บลิกซ่า ญี่ปุ่น

• ชื่ออื่น: Bamboo plant, Blyxa
• ขนาดตู้ปลาขั้นต่ำ: ประมาณ 40 ลิตร
• ความยาก: ปานกลางถึงยาก
• แสง: ปานกลางถึงสูง
• ค่า pH ที่เหมาะสม: 5.5–7.0
• ความกระด้างที่เหมาะสม: น้ำอ่อน (GH 1–5)
• อุณหภูมิที่เหมาะสม: 23–26 °C
• วัสดุปลูก: จำเป็น (อุดมด้วยธาตุอาหาร)
• ลอยน้ำได้: ได้
• ปลูกแบบบก (emersed) ได้: ไม่ได้
• ขนาด: 10–15 ซม.
• ลักษณะการเติบโต: ไม้ข้อ (มีลำต้น)
• อัตราการเติบโต: ปานกลาง
• ตำแหน่งในตู้: ฉากหน้า / ฉากกลาง
• ต้องใช้ปุ๋ย: ต้องใช้
• ต้องใช้ CO2: ต้องใช้
• การขยายพันธุ์: แบบไม่อาศัยเพศและด้วยเมล็ด

• ถิ่นกำเนิด: เอเชีย
• อัตราการเติบโต: ปานกลาง
• ความสูง: 10–20+ ซม. (ความสูงเฉลี่ยหลังลงตู้ได้สองเดือน)
• ความต้องการแสง: ปานกลาง
• CO2: ปานกลาง (6–14 มก./ลิตร)

ขนาดตู้ปลาขั้นต่ำที่แนะนำคือประมาณ 40 ลิตร สามารถใช้ในตู้เล็ก (ตู้นาโน) ได้บ้างเล็กน้อย แต่ไม่แนะนำ เพราะต้นนี้ต้องการค่าน้ำที่คงที่และการเติม CO2 ซึ่งทำได้ยากมากในตู้นาโน

อุณหภูมิ: 23–26 °C เติบโตได้ดีที่สุดในน้ำอุ่น ต้นนี้ไม่ชอบน้ำเย็นและละลายได้ง่าย

ค่า pH: 5.5–7.0 ต้องการน้ำที่เป็นกรดอ่อน ๆ

ความกระด้าง: จำเป็นต้องเป็นน้ำอ่อน ความกระด้าง GH 1–5

Blyxa japonica เป็นไม้น้ำที่เรื่องมากและเลี้ยงจุกจิก ไม่ใช่ต้นที่ดูแลง่ายแน่นอน ในตู้แบบ low-tech จะโตได้ลำบากเพราะต้องการ CO2 สูง ฟาร์มไม้น้ำหลายแห่งในยุโรปดูเหมือนจะเลิกขายไปแล้วเพราะปลูกยาก ถือว่าเลี้ยงให้อยู่รอดได้นานยาก และในเอกสารทางวิทยาศาสตร์จัดเป็นพืชล้มลุกฤดูเดียวหรือพืชตามฤดูกาล

ต้องใช้แสงสูงจึงจะเติบโตได้ดี แสงน้อยถึงปานกลางจะทำให้ต้นยืดยาวเก้งก้าง ควรหลีกเลี่ยงการปลูกในจุดที่มีร่มเงา ใช้ปุ๋ยฝังรากและปุ๋ยที่มีทั้งธาตุอาหารหลัก (ไนโตรเจน ฟอสฟอรัส โพแทสเซียม) และธาตุอาหารรอง (เหล็ก แมงกานีส โบรอน ฯลฯ)

เวลาทำความสะอาดตู้ตามปกติ ให้เขย่าต้นเบา ๆ เพื่อให้ตะกอน เศษอาหาร และกิ่งที่หลุดลอยขึ้นมา แล้วดูดออก เปลี่ยนน้ำสม่ำเสมอ (25–30% ทุกสัปดาห์)

ก่อนจะตั้งตัวได้ ต้นนี้โตไม่เร็ว ต้องการการตัดแต่งน้อยและไม่รุกราน แต่ควรเด็ดใบที่แก่ที่สุดออก เพราะใบเหล่านี้มักจะตาย

การปลูก

• แกะกำออกแล้วแบ่งเป็นหลาย ๆ ส่วน
• ฆ่าเชื้อหรือกักโรคต้นอ่อน (หากไม่ใช่ต้นเพาะเนื้อเยื่อ)
• ปักแต่ละต้นลงในวัสดุปลูกที่อุดมด้วยธาตุอาหาร ห่างกันประมาณ 5–8 ซม. ลึก 2.5 ซม. ช่วงแรกจะปลูกยาก แต่เมื่อเวลาผ่านไปจะแตกรากยาว 10–15 ซม.
• หลีกเลี่ยงการปลูกใกล้ไม้น้ำต้นสูงที่บังแสง หรือชิดกระจกเกินไป ซึ่งจะทำให้ต้นแตกพุ่มได้ไม่เต็มที่

ผู้เลี้ยงบางคนปล่อยลอยน้ำไว้จนกว่าจะแตกราก ภายใน 2–3 สัปดาห์จะมีรากยาว 2.5–5 ซม.

การขยายพันธุ์

• ด้วยเมล็ด: ดอกจะให้เมล็ดที่เพาะได้ ให้เก็บเมล็ดแล้วนำไปใส่ในน้ำ
• แบบไม่อาศัยเพศ: ต้นใหม่จะแตกออกจากโคนต้นแม่และค่อย ๆ ขยาย ทำให้กอแน่นขึ้น ในตู้ปลาให้นำต้นขึ้นมาแล้วใช้กรรไกรตัดแยก หากต้นใหม่ยังไม่มีราก ให้ปล่อยลอยไว้จนกว่าจะแตกราก ตรวจดูให้ดีว่ามีส่วนที่เน่าหรือใบเสียหรือไม่

ปัญหาที่พบบ่อย

• ละลาย: เกิดจากค่าน้ำเปลี่ยนกะทันหัน (โดยเฉพาะความกระด้างและค่า pH) แสงน้อย ถูกบังแสง ช่วงเวลาเปิดไฟสั้น ปุ๋ยไม่พอ หรือวัสดุปลูกไม่เหมาะสม
• พักตัว: การเติบโตแทบหยุดในช่วงพักตัว ตรวจความกระด้าง ให้ธาตุอาหารเพียงพอและค่าน้ำที่เหมาะสม แล้วรอให้ฟื้นตัว
• ไวต่อธาตุอาหาร: หากขาดธาตุอาหารจะโทรมลง ควรให้ปุ๋ยสม่ำเสมอ
• ใบเปราะ: หักง่ายระหว่างดูแลตู้ ควรจับอย่างระมัดระวัง
• ปลูกยาก: ต้นอ่อนเสียหายง่ายและอาจหลุดลอย ใช้คีมปลูกไม้น้ำ และวางกรวดก้อนเล็ก ๆ รอบโคนต้นโดยไม่ให้ต้นเสียหาย
• เป็นที่ชอบของสัตว์กินพืช: หอยและปลาบางชนิดกินใบ
• ต้นยืด: ลำต้นออกเหลืองและยืดยาว ให้ตรวจสอบแสง
• สีซีด: อาจเกิดจากขาดเหล็กและฟอสเฟต ควรเติมปุ๋ยน้ำสม่ำเสมอ
• ตู้ใหม่: โตได้ไม่ดีในตู้ที่เพิ่งเซ็ต ดูเหมือนต้องการสมดุลทางชีวภาพในวัสดุปลูกระดับหนึ่ง ควรรอจนตู้อยู่ตัว
• ลอยน้ำ: เมื่อขยายพันธุ์ บางต้นจะหลุดจากวัสดุปลูกและลอยขึ้น

วัสดุปลูก: Blyxa japonica ดูดอาหารทางรากมาก ต้องการวัสดุปลูกที่อุดมด้วยธาตุอาหาร ควรเป็นดินเหนียวที่มีธาตุเหล็กสูงหรือดินปลูกไม้น้ำ (aqua soil) หนาอย่างน้อย 2.5–5 ซม. ไม่แนะนำทรายหรือกรวด เพราะยึดรากต้นไว้ได้ไม่แน่น ดินปลูกที่แนะนำ: ADA Amazonia aqua soil, Carib Sea Eco-Complete, Seachem Fluorite

แสง: แสงปานกลางถึงสูง ใช้หลอดแบบ full spectrum เปิดไฟได้ถึง 10–12 ชั่วโมงต่อวัน ภายใต้แสงสูงต้นจะเตี้ยกว่า และสูงขึ้นเล็กน้อยภายใต้แสงปานกลาง แสงจัดทำให้ต้นออกโทนแดงและเป็นพุ่มแน่นขึ้น ส่วนแสงน้อยจะทำให้ต้นยืดขึ้นด้านบนแบบเก้งก้าง

CO2: ในทางเทคนิคปลูกโดยไม่ใช้ CO2 ได้ แต่จะโตช้ากว่ามาก แตกพุ่มน้อยและไม่แน่น ถือว่าการเติม CO2 เป็นสิ่งจำเป็น จะใช้คาร์บอนน้ำหรือดีกว่านั้นคือระบบ CO2 แบบถังแรงดัน (20–30 มก./ลิตร) ภายใต้แสงสูงต้องปรับ CO2 และธาตุอาหารให้สมดุล มิฉะนั้นตะไคร่จะขึ้นเต็มตู้

ปุ๋ย: วัสดุปลูกที่อุดมด้วยธาตุอาหารเพียงอย่างเดียวไม่พอ ต้นนี้ดูดซึมธาตุอาหารทั้งทางรากและทางใบ ต้องเติมปุ๋ยน้ำสม่ำเสมอ (สัปดาห์ละ 2–3 ครั้ง) และปุ๋ยฝังราก (เป็นระยะ) ต้องการเหล็ก (Fe) 0.1 ฟอสเฟต (PO4) 0.4 และไนเตรต (NO3) ไม่เกิน 5 มก./ลิตร

หากเลี้ยงกุ้งร่วมด้วย ควรทราบว่า CO2 ระดับสูงและทองแดง (ซึ่งมีอยู่ในปุ๋ยส่วนใหญ่) เป็นอันตรายต่อกุ้งอย่างมาก

ถิ่นกระจายพันธุ์ตามธรรมชาติคือเขตร้อนและกึ่งร้อนของเอเชียใต้และเอเชียตะวันออก Blyxa japonica กลายเป็นพืชที่ตั้งถิ่นฐานอยู่ในอินเดีย เนปาล เมฆาลัย บังกลาเทศ ไทย ญี่ปุ่น จีน มาเลเซีย อินโดนีเซีย เวียดนาม เกาหลี นิวกินี เซเลบีส และในนาข้าวทางตอนเหนือของอิตาลี

พบได้ในแหล่งน้ำหลายรูปแบบ ตั้งแต่พรุและหนองน้ำ (โดยเฉพาะพรุสาคู) ไปจนถึงทะเลสาบ แอ่งน้ำ บ่อน้ำ และริมแม่น้ำ คลอง คูน้ำ รวมถึงลำรางชลประทานที่น้ำไหลช้า

Blyxa japonica เติบโตแบบจมน้ำเท่านั้น ในน้ำลึกไม่เกิน 20 ซม. แม้จะชอบน้ำตื้น แต่ก็เป็นพืชน้ำแท้ ไม่สามารถปลูกแบบบก (emersed) ได้

อนุกรมวิธาน

สกุล Blyxa อยู่ในวงศ์ Hydrocharitaceae ซึ่งเสนอขึ้นในปี 1806 ในปี 1866 นักพฤกษศาสตร์ชาวดัตช์ Friedrich Anton Wilhelm Miquel บรรยายชนิดนี้ครั้งแรกในชื่อ Hydrilla japonica ต่อมามีการเรียกว่า Blyxa angustipetala, Enhydrias angustipetala และ Blyxa alternifolia ด้วย จนกระทั่ง Ascherson, Gürke และ Maximowicz จัดเป็น Blyxa japonica ในปี 1889 ในวงการปลาสวยงาม มีการนำเข้ามาเลี้ยงตั้งแต่ต้นศตวรรษที่ 20 แต่เพิ่งเป็นที่นิยมหลังจาก Takashi Amano เริ่มนำมาใช้

ลักษณะ

เป็นไม้น้ำสีเขียว ต้นเตี้ย สูง 10–15 ซม. ใบหนาแน่น บาง แคบ ยาวประมาณ 7–10 ซม. กว้าง 5 มม. แม้จะดูเหมือนไม้กอแบบโรเซตต์ แต่จริง ๆ แล้วลำต้นสั้นมาก โดยเฉพาะในต้นอ่อน ใบไม่มีก้าน โคนใบเป็นกาบหุ้ม สีเขียวอ่อน รูปเรียวยาว ขอบใบหยัก ปลายแหลม มีเส้นกลางใบชัดเจน และเรียงตัวเป็นเกลียว จะออกดอกสีขาวก็ต่อเมื่อก้านดอกโผล่พ้นผิวน้ำเท่านั้น ดอกผสมตัวเองได้สูง

ความแตกต่างจาก Blyxa aubertii

• Blyxa aubertii ต้นใหญ่กว่า สีเข้มกว่า และเปลี่ยนเป็นสีแดงได้ เป็นไม้กอแบบโรเซตต์
• Blyxa japonica ต้นเล็กกว่า สีเขียวสดกว่า แต่เปลี่ยนเป็นสีออกแดงหรือสีทองได้ เป็นไม้ข้อ (มีลำต้น)

ประโยชน์

• ใช้ตกแต่งตู้ไม้น้ำ เป็นที่นิยมในสไตล์ Dutch และ Iwagumi
• ต้นเล็กและโตช้า จึงไม่บังแสงหรือเบียดไม้น้ำต้นอื่น
• เป็นที่หลบซ่อนของสัตว์ไม่มีกระดูกสันหลัง กบตัวเล็ก ปลาและลูกปลา และเป็นแหล่งไบโอฟิล์มให้ลูกปลาที่เพิ่งฟักและลูกกุ้งหากิน
• รากที่เจริญดีช่วยสลายจุดอับอากาศในวัสดุปลูก (ไฮโดรเจนซัลไฟด์อาจเป็นอันตรายต่อปลาและกุ้ง)

ปลาที่เลี้ยงร่วมได้

เนื่องจากใบบอบบางและสัตว์ชอบกิน จึงเหมาะกับปลาสวยงามขนาดเล็กที่นิสัยสงบ เช่น ปลานีออน ปลาคิลลี่ ปลาหางดาบ ปลาคาร์ดินัลจีน (white cloud mountain minnow) ปลาม้าลาย ปลาเชอร์รี่บาร์บ ปลาเพลตี้ ปลาเอ็นด์เลอร์ ปลาบอลลูน/ปลาสอด (molly) ปลาแคระอ็อตโต้ และปลาแพะแคระ (pygmy corydoras) กุ้งที่เหมาะสมคือชนิดที่ชอบน้ำกรดอ่อน ๆ คล้ายกัน เช่น กุ้งคริสตัลเรด กุ้งบลูโบลต์ และ Caridina cf. babaulti หอยสวยงามไม่ควรเลี้ยงในน้ำค่า pH ต่ำเป็นเวลานานเพราะมีผลต่อเปลือก แต่หากค่า pH ใกล้ 7.0 ก็เลี้ยงหอยหรือกุ้งแคระได้แทบทุกชนิด

หลีกเลี่ยงปลาที่ชอบคุ้ยวัสดุปลูกหรือกินไม้น้ำ เช่น ปลาเงินดอลลาร์ ปลาเตตร้าบัวโนสไอเรส ปลาคาร์ป (โค่ย) ปลาทอง ปลาออสก้า ปลาเรนโบว์ ปลาแจ็คเดมซี่ ปลาหมูอินโด และปลาหมอสีแอฟริกา กุ้งเครย์ฟิชและปูน้ำจืดจะตัด กิน และถอนต้นขึ้นมา

Blyxa japonica มีถิ่นกำเนิดในแอ่งน้ำตื้นที่อุดมด้วยธาตุอาหาร หนองน้ำ และแม่น้ำที่ไหลช้าในเอเชียตะวันออกและเอเชียตะวันออกเฉียงใต้ ต้นนี้มีชื่อเสียงขึ้นมาจากผลงานจัดตู้ไม้น้ำในยุค 90 ของ Takashi Amano ผู้ล่วงลับ Blyxa มีรูปลักษณ์คล้ายหญ้าอย่างชัดเจน พลิ้วไหวได้ง่ายตามกระแสน้ำในตู้ ทำให้ตู้ดูมีชีวิตชีวาเมื่อเทียบกับไม้น้ำอื่นที่แข็งแรงกว่า

• Mandal, Sujit Kumar. “Blyxa Japonica (Miquel) Maximovicz Ex Ascherson Et Gurke Var. Japonica (Hydrocharitaceae) and Najas Malesiana De Wilde (Najadaceae)-New Records for West Bengal.” Field notes 5, no. 11 (2016).
• Pagag, K., and S. K. Borthakur. “Rediscovery of Blyxa japonica (Miquel) Maximowicz ex Ascherson et Gürke-a hydrophyte from Lakhimpur district of Assam, India.”
• Cook, C. D. K., and R. Lüönd. 1983. A revision of the genus Blyxa (Hydrocharitaceae). Aquatic Bot. 15: 1-52.