Cá cichlid miệng lửa

Cá miệng lửa (Thorichthys meeki) là một loài cichlid Trung Mỹ. Ngoài tự nhiên, cá sống ở sườn Đại Tây Dương của Mexico và bán đảo Yucatán, xuống phía nam tới Belize và Guatemala. Loài này đã được chơi phổ biến từ lâu, và cá bán ngoài thị trường hầu như đều là cá nhân giống thương mại. Cá rất dễ nhận ra nhờ phần dưới đầu màu đỏ hoặc cam tươi, ở cá trưởng thành thì màu này càng rõ. Cá không hung dữ lắm, nhưng sẽ giữ lãnh thổ khi sinh sản.

• Kích thước tối đa: 120 mm SL (chiều dài chuẩn)
• Kích thước bể: 120 × 30 cm
• Nhiệt độ: 20–32°C
• pH: 6,5–8,5
• Độ cứng: 2–15 dGH

Bể có đáy 120 × 30 cm là tạm đủ cho một cặp. Tuy vậy, cá thường sống khỏe nhất trong bể lớn hơn, nuôi chung với cả đồng loại lẫn các loài khác.

• Chiều dài chuẩn: 120 mm SL
• Đáy bể: 120 × 30 cm
• Thể tích: khoảng 108 lít

• Nhiệt độ: 20–32°C
• pH: 6,5–8,5
• Độ cứng: 2–15 dGH

Chỉ cần bể có đủ chỗ trú và vật cản, loài này không kén cách bài trí. Chậu gốm, đoạn ống nhựa hay các vật liệu nhân tạo khác đều dùng tốt.

Muốn bể trông tự nhiên hơn thì bạn có thể trải nền cát mịn, đặt thêm đá trơn cùng ít rễ và cành lũa. Cách xếp nên tạo ra thật nhiều chỗ râm và hang hốc.

Ngoài tự nhiên cá sống trong nước rất sạch, vì vậy chất lượng nước là chuyện quan trọng hàng đầu. Tuyệt đối không thả cá vào bể chưa ổn định vi sinh.

Các loài Thorichthys chủ yếu ăn tạp và kiếm ăn ở đáy. Cá ngoài tự nhiên thường ăn các loài giáp xác nhỏ như copepod và cladocera, cùng các động vật không xương sống khác, động vật thân mềm và mùn bã hữu cơ.

Cá thường ngậm cả ngụm nền rồi lọc lấy phần ăn được. Phần còn lại cá nhả ra qua khe mang và miệng.

Cá nuôi trong bể khá dễ ăn. Dù vậy, bạn vẫn nên cho ăn đa dạng, gồm thức ăn chế biến loại hạt nhỏ chất lượng cao, cùng trùng huyết (ấu trùng muỗi lắc), trùng chỉ, Artemia, bọ gậy... ở dạng sống hoặc đông lạnh.

Trong số thức ăn khô, ít nhất nên có vài loại chứa nhiều thành phần thực vật như Spirulina hoặc loại tương tự.

Thức ăn tự làm đông bằng gelatin cũng đã được kiểm chứng là rất hợp. Một công thức ví dụ là trộn thức ăn khô cho cá, hải sản có vỏ xay nhuyễn, trái cây và rau tươi. Khi khối thức ăn đã đông, bạn có thể dùng đầu pipet sắc hoặc dao nhỏ cắt thành những miếng tròn vừa miệng cá.

Cá không hung dữ lắm, nhưng sẽ giữ lãnh thổ khi sinh sản và có thể ăn những con cá nhỏ hơn nó nhiều. Bạn có thể nuôi chung với các loài cichlid Trung Mỹ cỡ tương đương, miễn là bể đủ rộng để loài nào cũng chiếm được một lãnh thổ vừa đủ.

Bể cũng có thể thả thêm đàn cá hiền bơi tầng trên. Các giống Poecilia và Xiphophorus đặc biệt hợp, vì chúng có loài sống ở Mexico.

Ngoài lúc sinh sản, các loài Thorichthys khá thích sống theo đàn. Chúng khỏe nhất khi nuôi thành nhóm từ 8 con trở lên.

Cá non rất khó phân biệt trống mái. Ở cá trưởng thành, con đực thường lớn hơn, có sợi vây lưng và vây hậu môn dài hơn, màu cũng đậm hơn con cái, nhất là khi đang sẵn sàng đẻ.

Đây là loài đẻ trứng trên giá thể, sống theo cặp một vợ một chồng và cả bố lẫn mẹ cùng chăm con. Khi cá khỏe thì cho đẻ rất dễ. Có vẻ cá không cần tác nhân kích thích đặc biệt nào để đẻ. Yêu cầu chính là cho ăn tốt và chăm bể thật kỹ, dù cá hoang dã có thể đẻ theo mùa rõ hơn.

Nếu không có sẵn cá trưởng thành đã rõ đực cái, tốt nhất là nuôi một nhóm cá con và để chúng tự ghép cặp. Cặp nào thành đôi thì bạn tách riêng ra.

Trứng thường được đẻ trên một bề mặt cứng như đá phẳng, khúc lũa, lá cây to bản hoặc ngay trên kính bể. Những cặp còn non hoặc chưa có kinh nghiệm có thể ăn một hay vài lứa trứng đầu, nhất là khi thấy bị đe dọa hoặc bị quấy rầy.

Cá đẻ theo kiểu quen thuộc. Con cái đẻ một hoặc vài hàng trứng, sau đó con đực bơi tới thụ tinh. Cặp cá lặp lại như vậy nhiều lần cho tới khi con cái đẻ hết trứng.

Một lứa có thể tới vài trăm trứng. Trong thời gian ấp, con cái ở sát bên trứng để chăm và đuổi kẻ xâm nhập. Con đực thì lo canh giữ vùng lãnh thổ xung quanh.

Nếu cá bố mẹ đang ở bể chung mà bạn muốn nuôi được nhiều cá bột, nên chuyển cá khác hoặc chuyển trứng đi vào lúc này.

Cá bột dễ cho ăn. Ngay khi bơi được (thường 4–5 ngày sau khi đẻ), chúng đã ăn được thức ăn khô dạng bột chất lượng tốt, Artemia mới nở, giun vi sinh (microworm)... Cá bố mẹ có thể tiếp tục chăm con trong vài tuần.

Vùng phân bố tự nhiên của cá bắt đầu từ hệ sông Río Tonalá gần Coatzacoalcos, trên sườn Đại Tây Dương của Mexico. Từ đó vùng phân bố kéo về phía đông qua các bang Veracruz, Chiapas, Tabasco, vòng quanh bán đảo Yucatán, rồi xuống phía nam tới miền bắc Belize và Guatemala.

Nơi thu mẫu chuẩn chỉ được ghi vắn tắt là 'Near Progreso, Yucutan, Mexico' (gần Progreso, Yucatán, Mexico).

Cá đã hình thành quần thể hoang dã ở Hawaii (từ năm 1940) và Puerto Rico (từ cuối những năm 2000). Ngoài ra còn có ghi nhận ở các bang Arizona và Florida của Mỹ.

Người ta đã bắt được loài này ở nhiều kiểu sinh cảnh vùng đất thấp. Điểm chung của những nơi này là nước tĩnh hoặc chảy vừa, khá nông (sâu dưới 1,5 m), từ trong đến đục, từ nước ngọt đến hơi lợ. Đó có thể là cenote (hố sụt đá vôi chứa nước), đầm phá, vũng nước ven đường, ao do mạch suối cấp nước, mương, suối hay các nhánh sông nhỏ.

Nền đáy có thể là cát, bùn, đá macnơ hoặc đá vôi travertine. Có nơi không có thực vật thủy sinh, có nơi có tảo và các loài thuộc Myriophyllum, Potamogeton, Eichhornia, Nymphaea, Carex và Typha.

Nơi cá sống cũng thường có lớp lá mục phủ đáy, cành cây chìm và các khúc gỗ khác.

Các loài cichlid khác sống cùng khu vực gồm Amphilophus robertsoni, Rocio octofasciata, Trichromis salvini, Parachromis friedrichsthalii và Mayaheros urophthalmus, Paraneetroplus bifasciatus, P. synspilus, Petenia splendida, Theraps heterospilus, T. pearsei, Thorichthys helleri và T. pasionis.

Ngoài ra, cùng vùng còn có các loài Poecilia petenensis, Poecilia mexicana, Gambusia sexradiata, Carlhubbsia kidderi, Phallichthys fairweatheri, Belonesox belizanus, Xiphophorus hellerii, Rhamdia guatemalensis, Atherinella alvarezi, Astyanax aeneus, Hyphessobrycon compressus, Dorosoma anale, D. petenense và Cynodonichthys tenuis.

Loài này được chơi phổ biến đã lâu, và gần như toàn bộ cá trên thị trường hiện nay là cá nhân giống thương mại để bán.

Cá dễ nhận ra nhờ phần dưới đầu màu đỏ hoặc cam tươi đặc trưng, ở cá trưởng thành thì màu này càng rõ.

Theo Miller và Taylor (1984)[7], giống Thorichthys được nhận diện qua tổ hợp các đặc điểm sau. Phần tia mềm của vây lưng và vây hậu môn không có vảy. Vây đuôi bằng đến lõm hình lưỡi liềm, ở cá trưởng thành các tia ngoài thường kéo dài thành sợi. Vây ngực dài và nhọn, chóp vây vươn quá gốc vây hậu môn. Mõm nhô rõ, vùng trước ổ mắt thường cao. Hàm dưới có năm lỗ cảm giác (chứ không phải bốn) phát triển đồng đều. Số đốt sống trước đuôi hầu như luôn là 12 (thay vì từ 13 trở lên). Hoa văn gồm năm hoặc sáu vạch đứng chạy dọc hai bên thân. Vạch thứ ba đậm lên thành một vệt đen ở giữa thân và thường lan qua cả đường bên trên lẫn đường bên dưới. Vùng giữa hai nhánh hàm dưới có màu rất nổi, từ cam, hồng cá hồi đến đỏ hoặc hồng (riêng T. pasionis màu đen). Xương nắp mang dưới thường có một đốm tối dễ thấy (gần như không thấy ở T. callolepis, nhỏ hơn ở T. pasionis và T. socolofi). Đầu, gáy và phần trước thân thường có các chấm xanh lam đến xanh ngọc nổi bật, trông như phấn hoặc óng ánh, và các chấm này cũng có thể xuất hiện trên các vây lẻ.

Thorichthys thường được xem là một nhóm loài đơn ngành. Regan mô tả nhóm này trong Cichlasoma. Sau đó nó được xếp thành một phân giống, và cuối cùng Kullander (1983) nâng lên thành giống riêng. Các phân tích phân tử và hình thái đều ủng hộ tính đơn ngành này. Tuy vậy, vị trí tiến hóa của nhóm so với các nhóm cichlid Trung Mỹ khác vẫn còn bỏ ngỏ.

• Page, L. M. and B. M. Burr (2011). Peterson Field Guide to Freshwater Fishes of North America North of Mexico (Second Edition). Houghton Mifflin Harcourt, 1-688
• Brind, W. L. (1918). A new subspecies of Thorichthys helleri. Aquatic Life v. 3, 119-120
• Meek, S.E. (1904). The fresh-water fishes of Mexico north of the isthmus of Tehuantepec. Field Columbian Museum, Zoological Series v. 5, i-lxiii + 1-252
• Chakrabarty, P. (2007). A morphological phylogenetic analysis of Middle American cichlids with special emphasis on the section 'Nandopsis' sensu Regan. Miscellaneous Publications, Museum of Zoology, University of Michigan No. 198, i-iv + 1-31
• Miller, R. R. (2005). Freshwater fishes of México. University of Chicago Press, xxvi + 1-490
• Artigas Azas, J. M. (1995). Thorichthys meeki, the firemouth, in the wild. In: The Cichlids Yearbook 5. Cichlid Press, Germany, 63-67
• Miller, R. R. and J. N. Taylor (1984). Cichlasoma socolofi, a new species of cichlid fish of the Thorichthys group from northern Chiapas, Mexico. Copeia 1984(4), 933-940
• Roe, K. J., D. Conkel, and C. Lydeard (1997). Molecular Systematics of Middle American Cichlid Fishes and the Evolution of Trophic-Types in ‘Cichlasoma (Amphilophus)’ and ‘C. (Thorichthys) Molecular Phylogenetics and Evolution 7(3), 366-376
• Říčan, O., R. Zardoya, and I. Doadrio (2008). Phylogenetic relationships of Middle American cichlids (Cichlidae, Heroini) based on combined evidence from nuclear genes, mtDNA, and morphology. Molecular Phylogenetics and Evolution 49(3), 941-957