Cá betta Halfmoon (Halfmoon betta)

Nguồn gốc

Halfmoon đi ra từ Super Delta. Đây là kiểu đuôi vây to do hai người lai tạo Mỹ là Peter Göettner và Paris Jones làm ra vào khoảng năm 1980. Trước đó, đuôi cá xiêm chỉ xòe được tối đa khoảng 160°.

Năm 1984, Guy Delaval, một người Pháp, nhập cá con Super Delta về. Đến năm 1987 ông đã có những con xòe đuôi được 180°. Đầu thập niên 1990, hai người lai tạo Pháp là Laurent Chenot và Rajiv Massilamoni tiếp tục giữ dòng này. Họ lai nó với một con đực melano đuôi kép (doubletail) của Mỹ và cho ra con cá chủ chốt mang mã R39.

Cái tên "halfmoon" do Jeff Wilson, một người lai tạo Mỹ, đặt năm 1991. Năm 1993, một con halfmoon tên CHENMASWIL do Chenot, Massilamoni và Wilson đem thi đã đoạt giải Best of Show tại triển lãm IBC ở Tampa, Florida. Cuộc thi này mở đầu cơn sốt halfmoon, nhưng đến nay giới lai tạo vẫn còn tranh cãi về nó (xem mục Tranh cãi).

Ở Việt Nam, các bài viết của shop cá cho biết Betta Halfmoon chủ yếu được nhân giống ở Thái Lan.

Nhận biết và các dòng

Điểm làm nên một con halfmoon là cái đuôi. Khi cá xòe hết cỡ, đuôi mở đủ 180° thành hình chữ D, giống nửa vầng trăng. Con đẹp có đuôi mở trọn 180° và mép ngoài thẳng. Nếu mép đuôi cong hoặc độ xòe nhỏ hơn thì đó không phải halfmoon. Cá xòe dưới 180° thường bị xếp vào super delta.

Người chơi không chỉ chấm cái đuôi. Một con đẹp cần tia vây phân nhánh nhiều lần. Vây lưng phải to, mép thẳng và dựng cao. Vây hậu môn và độ thuần của màu cũng tính điểm. Muốn có thước đo chuẩn thì nên dựa vào tiêu chuẩn của IBC.

Halfmoon có nhiều màu như đỏ, tím, xanh, bạch kim. Các shop trong nước còn bán những dạng màu như Rồng đỏ, Nemo (pha cam, trắng và đen) và đen trơn.

Các dòng phụ thường gặp:

• Over-halfmoon (OHM): đuôi xòe quá 180°.
• Theo số nhánh tia: có các dòng 4 tia, 8 tia và 16 tia.
• Rosetail: halfmoon có tia phân nhánh nhiều hơn nữa, làm mép đuôi gợn như diềm. Massilamoni và Chenot làm ra dòng này vào khoảng năm 1989. Feathertail là dạng cực đoan nhất của rosetail.
• Halfmoon plakat (HMPK): vây ngắn của plakat kết hợp với độ xòe 180° của halfmoon.

Nuôi thế nào

Các nguồn ghi nhiệt độ khác nhau: 24–30°C, 24–27°C, 24–28°C và 25–28°C. Một nguồn ghi pH 6–8. Về cỡ cá, một nguồn ghi cá dài khoảng 7,6 cm, nguồn khác ghi từ 2,5 đến 7,6 cm.

Cỡ bể cũng mỗi nơi nói một kiểu. Một nguồn khuyên tối thiểu khoảng 15 lít, nguồn khác khuyên ít nhất 19 lít và không nên nuôi trong hũ nhựa nhỏ không lọc. Trong khi đó, người chơi Việt thường nuôi betta trong bể nhỏ không sục khí, và một nguồn trong nước ghi bể chỉ khoảng 15 cm. Dù nuôi bể nào, bạn cũng nên tránh đồ trang trí sắc cạnh.

Betta là cá ăn thịt. Bạn có thể cho ăn cám viên hoặc cám mảnh dành cho betta, thêm trùn chỉ, bo bo, lăng quăng, trùn huyết hay artemia đông lạnh hoặc sấy khô. Người chơi trong nước thường cho ăn một đến hai lần mỗi ngày.

Nước bẩn làm vây teo hoặc mục. Clo trong nước máy cũng có thể làm "cháy" vây. Vì vậy bạn nên thay nước thường xuyên và khử clo trước khi châm vào bể.

Mỗi bể chỉ nên có một con đực vì cá đực đánh nhau. Nếu nuôi chung, hãy chọn cá hiền và không có tật rỉa vây.

Sinh sản

Halfmoon sinh sản giống mọi cá xiêm khác. Cá đực thụ tinh cho trứng. Con cái sẵn sàng đẻ có bụng tròn và một chấm trắng ở lỗ sinh dục.

Cái khó là halfmoon không di truyền ổn định. Đuôi halfmoon do nhiều gen cùng tạo nên, nên một cặp HM×HM tốt thường chỉ cho khoảng 10–30% cá con ra halfmoon. Những dòng rất tốt mới đạt 50–60%.

Cách ghép tốt nhất là hai con halfmoon đẹp cùng một dòng. Một cặp super delta xuất thân từ dòng halfmoon cũng có thể cho ra một ít halfmoon. Con cái nên có tia vây phân nhánh ít nhất 3–4 lần. Không nên cho đẻ những con gù lưng hoặc có tật tự cắn đuôi, vì các tật này có thể truyền sang cá con.

Ngày xưa các dòng Pháp đầu tiên bị cận huyết nặng tới mức cá đực không còn làm tổ bọt và không quấn con cái khi đẻ. Những con rosetail đầu tiên xuất hiện trong các lứa halfmoon cũng không đẻ được và yếu hơn các con halfmoon khác.

Bệnh và vấn đề sức khỏe

Đuôi to và phân nhánh nhiều là gánh nặng cho cá. Cá bơi mau mệt, tia vây có thể gãy và đuôi có thể xụi xuống. Một số con còn tự cắn đuôi mình, làm tăng nguy cơ mục vây.

Các dòng vây quá dày như halfmoon, rosetail, feathertail được cho là sống ngắn hơn cá xiêm thường hay plakat. Một nguồn ghi tuổi thọ thường vào khoảng 2–4 năm.

Chọn mua

Nên mua từ người lai tạo nghiêm túc. Hãy chọn cá đực khoảng 3–6 tháng tuổi và xin xem ảnh cá bố mẹ hoặc cá cùng lứa.

Điều người bán hay nói quá là cái tên. Rất nhiều con bán dưới mác "halfmoon" thật ra là delta hoặc super delta. Bạn cần kiểm tra xem đuôi có xòe đủ 180° và mép đuôi có thẳng không.

Tranh cãi

Trang Aquariadise khuyên không nên mua rosetail và các dòng halfmoon vây cực đoan. Lý do họ đưa ra là người lai tạo đã chọn vây mà bỏ qua sức khỏe, lờ đi những lỗi như vảy xấu, và phần lớn người lai tạo cũng coi những con cá này là yếu hơn.

Cuộc thi năm 1993 mở đầu cơn sốt halfmoon đến nay vẫn gây tranh cãi. Giới lai tạo chưa thống nhất về công lao của Göettner so với các người lai tạo Pháp.