Cá GloFish

Nguồn gốc

Năm 1999, nhóm của giáo sư Gong Zhiyuan ở Đại học Quốc gia Singapore (NUS) tạo ra con cá ngựa vằn huỳnh quang đầu tiên. Nhóm cấy một gen protein huỳnh quang lấy từ sứa vào bộ gen cá ngựa vằn. Ban đầu ông Gong muốn có loại cá phát sáng khi nước nhiễm độc để làm cá báo động ô nhiễm. Chuyện đem bán làm cá cảnh đến sau.

Con cá đầu tiên ra thị trường có màu đỏ. Màu này đến từ một gen huỳnh quang đỏ lấy từ hải quỳ. Công ty Yorktown Technologies ở Austin, Texas mua bản quyền, đặt tên GloFish và bắt đầu bán ở Mỹ cuối năm 2003. NUS đến nay vẫn nhận tiền bản quyền. Tháng 5 năm 2017, Spectrum Brands mua lại GloFish từ Yorktown.

Tháng 12 năm 2003, Cục Quản lý Thực phẩm và Dược phẩm Mỹ (FDA) quyết định không quản lý cá ngựa vằn GloFish. FDA cho rằng loại cá này không đe dọa nguồn thực phẩm và không gây hại cho môi trường nhiều hơn cá thường.

Nhận biết và các dòng

Màu của GloFish đến từ protein huỳnh quang có trong gen và di truyền qua các thế hệ. Các protein này ban đầu lấy từ sinh vật biển. Công ty khẳng định cá không bị nhuộm màu hay can thiệp gì thêm.

Nhiều người tưởng cá tự phát sáng như đom đóm. Thực ra cá chỉ huỳnh quang. Trong bóng tối cá không sáng, nhưng dưới đèn xanh thì màu rực lên rất mạnh. Dưới đèn thường, trông cá chỉ như một con cá có màu. Muốn thấy rõ hiệu ứng phát sáng thì bạn dùng đèn UV (blacklight) và phông nền tối.

Các màu đều có tên thương mại riêng:

• Starfire Red (đỏ)
• Moonrise Pink (hồng)
• Sunburst Orange (cam)
• Electric Green (xanh lá)
• Cosmic Blue (xanh dương)
• Galactic Purple (tím)

Không phải loài nào cũng có đủ các màu này.

Các loài đang bán dưới thương hiệu GloFish:

• Cá ngựa vằn (Danio rerio): màu đỏ có đầu tiên. Màu xanh lá và cam vàng ra năm 2006, xanh dương và tím ra năm 2011.
• Black skirt tetra: ở Việt Nam, người bán giới thiệu GloFish tetra là dạng biến đổi gen của cá cánh buồm thường. Dân chơi còn gọi là cá hồng kông phát sáng, cá cánh buồm dạ quang hay tetra dạ quang.
• Tiger barb: bản GloFish được gọi là cá ngạnh huỳnh quang.
• Cá xiêm (Siamese fighting fish): bản GloFish gọi là cá xiêm phát sáng hay betta dạ quang.
• Rainbow shark, X-ray tetra (pristella), bronze corydoras và angelfish nước ngọt.

Shop của hãng còn bày bán thêm dòng pearl gourami và dòng skirt tetra vây dài.

Nuôi thế nào

Hãng nói GloFish cần chăm sóc giống như cá thường cùng loài. Vì vậy cách nuôi chủ yếu phụ thuộc bạn mua loài nào. Cá ngựa vằn GloFish chỉ dài khoảng 2,5 cm.

Cỡ bể: các nguồn ghi khác nhau. Một nguồn khuyên đàn 5–6 con danio hay tetra cần ít nhất 38 lít (10 gallon), tức bể dài chừng 50–60 cm. Con số chiều dài này chỉ là ước tính từ thể tích. Nếu nuôi đàn đông hơn hoặc nuôi chung nhiều loài thì bể 75–115 lít sẽ thoải mái hơn. Bảng hướng dẫn của Petco thì ghi mức tối thiểu từ 5 gallon (khoảng 19 lít) trở lên, tùy loài.

Nước:

Thông số	Mức khuyên dùng
Nhiệt độ	Các nguồn ghi khác nhau: 22–28°C (hai nguồn), 24–29°C, còn nguồn viết về betta GloFish ghi 26–28°C
pH	6,5–7,5
GH	5–10
Amoniac, nitrit	0
Nitrat	dưới 20 ppm

Bạn thay 25–30% nước mỗi 1–2 tuần. Đèn xanh làm cá nổi màu hơn hẳn, nhưng mỗi ngày chỉ nên bật tối đa 12 tiếng.

Thức ăn: danio, barb, tetra và angelfish ăn thức ăn dạng mảnh. Các loài ăn đáy như rainbow shark và corydoras thì cho ăn viên chìm dạng wafer. Thức ăn chính là dạng mảnh hoặc viên. Mỗi tuần vài lần bạn cho thêm đồ đông lạnh như bloodworm (ấu trùng muỗi đỏ), artemia hoặc bo bo. Mỗi bữa chỉ cho lượng cá ăn hết trong 2–3 phút.

Nuôi chung: GloFish hợp với danio, neon tetra, corydoras, guppy, rasbora và dwarf gourami. Bạn tránh thả chung với cichlid lớn hung dữ. Betta đực và angelfish trưởng thành thì cần cẩn thận khi ghép bể. Riêng betta GloFish, mỗi bể chỉ nuôi một con đực.

Sinh sản

Tính huỳnh quang di truyền sang cá con. Một số GloFish có khả năng sinh sản. Tuy vậy, giấy phép của hãng cấm cố ý cho cá đẻ và cấm bán hay trao đổi cá con.

Một độc giả của tạp chí Practical Fishkeeping đã cho GloFish đẻ thành công, tức là cá không hề bị triệt sản. Tạp chí cho rằng các bài báo nói cá đã bị triệt sản bằng kỹ thuật tam bội là sai. Khi người này lai GloFish với các dòng cá ngựa vằn khác, chỉ một phần cá bột phát sáng, chưa lần nào cả ổ đều sáng.

Tỷ lệ cá con phát sáng tùy vào loài và gen của cá bố mẹ. Cách cho đẻ thì giống hệt loài gốc chưa biến đổi. Ở các con suối tại Brazil, cá ngựa vằn biến đổi gen thoát ra ngoài đẻ gần như ở mọi đợt khảo sát và trưởng thành khi còn nhỏ con.

Bệnh và vấn đề sức khỏe

Nếu cá nhạt màu, thủ phạm có thể là stress hoặc ăn uống kém. Cách xử lý là thay nước và kiểm tra lại các thông số nước. Ngoài chuyện đó, GloFish không có yêu cầu chăm sóc riêng nào so với cá cùng loài.

Một nghiên cứu năm 2011 cho thấy cá ngựa vằn huỳnh quang bị thú săn mồi bản địa bắt nhiều gấp khoảng hai lần cá hoang dã.

Chọn mua

Trước khi mua, bạn quan sát kỹ các dấu hiệu bệnh:

• bơi lờ đờ
• vây cụp hoặc rách
• có đốm trắng
• bụng phình
• mất màu

Cá mới mua về nên cách ly khoảng 2 tuần. Bạn chọn người bán có nguồn cá rõ ràng và có kiểm tra sức khỏe cá. Lúc xem cá, bạn nhớ rằng phần lớn hiệu ứng phát sáng chỉ hiện ra dưới đèn UV hoặc đèn xanh. Cá không tự sáng trong bóng tối. Khi thả cá, bạn ngâm túi trong bể khoảng 15–20 phút rồi mới thả cá ra.

Về pháp lý, có bài viết cho biết Việt Nam chưa có lệnh cấm riêng với GloFish. Dù vậy, sinh vật biến đổi gen nhập khẩu vẫn phải theo quy định về kiểm dịch và an toàn sinh học.

Tranh cãi

• California: năm 2003, bang này cấm bán và nuôi GloFish theo quy định về cá biến đổi gen. Lệnh cấm được dỡ bỏ năm 2015.
• Liên minh châu Âu: EU không cho phép nhập, bán hay sở hữu GloFish. Năm 2006, nhà chức trách Hà Lan phát hiện 1.400 con cá huỳnh quang trong các cửa hàng cá cảnh.
• Kiện tụng ở Mỹ: tổ chức Center for Food Safety kiện về GloFish. Năm 2005, tòa bác đơn với lý do không có cơ sở.
• Brazil: nhóm của Magalhães tìm thấy cá ngựa vằn huỳnh quang biến đổi gen sinh sản ngoài tự nhiên ở cả năm con suối họ khảo sát thuộc lưu vực sông Paraíba do Sul (bang Minas Gerais). Nhiều khả năng cá thoát ra từ các trại cá gần Muriaé. Brazil cấm nhập cá biến đổi gen từ năm 2017, nhưng theo các báo cáo thì lệnh cấm không được thực thi.
• Rủi ro môi trường: các nhóm môi trường lo ngại cá bị thả ra tự nhiên. Một số nghiên cứu sau này lại cho rằng mối lo này có thể bị thổi phồng, vì cá biến đổi gen có thể kém hấp dẫn bạn tình hoang dã hơn.