดิม

ลักษณะและสายพันธุ์ย่อย

รันชูไม่มีครีบหลัง ลำตัวเป็นทรงไข่และลึก แนวหลังโค้งมน หางคู่สั้นทำมุมประมาณ 45 องศา และมีวุ้นงอกบนหัว ซึ่งอาจใช้เวลาหนึ่งปีหรือมากกว่านั้นกว่าจะพัฒนาเต็มที่ ขนาดโตเต็มที่แต่ละแหล่งให้ไว้ต่างกัน ได้แก่ 15–20 ซม., 13–20 ซม. และ 12–15 ซม.

การตัดสินคุณภาพ: ในญี่ปุ่นจะดูปลาจากด้านบนในภาชนะตื้น เมื่อมองจากด้านบนลำตัวควรเป็นทรงสี่เหลี่ยมและหัวใหญ่ เกณฑ์มาตรฐานการดูจากด้านบนของ Goldfish Council ให้คะแนนเต็ม 100 ดังนี้

หัวข้อ	คะแนน
ความสมดุลและการว่ายน้ำ	25
หัว	20
หาง	20
หลัง	15
โคนหาง	10
ตา	5
เกล็ด	5

ปลาที่มีก้านครีบหลัง ครีบหลัง หรือครีบไขมัน จะถูกตัดสิทธิ์ทันที รวมถึงปลาที่มีตาโปนแบบตาโปนหรือตาหงาย และปลาที่มีเกล็ดแบบเกล็ดแก้ว หางที่ดีควรแยกแฉก 30–50% และทำมุมประมาณ 45 องศากับโคนหาง ตัวปลาต้องว่ายได้แข็งแรง ไม่เอียง และกระดูกสันหลังไม่บิด

นักเลี้ยงชาวอังกฤษคนหนึ่งเล่าว่ากรรมการจะมองหาปลาที่หัวยาวและกว้าง ลำตัวยาว หางทรงคล้ายปีกนกนางแอ่น และแถบเกล็ดที่โคนหาง (เรียกว่า "กำไล") ควรกว้างและเงางาม กรรมการยังจับปลาขึ้นดูทีละตัวแล้วสังเกตท่าว่ายตอนปล่อยกลับลงน้ำด้วย นอกจากนี้ญี่ปุ่นไม่มีมาตรฐานสายพันธุ์ที่เขียนไว้ตายตัว ลักษณะที่นิยมจึงเปลี่ยนไปตามยุค

สีและเกล็ด: มีสีแดง แดงขาว ขาว ส้ม เทา น้ำตาล ลายจุด และสีผสม ชนิดเกล็ดมีทั้งเกล็ดมันวาว (metallic) กึ่งมันวาว เกล็ดมุก (nacreous หรือคาลิโก้) และเกล็ดด้าน (matte) ปลาสีเหลืองอ่อนหัวแดงถือว่าหายาก หางมีทั้งแบบ 3 แฉก 4 แฉก และหางซากุระ (cherry-blossom tail) ปลาหลายตัวจะขาวขึ้นเมื่ออายุมากขึ้น และแหล่งข้อมูลหนึ่งระบุว่าช่วงที่เขียนนั้นปลาหัวเหลืองกำลังเป็นที่นิยม

สายพันธุ์ย่อย:

• รันชูแบบดูด้านบน (Top-view) เป็นรูปแบบดั้งเดิมของญี่ปุ่น มีเฉพาะสีแบบเกล็ดมันวาว ได้แก่ แดง ส้มหรือเหลือง แดงขาว และขาว
• รันชูแบบดูด้านข้าง (Side-view) เพาะขึ้นเพื่อชมในตู้กระจก ลำตัวสั้นและลึกกว่า Goldfish Council ถือว่าเป็นสายพันธุ์แยก ซึ่งยอมรับสีได้หลากหลายกว่าและวุ้นใหญ่กว่า สายด้านข้างของไทยมีหัวแบบ "Buffalo" "Dragon" และ "Boxer" ส่วนสายจีนมักมีวุ้นทรงกลม
• Edonishiki คือรันชูลายคาลิโก้ สาย Edo ของญี่ปุ่นมีวุ้นน้อยกว่า ส่วนรันชูคาลิโก้จากที่อื่นในเอเชียอาจมีวุ้นใหญ่มาก
• สายเลือดประกวด ในญี่ปุ่นมีสายที่รู้จักกัน เช่น Kashino และ Takao ส่วนในยุโรป คุณ Geert Coppens ผู้เพาะพันธุ์ชาวเบลเยียม สร้างสาย Ranchu Brotherhood ขึ้นโดยอาศัยคอนเนกชันกับญี่ปุ่น

การเลี้ยง

ขนาดตู้: แต่ละแหล่งให้ข้อมูลต่างกัน แหล่งหนึ่งแนะนำให้เผื่อน้ำราว 110 ลิตรต่อปลาหนึ่งตัว เพราะรันชูขับของเสียมาก ตู้เล็กจึงสกปรกเร็วแม้ใช้ระบบกรองแรงก็ตาม อีกแหล่งหนึ่งแนะนำตู้อย่างน้อย 50–75 ลิตร และเผื่อน้ำราว 40 ลิตรต่อปลาทองหนึ่งตัว ผู้เพาะพันธุ์ในอังกฤษนิยมเลี้ยงในอ่างตื้นลึกประมาณ 25 ซม. และให้ปลาได้รับแสงธรรมชาติเพื่อเร่งสี

คุณภาพน้ำ:

• อุณหภูมิ: แหล่งหนึ่งระบุ 18–23 °C อีกแหล่งหนึ่งระบุ 18.3–22.2 °C
• ค่า pH 6.5–7.5 (สองแหล่งตรงกัน)
• ความกระด้าง (GH) 4–20

รันชูว่ายน้ำได้ไม่เก่ง ควรหลีกเลี่ยงกระแสน้ำแรงจากระบบกรองหรือปั๊มลม และระวังอย่าให้อุณหภูมิเปลี่ยนกะทันหัน เพราะอาจทำให้ปลาช็อกได้ มีคำแนะนำให้เปลี่ยนน้ำอย่างน้อยสัปดาห์ละ 2 ครั้ง

อาหาร: ให้อาหารเม็ดหรืออาหารแผ่น อาหารแช่แข็งหรืออาหารสด และผัก เช่น แตงกวา ผักกาดหอม และซูกินี แหล่งหนึ่งแนะนำให้อาหารวันละ 2 ครั้ง เช้าและบ่าย ไม่ให้อาหารหลัง 17.00 น. และให้ฆ่าเชื้ออาหารสดก่อนให้ปลากิน ผู้เพาะพันธุ์ในอังกฤษให้อาหารวันละ 2 ครั้ง และเพิ่มได้ถึง 6 ครั้งสำหรับปลาที่กำลังโตหรือปลาประกวด

ปลาที่เลี้ยงร่วมได้: ควรเลี้ยงร่วมกับปลาทองแฟนซีที่ว่ายช้าเหมือนกัน เช่น ปลาทองเกล็ดแก้ว ปลาทองหัวสิงห์ ปลาทองตาลูกโป่ง และปลาทองตาโปน เพราะปลาที่ว่ายเร็วจะแย่งอาหารไปก่อน

บ่อกลางแจ้ง: ไม่แนะนำ เพราะอุณหภูมิในบ่อแกว่งมาก และปลาที่ว่ายช้าอย่างรันชูตกเป็นเหยื่อของสัตว์นักล่าได้ง่าย

การเพาะพันธุ์

รันชูเพาะพันธุ์ได้แบบเดียวกับปลาทองทั่วไป ตัวผู้จะไล่ต้อนตัวเมียและดันไปชิดผนังตู้ การวางไข่หนึ่งครั้งอาจได้ไข่ 900–1,000 ฟอง ปลาเริ่มผสมพันธุ์เมื่ออุณหภูมิราว 20 °C ผู้เพาะพันธุ์ในอังกฤษนิยมจับคู่ตัวผู้และตัวเมียที่ดีที่สุดก่อน แล้วค่อยผสมตัวเมียตัวนั้นกับตัวผู้ตัวอื่นในรอบถัดไป

ลูกปลาที่ได้ไม่ได้ตรงตามมาตรฐานประกวดทั้งหมด จึงต้องคัดทิ้งเป็นจำนวนมาก เมื่อลูกปลาอายุราวสองสัปดาห์ (ประมาณ 13 มม.) จะคัดตัวที่ลำตัวคดหรือหางกางไม่ถึง 160° ออก ซึ่งจะเหลือลูกปลาประมาณ 40% และยังต้องคัดต่ออีกหลายรอบ

สุขภาพ

• เพราะไม่มีครีบหลัง รันชูจึงว่ายช้าและมักเอียงตะแคง และมีแนวโน้มเป็นโรคท้องมานและโรคถุงลม
• วุ้นที่ใหญ่เกินไปอาจปิดตาและเหงือก มีรายงานจากสัตวแพทย์กรณีรันชูอายุ 1.5 ปีที่วุ้นโตจนบังการมองเห็นและปิดฝาปิดเหงือก ทำให้เสียการทรงตัวและการลอยตัว จนต้องให้สัตวแพทย์รักษา
• โรคเชื้อราที่ครีบและเกล็ดพบได้บ่อย การรักษาน้ำให้สะอาดและเปลี่ยนน้ำสม่ำเสมอช่วยป้องกันได้
• นักเลี้ยงที่มีประสบการณ์จะใช้มือเปียกช้อนปลาขึ้นแทนการใช้สวิง เพราะสวิงทำให้เมือกที่เคลือบป้องกันตัวปลาหลุดออกมากกว่า

การเลือกซื้อ

ควรดูปลาจากด้านบน เลือกตัวที่กระดูกสันหลังตรง ไม่มีร่องรอยครีบหลังเลย แนวหลังเรียบสม่ำเสมอ หางคู่กว้างและกางดีทำมุมราว 45 องศา ตาสองข้างเท่ากัน เกล็ดเรียงเป็นระเบียบ และว่ายน้ำได้แข็งแรงไม่เอียง

ถ้าจะซื้อปลาลายคาลิโก้ ควรถามถึงสายเลือดด้วย เพราะสาย Edo ของญี่ปุ่นมีวุ้นน้อยกว่ารันชูคาลิโก้จากที่อื่นในเอเชีย และรันชูคาลิโก้แบบดูด้านบนยังเป็นสายที่ไม่ค่อยนิ่ง

ประเด็นถกเถียง

รายงานกรณีศึกษาทางสัตวแพทย์ระบุว่า การเพาะพันธุ์ที่เน้นวุ้นจนวุ้นโตเกินมักจำกัดความสามารถทางร่างกายของปลา และต้องได้รับการรักษาจากสัตวแพทย์ ส่วน Wikipedia เชื่อมโยงรูปร่างของสายพันธุ์นี้กับการว่ายน้ำที่ไม่ดี การเอียงตะแคง และวุ้นขนาดใหญ่ที่อาจปิดเหงือกและตา

อีกประเด็นหนึ่งคือ การเพาะพันธุ์ให้ได้ตามมาตรฐานประกวดหมายถึงการคัดลูกปลาส่วนใหญ่ทิ้ง ผู้เพาะพันธุ์รายหนึ่งเก็บลูกปลาไว้เพียงราว 40% หลังการคัดรอบแรก และคาดว่าจะต้องคัดออกเพิ่มอีกในภายหลัง