Cá cầu vồng phương đông

Cá cầu vồng phương đông (Melanotaenia splendida) có nguồn gốc từ Úc. Loài này nay gộp luôn cả cá cầu vồng ca-rô, trước đây mang tên M. s. inornata. Màu sắc và hoa văn của cá khác nhau rất nhiều tùy nơi sống, nên cá bày bán thường có thêm tên địa danh phía sau tên loài. Không nên nuôi chung các dạng khác nhau với nhau, cũng không nên nuôi chung với cá cầu vồng sọc đỏ, vì chúng có thể lai giống. Cá có thể mất hơn 12 tháng mới lên đủ màu.1

Đây là loài bơi nhiều, cần bể tối thiểu 120 × 30 × 30 cm, tức khoảng 108 lít.1

• Nhiệt độ: ngoài tự nhiên dao động 20–30°C do thay đổi theo mùa. Trong bể, giữ 25–28°C là đủ.
• pH: nên giữ quanh mức trung tính. Nước ở nơi cá sống ngoài tự nhiên có pH chênh lệch rất lớn, từ 5,0 đến 8,0.
• Độ cứng: 5–20 dGH1

Như phần lớn cá cầu vồng, loài này hợp nhất với bể thủy sinh trồng cây. Bạn nên bố trí vài khu cây rậm và chừa lại khoảng trống cho cá bơi. Dòng chảy có thể từ chậm đến vừa phải. Tuy vậy, cây sống thường chỉ ưa dòng chảy rất nhẹ hoặc nước gần như đứng yên.1

Cá không kén ăn, nhận hầu hết thức ăn khô, đông lạnh và thức ăn sống. Cho ăn thức ăn sống đều đặn thì cá sẽ lên màu đẹp nhất.1

Đây là loài rất hiền. Tuy vậy, cá bơi nhanh và khá to con nên có thể làm phiền các loài cá nhỏ hơn hoặc bơi chậm. Những bạn cùng bể hợp gồm các loài cá cầu vồng cùng cỡ, cá tetra, cá danio, cá barb, cá bống nước ngọt và các loài cá da trơn như Corydoras. Loài cá cầu vồng này khá dễ hoảng. Chúng sống tốt hơn hẳn khi nuôi thành đàn ít nhất 6-8 con, đông hơn thì càng tốt. Có đồng loại bên cạnh, con đực cũng sẽ khoe màu đẹp nhất. Dĩ nhiên, muốn nuôi một đàn thật đông thì bể cũng phải đủ rộng.1

Con đực trưởng thành to hơn và màu rực rỡ hơn con cái. Càng lớn, con đực càng có thân cao hơn hẳn con cái, vây lưng và vây hậu môn cũng dài hơn.1

Giống các loài khác cùng chi, loài này không khó cho sinh sản. Cá đẻ trứng rải rác, nhưng khâu nuôi cá bột thì có thể hơi khó. Bể đẻ nên dài ít nhất 75 cm, nước hơi cứng và có tính kiềm, pH khoảng 7,5, nhiệt độ 26,5–29°C. Một bộ lọc nhỏ chạy bằng máy sủi khí là đủ cung cấp oxy và tạo dòng chảy. Bạn nên trồng thật nhiều cây lá nhỏ như rêu java, hoặc dùng tổ đẻ bằng sợi nylon. Bể đẻ không cần nền. Tốt nhất là vỗ béo cá bố mẹ theo nhóm ở một bể riêng, cho ăn nhiều thức ăn sống và đông lạnh. Khi cá vào độ sung sức, con cái tròn bụng thấy rõ, còn con đực gần như liên tục khoe dáng với nhau. Chọn cặp béo nhất, màu đẹp nhất rồi thả sang bể đẻ. Tăng nhiệt độ lên một chút thường kích được cá đẻ. Cặp cá sẽ đẻ kéo dài vài tuần, ngày nào cũng đẻ một mẻ trứng. Trứng bám vào bề mặt nhờ một sợi tơ nhỏ. Cá bố mẹ thường không ăn trứng, nhưng nuôi cá bột ở bể riêng thì dễ hơn. Vì vậy bạn nên kiểm tra cây hoặc tổ đẻ thường xuyên, thấy trứng thì chuyển sang bể ương có nước lấy từ bể đẻ. Tùy nhiệt độ, trứng nở sau 7-12 ngày. Cá bột lúc đầu rất nhỏ nên cần thức ăn dạng trùng cỏ. Sau khoảng một tuần, chúng chuyển sang ăn được thức ăn bơi tự do trong nước như ấu trùng Artemia. Thức ăn chìm không hợp vì cá bột thường bơi sát mặt nước.1

Loài này sống ở nhiều kiểu môi trường, từ đầm lầy, đầm phá đến suối và sông. Phần lớn những nơi này thay đổi theo mùa về nhiệt độ, mực nước và lượng trầm tích hòa trong nước. Cá thường nấp dưới đám thực vật thủy sinh hoặc các vật khác trong nước, chẳng hạn khúc gỗ chìm.1

M. splendida là loài cá cầu vồng thứ hai của chi Melanotaenia được mô tả khoa học. Loài này được mô tả năm 1866, dựa trên các mẫu vật thu ở sông Fitzroy, bang Queensland, Australia. Peters là người mô tả loài này đầu tiên. Ông thấy nó khác thường đến mức lập hẳn một chi mới cho nó là Nematocentris. Có điều ông không để ý rằng Gill đã lập chi Melanotaenia từ năm 1862 cho loài đầu tiên của chi này, loài được mô tả với tên Atherina nigrans năm 1843. Ngày nay không còn ai tranh cãi chuyện M. splendida thuộc chi nào. Nhưng giới khoa học vẫn chưa thống nhất nên đánh giá thế nào về rất nhiều dạng địa phương của loài này ở Australia. Tùy quan niệm về loài mà mỗi nhà khoa học theo, các dạng này được coi là biến thể, phân loài hoặc loài riêng.

Những con M. splendida rất đẹp nhập từ Singapore cho thấy khá rõ rằng đây không phải chuyện tranh luận thuần túy học thuật. Chuyện này có ý nghĩa thực tế hẳn hoi. Tiếc là không ai biết tổ tiên của đàn cá này thuộc quần thể nào. Trên khắp thế giới, nhiều loài cá đang biến mất vì môi trường sống của chúng bị thay đổi. Nhiều loài đã tuyệt chủng ngoài tự nhiên hoặc đang cực kỳ nguy cấp, và chỉ có thể giữ chúng lại cho các thế hệ sau bằng cách nhân giống trong bể. Hướng này đã khá thành công. Tuy vậy, cá cũng phải được nhân giống theo từng quần thể và tuyệt đối thuần chủng. Xét cho cùng, mục tiêu lâu dài là một ngày nào đó những con cá này được bơi tự do trong môi trường sống gốc và là một phần của hệ sinh thái tự nhiên.

Nếu bạn chỉ đơn giản thích cá nhiều màu và có thể muốn tập cho cá sinh sản lần đầu, M. splendida từ Singapore là lựa chọn rất tốt. Chúng là những con cá đẹp! Còn nếu bạn muốn tìm hiểu sâu hơn, hãy tìm đến các hội chuyên biệt như IRG (Internationale Gesellschaft für Regenbogenfische) hoặc ANGFA (Australian New Guinea Fishes Association). Mỗi khi chào bán các dạng địa phương, người bán cũng cố gắng chuyển thông tin quan trọng này đến khách hàng.2

Melanotaenia splendida hiện không còn chia thành các phân loài. Cá cầu vồng ca-rô, trước đây là M. s. inornata, nay thuộc về loài này. Màu sắc và hoa văn của loài biến đổi rất nhiều tùy địa phương, nên cá bày bán thường có thêm tên địa danh phía sau tên loài. Không nên nuôi chung các dạng khác nhau với nhau, cũng không nên nuôi chung với M. rubrostriata, vì chúng có thể lai giống. Giống nhiều loài cá cầu vồng khác, cá trưởng thành rất hiếm khi có bán. Trong bể ở cửa hàng, hầu như lúc nào bạn cũng chỉ thấy cá con với màu nhạt hơn nhiều. Dù vậy, hãy kiên nhẫn một chút (kể cả khi cho ăn tốt, cá có thể mất hơn 12 tháng mới lên đủ màu). Đổi lại, bạn sẽ có một con cá trưởng thành thật sự lộng lẫy.1