Cá Betta Plakat (Plakat betta)

Nguồn gốc

Tên plakat lấy từ tiếng Thái "pla kat", nghĩa là "cá cắn". Ở Thái Lan, chữ này dùng cho mọi loại betta. Ra nước ngoài thì người ta thường chỉ dùng nó để gọi các dòng vây ngắn.

Các dòng cá đá vây ngắn có nguồn gốc từ Thái Lan. Người Thái chọn lọc chúng để lấy độ hung và sức bền. Bằng chứng DNA cho thấy nghề nuôi cá để đá có thể đã có từ khoảng thế kỷ 13. Sang thế kỷ 19, đá cá là trò cá cược ở Xiêm và Malaysia, do nhà vua quản lý và đánh thuế.

Người lai tạo Thái chia plakat làm hai nhánh. Plakat morh là cá nuôi để đá. Plakat cheen là cá thi đấu, chọn lọc theo màu sắc và độ cân đối, nhưng vẫn giữ dáng thân của cá đá.

Từ thập niên 1990, giới lai tạo Thái đi đầu trong việc tạo ra dòng halfmoon plakat (HMPK). Họ ghép thân chắc khỏe của cá đá với kiểu đuôi halfmoon xòe 180° của phương Tây. Một nguồn Việt Nam cho rằng HMPK có từ phép lai giữa plakat truyền thống và halfmoon vây dài, đến khoảng đời F3–F4 thì dáng halfmoon đuôi ngắn mới ổn định. Chính nguồn này cũng ghi rằng các phép lai cụ thể vẫn còn gây tranh cãi, nên bạn đừng coi đây là lịch sử chắc chắn.

Tháng 2 năm 2019, cá pla kat (cá xiêm) trở thành thủy sản quốc gia của Thái Lan.

Nhận biết và các dòng

Plakat có vây ngắn, tròn, gọn, trên một thân chắc và nhiều cơ. Dáng này gần với cá hoang dã hơn so với betta vây dài. Đuôi ngắn, xòe khoảng 180°, và thân cá khỏe hơn các kiểu betta khác.

Với HMPK, người chơi chấm cá đẹp theo mấy điểm sau:

• Đuôi xòe đủ 180° và mép đuôi thẳng. Đuôi tròn kiểu plakat truyền thống là không đạt chuẩn.
• Tia đuôi chẻ 4 nhánh. Chỉ chẻ 2 nhánh là dưới chuẩn.
• Vây lưng to, rộng, dựng đứng và chồng lên phần đuôi.
• Thân dày và cân với vây. Thân quá mảnh so với bộ vây là trượt.

Bộ chuẩn plakat do Joep van Esch đề xuất (Bettas4all, 2008) đòi đuôi phải xòe đủ 180°. Đuôi xòe quá 180° (overhalfmoon) không được ưa chuộng. Các lỗi nặng gồm đuôi dưới 180°, thân quá ngắn hoặc quá mảnh, và vây hậu môn nhọn. Đuôi "rose" chẻ nhánh quá nhiều thường đi kèm thân mất cân đối, vảy không đều và màu nhạt, nên bộ chuẩn này muốn loại kiểu đuôi đó khỏi sân thi.

Theo bộ chuẩn đó, plakat chia làm ba kiểu chính:

Kiểu	Đặc điểm
Plakat truyền thống (bất đối xứng)	Thân dài và mảnh nhất, vây hậu môn hình thang, đuôi 180° với tia đuôi thường chẻ 2
Plakat thi đấu bất đối xứng	Thân tròn hơn, vây lưng nửa tròn, tia đuôi thẳng và chẻ từ 4 nhánh trở lên
Plakat thi đấu đối xứng (shortmoon/HMPK)	Thân dày, khỏe, vây lưng và vây hậu môn gần vuông và cân nhau

Ngoài ra còn có các dạng kết hợp như PKDT (plakat đuôi kép) và HMPKDT (halfmoon plakat đuôi kép).

Cá đá Thái còn được chia theo vóc dáng. Plachon thân dài, hẹp, bơi nhanh. Plamor thân và đầu ngắn, rất lì. Plakrai có đầu hình thìa. Plasang nhỏ hơn, là cá lai giữa cá hoang và cá chọn dòng.

Một số dòng phụ hay gặp:

• Nemo Koi: hoa văn nhiều màu, mỗi con một kiểu.
• Plakat Hellboy: dạng vây ngắn màu đỏ nhung, vây ngực đỏ đậm, thường có vảy xanh.
• Giant: chỉ chọn lọc theo kích thước, dài tổng 7–8 cm, trong khi betta thường chỉ 4–5 cm.

Người chơi Việt chia plakat thành hai loại: "truyền thống" và "kiểng". Plakat kiểng màu mè hơn và được ưa chuộng để trưng bày.

Nuôi thế nào

Các nguồn ghi nhiệt độ hơi khác nhau. Một nguồn ghi 24–28°C, nguồn khác ghi 22–28°C. pH nên nằm trong khoảng 6–7,5. Kích thước cá trưởng thành cũng khác nhau giữa các nguồn: một nguồn ghi 6–8 cm, nguồn khác ghi 5–7,6 cm.

Plakat có thể nhảy ra khỏi bể, nên bể cần nắp đậy kín. Bể dài, nông, lọc nhẹ và có sưởi là kiểu set hợp với dòng cá này. Cá thở được không khí nhờ cơ quan mê lộ, vì vậy không cần máy sủi oxy. Bạn chỉ cần tránh để nhiệt độ thay đổi đột ngột.

Mỗi tuần thay khoảng 25% nước, ít nhất một lần, và giữ amoni, nitrat ở mức thấp.

Betta là cá ăn thịt và không sống được bằng thức ăn thực vật. Bạn cho ăn kết hợp cám betta, trùn chỉ đỏ (bloodworm) và artemia. Mỗi lần cho một ít để thức ăn thừa không làm bẩn nước.

Plakat hung hơn betta vây dài, do chúng là hậu duệ của cá đá Thái. Đây cũng là dòng có bản năng giữ lãnh thổ mạnh nhất trong các dòng betta. Tuyệt đối không nuôi hai con đực chung một bể. Cá đáy như cá chuột Corydoras, hoặc các loài không xương sống đủ lớn để cá không ăn được, thường sống chung ổn. Nếu nuôi chung với cá khác, betta cần bể tối thiểu khoảng 45 lít, có cây hoặc hang để trú.

Vây ngắn ít cản nước hơn, và ít bị rách hay bị cá khác rỉa hơn vây dài.

Sinh sản

Sau khi đẻ xong, bạn phải vớt con cái ra. Để lại thì con đực có thể giết con cái.

Một trại ở Việt Nam cho biết mỗi cặp cho từ vài chục đến vài trăm cá con, nuôi khoảng 3 tháng là bán được. Trại ghép cặp sao cho cân bằng màu sắc và tỉ lệ vây.

Plakat đá được chọn lọc theo lực cắn và sức bền. Với HMPK, dáng cá được cho là chỉ ổn định từ khoảng đời F3–F4 sau khi lai plakat với halfmoon. Vì vậy cá lai ở những đời đầu không cho con giống bố mẹ.

Bệnh và vấn đề sức khỏe

Bệnh nhung (velvet, do Piscinoodinium) là thủ phạm hay giết cá bột trong điều kiện nuôi. Một số thức ăn sống lấy từ trại, như luân trùng hay bo bo, có thể mang mầm bệnh.

Quá trình chọn lọc đã làm các dòng cá đá hung hơn betta hoang dã rất nhiều. Betta sống khoảng 2–3 năm.

Chọn mua

Cá trộn bán rất rẻ, chỉ vài chục nghìn đồng, thường lên màu kém và dễ chết. Bạn nên mua ở trại hoặc người lai tạo có uy tín.

Nếu mua HMPK, bạn xem mấy điểm: đuôi xòe 180° và mép thẳng, tia đuôi chẻ 4, vây lưng rộng và dựng đứng, thân dày cân với vây.

Cá đá có dòng dõi tốt bán giá cao hơn. Giá Nemo Koi tùy vào màu riêng của từng con. Hiện nay nhiều người chơi chuộng HMPK hơn plakat truyền thống, và chuyện này kéo giá plakat truyền thống đi xuống.

Tranh cãi

Plakat ra đời từ trò đá cá, vốn là hình thức cá cược ở Xiêm và Malaysia. Tháng 2 năm 2023, Bộ Nội vụ Thái Lan cho biết các trận đá cá xiêm được tổ chức lại, kèm cá cược có giấy phép. Các trận chỉ diễn ra vào cuối tuần, không vào ngày lễ Phật giáo, và phải theo quy định về phúc lợi và độ tuổi.

Betta splendens đã bị thả ra tự nhiên và hình thành quần thể ở Lãnh thổ Bắc Úc, Brazil, Colombia, Singapore và miền nam nước Mỹ. Theo Wikipedia, quần thể ở Úc đang đe dọa động vật bản địa.