Bảy màu Koi (Koi guppy)

Nguồn gốc

Bảy màu Koi là một dòng màu của cá bảy màu (Poecilia reticulata), do người nuôi chọn lọc mà ra. Nó không phải loài riêng và không có dạng hoang dã. Nó cũng chẳng dính dáng gì tới cá chép Koi. Chữ "Koi" chỉ tả kiểu màu mượn từ cá chép Koi: mảng đỏ hoặc cam trên nền trắng, đôi khi có thêm đen.

Đây là tên gọi theo kiểu màu trong giới buôn bán, không nói lên nguồn gốc. Chưa có ghi chép nào cho biết ai tạo ra dòng này và tạo ra khi nào. Một bài viết tiếng Việt cho rằng dân lai tạo ở Thái Lan và Malaysia làm ra kiểu màu này vào thập niên 1990, sau nhiều thế hệ chọn lọc. Chuyện này chưa được kiểm chứng, nên bạn chỉ nên coi là một giả thuyết.

Ở Việt Nam, phần lớn cá Koi bán ra là hàng Thái, do người chơi và các shop nhập về.

Nhận biết và các dòng

Cá có thân nhạt hoặc trắng, với những mảng đỏ hay cam sắc nét ở đầu, lưng hoặc đuôi. Nhiều dòng được làm trên nền albino hoặc thân trong. Người chơi Việt hay tả nó là dòng albino mắt đỏ, thân trắng, đầu đỏ, đuôi đỏ. Với gen Kohaku, cả con đực lẫn con cái đều có đầu đỏ, đuôi đỏ và lưng đỏ.

Muốn có cái đầu hay cái đuôi đỏ gọn thì phải chọn lọc kỹ. Nếu không, màu dễ vỡ thành từng mảng cam loang lổ. Một con đẹp phải có màu đỏ tương phản rõ với nền trắng, vây lành lặn và mắt trong. Dù vậy, giới lai tạo chưa thống nhất một tiêu chuẩn chung cho kiểu màu này.

Các dạng thường gặp:

• Red koi: mảng đỏ hoặc cam trên nền trắng. Đây là dạng phổ biến nhất.
• Red Cap: màu đỏ dồn chủ yếu lên đầu.
• White koi: gần như trắng toàn thân, chỉ có vài đốm đỏ nhỏ.
• Golden hay blonde koi: kiểu màu Koi trên nền vàng.
• Albino koi: mắt đỏ, thân trắng hồng.
• Tiger koi: có sọc đen kiểu da hổ ở đuôi hoặc nửa thân sau.
• Koi Cobra: màu Koi kết hợp với hoa văn da rắn (cobra).
• Kohaku Koi Tuxedo: đầu và đuôi đỏ kiểu Kohaku, nửa thân sau đen kiểu Tuxedo.

Dòng Tuxedo thường được ghép với gen Elephant Ear (Dumbo). Koi Tuxedo có loại vây thường và loại Dumbo Ear. Ở loại Dumbo, chỉ con đực mới mọc vây ngực to và có màu. Con cái vẫn mang gen nhưng nhìn bình thường. Koi Red Tuxedo Red Nose được bán như một dòng cao cấp.

Ở Việt Nam, người chơi còn gọi tên các dòng Albino Koi (mắt đỏ), Koi đen, King Koi, Koi Red Ear và Koi Ribbon.

Nuôi thế nào

Cá trưởng thành dài khoảng 2–6 cm. Các nguồn ghi khác nhau một chút: có nguồn ghi 3,8–5 cm, có nguồn ghi 5–6 cm.

Về bể, một nguồn khuyên bể dài tối thiểu 50 cm. Nguồn tiếng Việt thì cho rằng bể 40 cm là được. Cụ thể, bể 40x30x30 cm nuôi được khoảng 5–7 cặp. Theo một nguồn khác, bể 10 gallon (khoảng 38 lít) vừa cho một bộ ba, còn từ năm con trở lên thì nên dùng bể 20 gallon. Cá vây dài nên dùng lọc vi sinh (lọc bông) hoặc lọc có dòng chảy nhẹ để khỏi rách vây.

Thông số nước cũng mỗi nguồn ghi một kiểu:

Thông số	Các mức được ghi
Nhiệt độ	22–28°C, 17–28°C, 24–27°C
pH	6,5–7,5, 7–8, 6,8–7,5
GH	9–30, 8–12

Một nguồn nhấn mạnh rằng cá thích nước cứng và ổn định. Nguồn này khuyên tránh nước mềm, nước chua, ví dụ bể có lũa hoặc than bùn. Thân cá nhạt màu nên nước xuống cấp là cá lộ stress rất nhanh. Người chơi Việt thường thay 20–40% nước mỗi tuần, nước máy để lắng 1–2 ngày rồi mới dùng.

Thức ăn chính là cám viên nhỏ. Các loại thức ăn có carotenoid như astaxanthin hay spirulina giữ màu đỏ tốt hơn. Artemia và bo bo (daphnia) dùng làm món thêm. Dân chơi trong nước hay cho ăn mồi sống như trùn chỉ, moina, Artemia, lăng quăng, xen với cám Thái hoặc cám Nhật để cá lên màu.

Cá nuôi chung tốt với cá chuột (corydoras), các loài rasbora và tetra nhỏ, cá otto và ốc. Bạn nên tránh cá hay rỉa vây, cá betta, cichlid cỡ lớn, cá vàng và cá chép Koi. Cũng đừng thả chung với cá Endler, vì Endler lai được với bảy màu.

Sinh sản

Bảy màu Koi là cá đẻ con. Cá cái mang thai khoảng 4–6 tuần, một nguồn ghi cứ 28–35 ngày đẻ một lứa. Mỗi lứa thường 20–40 con, cá cái to có thể đẻ 120–150 con. Cá cái còn trữ được tinh trùng từ 6 tháng trở lên. Vì vậy một con cái đã ghép đực thì có thể đẻ nhiều lứa liền mà không cần con đực.

Cá lớn ăn cá con, nên bạn cần lồng đẻ hoặc cây dày. Rêu Java hay cây guppy grass là chỗ trốn tốt cho cá bột.

Điều quan trọng nhất: dòng này không giữ màu ổn định qua các đời. Màu Koi do nhiều gen quyết định, nên không chọn lọc thì màu sẽ trôi dần. Muốn giữ kiểu màu, bạn phải loại bớt cá xấu và thỉnh thoảng nhập cá mới không cùng huyết thống. Dòng tiger và cá lai với Endler cho ra đàn con lẫn lộn đủ kiểu.

Bệnh và vấn đề sức khỏe

Các bệnh hay gặp là giun Camallanus, ký sinh trùng đường ruột, thối vây và nấm. Đốm trắng và bệnh nhung (velvet) cũng được nhắc nhiều. Cá cận huyết lâu đời thì sức đề kháng yếu đi. Cách xử lý là cứ vài đời lại đưa cá mới vào đàn.

Sau khi chuyển bể, cá rất hay bị stress và nằm co một góc. Bạn nên cho cá làm quen nước mới thật từ từ.

Chọn mua

Hãy chọn con bơi khỏe, mắt trong, màu đều. Màu đỏ phải tách bạch với nền trắng và vây phải lành lặn. Đừng mua những con non màu nhợt nhạt do bị bán quá sớm. Cá thường được bán ở cỡ 1,9–3,2 cm, nên lúc mua chưa chắc cá đã lên màu hết.

Nếu trong bể bán có con nào bệnh thì bạn đừng mua cả bể đó. Nếu định cho đẻ, hãy hỏi người bán về lịch sử dòng cá. Cá mới về nên cách ly trước, rồi nhỏ giọt nước để cá quen dần.

Giá dao động rất rộng tùy dòng, từ loại bình dân đến loại cao cấp.

Tranh cãi

Cái tên "Koi" không có tiêu chuẩn cố định. Những con cá tương tự có khi được bán với tên Kohaku hoặc tên khác. Vì thế chỉ nhìn nhãn "Koi" thì không đảm bảo bạn mua được một dòng cá ổn định.