ปลาตะพัด

• ต้องมีฝาปิดตู้ที่ปิดได้สนิท เพราะปลาชนิดนี้ขึ้นชื่อเรื่องการกระโดด

ปลาตะพัดหรืออะโรวาน่าเอเชีย Scleropages formosus เป็นปลาในวงศ์ Osteoglossidae พบในลุ่มแม่น้ำโขง ภาคตะวันออกของไทย คาบสมุทรมลายู เกาะสุมาตรา และเกาะบอร์เนียว เป็นปลาที่มีมูลค่าสูงมากในวงการปลาสวยงามมาตั้งแต่ทศวรรษ 1970 และอยู่ในบัญชีหมายเลข 1 (Appendix I) ของไซเตส (CITES) ตั้งแต่ปี 1975 ปัจจุบันสูญพันธุ์ไปจากพื้นที่ส่วนใหญ่ของแหล่งกระจายพันธุ์เดิมแล้ว ปลาชนิดนี้มีหลายสายสี เช่น ‘ซูเปอร์เรด’ จากตอนบนของแม่น้ำกาปัวส์ (Kapuas) และในปี 2003 มีการระบุสายสีสามสายให้เป็นชนิดใหม่ แต่ความเห็นส่วนใหญ่ยังถือว่าทั้งหมดเป็น S. formosus ระหว่างรอการทบทวนทางอนุกรมวิธาน

เหมาะกับตู้แสดงในสถานที่สาธารณะหรือตู้ปลาส่วนตัวที่มีขนาดใหญ่ที่สุดเท่านั้น

• อุณหภูมิ: 22–28 °C
• ค่า pH: 5.0–8.0
• ความกระด้าง (GH): 2–15 dGH

เป็นปลาที่ไม่ค่อยเรื่องมาก และมักเลี้ยงในตู้เปล่าที่ไม่มีการตกแต่งใด ๆ เลย

ปลาจะอยู่ได้ดีที่สุดเมื่อน้ำมีออกซิเจนละลายสูง จึงควรใช้กรองนอกตู้ ปั๊มน้ำ (powerhead) หัวทรายออกซิเจน ฯลฯ ตามความจำเป็น

เนื่องจากคุณภาพน้ำที่คงที่เป็นสิ่งจำเป็นต่อสุขภาพของปลา จึงไม่ควรปล่อยปลาชนิดนี้ลงตู้ที่วงจรไนโตรเจนยังไม่สมบูรณ์เด็ดขาด และควรถือว่าการเปลี่ยนน้ำทุกสัปดาห์ครั้งละ 30-50% ของปริมาตรตู้เป็นสิ่งที่ต้องทำ

ฝาปิดตู้ที่ปิดได้สนิทก็เป็นสิ่งจำเป็นเช่นกัน เพราะปลาในสกุล Scleropages กระโดดเก่งมาก

เป็นปลานักล่าโดยแท้ ในธรรมชาติกินปลาขนาดเล็ก สัตว์จำพวกกุ้งกั้งปู และสัตว์ไม่มีกระดูกสันหลังอื่น ๆ แต่ในที่เลี้ยงส่วนใหญ่ปรับตัวกินอาหารที่ไม่ใช่ของเป็นได้ดี

ปลาวัยอ่อนให้กินหนอนแดง ไส้เดือนดินตัวเล็ก กุ้งหั่นชิ้น และอาหารทำนองนี้ ส่วนปลาโตเต็มวัยจะกินเนื้อปลาหั่นเป็นเส้น กุ้งทั้งตัว หอยแมลงภู่ กุ้งฝอยเป็น ไส้เดือนดินตัวใหญ่ ฯลฯ รวมทั้งอาหารเม็ดด้วย แต่ไม่ควรให้อาหารเม็ดเป็นอาหารหลัก

ไม่ควรให้เนื้อสัตว์เลี้ยงลูกด้วยนมหรือเนื้อสัตว์ปีก เช่น หัวใจวัวหรือไก่ เพราะไขมันบางชนิดในเนื้อเหล่านี้ปลาไม่สามารถเผาผลาญได้อย่างเหมาะสม และอาจทำให้เกิดไขมันสะสมมากเกินไปจนถึงขั้นอวัยวะเสื่อมได้

ในทำนองเดียวกัน การให้ปลาเหยื่อ เช่น ปลาออกลูกเป็นตัวหรือปลาทองตัวเล็ก ก็ไม่มีประโยชน์อะไร เพราะเสี่ยงต่อการนำปรสิตหรือโรคเข้าตู้ และโดยทั่วไปก็มักมีคุณค่าทางอาหารไม่สูงนัก เว้นแต่จะได้รับการขุนเลี้ยงอย่างเหมาะสมมาก่อน

เป็นปลาที่ตัวผู้อมไข่และลูกไว้ในปาก ในเชิงพาณิชย์มักเพาะพันธุ์ในบ่อกลางแจ้ง

มีรายงานพบในระบบแม่น้ำโขงในเวียดนามและกัมพูชา ภาคตะวันออกของไทย คาบสมุทรมลายู และหมู่เกาะซุนดาตอนเหนือ (เกาะสุมาตราและเกาะบอร์เนียว) แต่ปัจจุบันสูญพันธุ์ไปจากพื้นที่ส่วนใหญ่ของแหล่งเหล่านี้แล้ว

มีการนำเข้าไปปล่อยในสิงคโปร์ด้วย แต่ไม่พบในไต้หวันอย่างที่บางครั้งมีการกล่าวอ้าง

แหล่งต้นแบบ (type locality) คือ ‘Lake Mahoeroenge ทะเลสาบขนาดเล็กที่เชื่อมกับแม่น้ำ Pekoempau ด้วยคลองแคบ ๆ บนเกาะบอร์เนียว’

ดูข้อมูลเพิ่มเติมเกี่ยวกับการกระจายพันธุ์ของปลาชนิดนี้ได้ในหัวข้อ ‘หมายเหตุ’

อาศัยอยู่ในทะเลสาบธรรมชาติ หนองบึง ป่าน้ำท่วม และช่วงลึกของแม่น้ำที่น้ำไหลช้าและมีพืชพรรณริมตลิ่งยื่นปกคลุมผิวน้ำ

บางสายสีอาศัยอยู่ในแหล่งน้ำดำ (blackwater) ซึ่งพรุพีตเก่าแก่และสารอินทรีย์อื่น ๆ ทำให้น้ำมีสีน้ำตาล

ปลาชนิดนี้แยกจากญาติในสกุลเดียวกันจากออสเตรเลีย คือ S. jardinii และ S. leichardti ได้จากจำนวนเกล็ดบนเส้นข้างลำตัวที่น้อยกว่า (21-26 เทียบกับ 32-36) และแยกจาก S. inscriptus ได้จากการไม่มีลวดลายเส้นหักมุมบนหัวและลำตัว

ในธรรมชาติมีหลายสายสี ซึ่งสามสายถูกยกให้เป็นชนิดแยกในปี 2003 แต่ความเห็นส่วนใหญ่ในปัจจุบันถือว่าทั้งหมดเป็น S. formosus ระหว่างรอการทบทวนอย่างละเอียด Kottelat (2013) กล่าวว่าสายสีแดงอาจกลายเป็นชนิดแยกจริงได้

สายสีต่าง ๆ ได้แก่ สายสี ‘เขียว’ ซึ่งพบแพร่หลายทั่วแหล่งกระจายพันธุ์ สายสี ‘ซูเปอร์เรด’ หรือ ‘ชิลลี่เรด’ (ถูกระบุเป็น S. legendrei ในปี 2003) ซึ่งพบเฉพาะตอนบนของแม่น้ำกาปัวส์บนเกาะบอร์เนียวฝั่งอินโดนีเซีย สายสี ‘ทองครอสแบ็ค’ หรือ ‘บลูมาเลย์’ ซึ่งพบในรัฐปะหังและทะเลสาบบูกิตเมราห์ (Bukit Merah) ในคาบสมุทรมลายู และสายสี ‘ทองหางแดง’ จากเปกันบารูและจัมบีบนเกาะสุมาตรา (ถูกระบุเป็น S. aureus ในปี 2003) สายสีครอสแบ็คได้ชื่อนี้เพราะสีทองจะลามข้ามแผ่นหลังของปลาไปจนตลอดเมื่อปลาโตเต็มที่

นอกจากนี้ยังมีสายสีเงินอีกสองสาย คือ ‘เงินหางเทา’ หรือ ‘อะโรวาน่าปิโนห์’ (Pinoh) และ ‘เงินหางเหลือง’ ซึ่งเก็บได้จากเทือกเขาชวาเนอร์ (Schwaner) ช่วงระหว่างจังหวัดกาลิมันตันตะวันตกกับกาลิมันตันกลาง และช่วงระหว่างจังหวัดกาลิมันตันกลางกับกาลิมันตันใต้บนเกาะบอร์เนียวฝั่งอินโดนีเซีย ตามลำดับ ประชากรเหล่านี้ถูกระบุเป็น S. macrocephalus ในปี 2003

เป็นปลาที่มีมูลค่าสูงมากในวงการปลาสวยงามมาตั้งแต่ทศวรรษ 1970 และอยู่ในบัญชีหมายเลข 1 (Appendix I) ของไซเตสตั้งแต่ปี 1975 ในเอเชียมีฟาร์มเพาะพันธุ์ที่จดทะเบียนกับไซเตสหลายแห่งที่ส่งออกปลาได้อย่างถูกกฎหมาย โดยปลาแต่ละตัวต้องฝังไมโครชิปและมีเอกสารทางราชการกำกับ ในบางประเทศ เช่น สหรัฐอเมริกา การค้าปลาชนิดนี้ผิดกฎหมาย แม้จะยังมีตลาดมืดอยู่ก็ตาม

ลูกผสมระหว่างสายสีต่าง ๆ ก็พบได้ทั่วไป ที่พบมากที่สุดเรียกว่า ‘บันจาร์เรด’ (Banjar Red) ซึ่งเป็นลูกผสมระหว่างสายสี ‘ซูเปอร์เรด’ กับ ‘เงินหางเหลือง’

ปลาชนิดนี้เป็นที่นิยมเป็นพิเศษในเอเชียตะวันออก เพราะเชื่อกันว่ามีลักษณะคล้ายมังกร ซึ่งเป็นสัญลักษณ์ของความมั่งคั่ง ความเจริญรุ่งเรือง โชคลาภ และพละกำลัง สายสีเขียวมักถูกมองว่าเป็นที่ต้องการน้อยที่สุดเพราะสีค่อนข้างเรียบ ส่วนสายสี ‘ทองครอสแบ็ค’ และ ‘ซูเปอร์เรด’ เป็นที่ต้องการมากที่สุด เพราะเชื่อกันว่าสีทองเจิดจ้านำมาซึ่งโชคลาภและความร่ำรวย

• Müller, S. and H. Schlegel (1840). Beschrijving van een' nieuwen Zoetwater-visch van Borneo, Osteoglossum formosum. Verhandelingen over de natuurlijke geschiedenis der Nederlandsche overzeesche bezittingen, Leiden, 1-7
• Pouyaud, L., Sudarto and G. G. Teugels (2003). The different colour varieties of the Asian arowana Scleropages formosus (Osteoglossidae) are distinct species: morphologic and genetic evidences. Cybium 27(4), 287-305
• Kottelat, M. and E. Widjanarti (2005). The fishes of Danau Sentarum National Park and the Kapuas Lakes area, Kalimantan Barat, Indonesia. Raffles Bulletin of Zoology Supplement 13, 139-173
• Kottelat, M. (2013). The fishes of the inland waters of southeast Asia: a catalogue and core bibliography of the fishes known to occur in freshwaters, mangroves and estuaries. The Raffles Bulletin of Zoology Supplement 27, 1-663
• Roberts, T. R. (2012). Scleropages inscriptus, a new fish species from the Tananthayi or Tenasserim River basin, Malay Peninsula of Myanmar (Osteoglossidae: Osteoglossiformes). Aqua 18(2), 113-118
• van Oijen, M. J. P. and S. E. T. van der Meij (2013). The types of Osteoglossum formosum Müller & Schlegel, 1840 (Teleostei, Osteoglossidae). Zootaxa 3722(3), 361-371