Cá hút đá

Cá hút đá (Gyrinocheilus aymonieri) là loài cá suối, sống ở các lưu vực Mae Klong, Chao Phraya, Mekong và Đồng Nai thuộc Đông Dương. Ngoài tiệm, nó hay mang tên cá chạch (loach), hoặc cá ăn tảo "Ấn Độ", cá ăn tảo "Trung Quốc". Thực ra nó không phải cá chạch, cũng không có nguồn gốc từ hai nước đó. Cá có thể sống hơn 15 năm và phần lớn không hợp với bể cộng đồng thông thường. Các trại cho đẻ loài này với số lượng lớn, gồm cả các dạng bạch tạng, "vàng", "đốm loang" và "thân ngắn".

• Kích thước tối đa: 280 mm SL
• Kích thước bể: 150 × 45 cm
• Nhiệt độ: 22–26°C
• pH: 6,0–8,0
• Độ cứng: 2–20 dGH

Bể nhỏ nhất nên tính đến là bể có đáy 150 × 45 cm, thể tích khoảng 304 lít.

Nhiệt độ: cá vẫn hoạt động được trong khoảng nhiệt rất rộng, từ 16 đến 32°C. Tuy vậy, không nên để cá ở hai đầu ngưỡng này lâu ngày. Nuôi bình thường thì bạn nên dùng sưởi và giữ bể ở 22–26°C.

pH: 6,0–8,0

Độ cứng: 2–20 dGH

Chỉ cần có đủ chỗ trú ẩn là loài này không kén bài trí, và nó sẽ không phá các cây lá mềm. Dù vậy, cá sống khỏe nhất trong bể dựng theo kiểu một dòng sông, với nền gồm đá nhiều cỡ, sỏi và vài tảng đá lớn đã bị nước mài nhẵn.

Bạn có thể bày thêm rễ và cành lũa, cùng các cây thủy sinh thuộc chi Microsorum, Bolbitis hay Anubias buộc lên đá, lũa. Đèn mạnh sẽ làm tảo mọc nhiều, và cá sẽ gặm số tảo đó.

Giống nhiều loài cá sống ở nước chảy ngoài tự nhiên, cá hút đá chịu kém khi chất thải hữu cơ tích tụ trong bể. Cá sống tốt nhất khi nước giàu oxy hòa tan và có dòng chảy vừa phải.

Ngoài tự nhiên, cá chủ yếu gặm aufwuchs, tức lớp sinh vật bám trên bề mặt đá, lũa, gồm tảo, giáp xác nhỏ, ấu trùng côn trùng và những thứ tương tự. Muốn cá lên màu đẹp và khỏe nhất, bạn nên cho ăn đều đặn các loại thức ăn sống và đông lạnh cỡ nhỏ như trùng huyết, bo bo và Artemia. Kèm theo đó là thức ăn khô dạng mảnh, dạng viên loại tốt và thực vật tươi.

Đậu Hà Lan bóc vỏ, dưa leo, bí ngòi chần, rau chân vịt và trái cây cắt nhỏ đều là món bổ sung tốt. Thức ăn dạng gel tự làm từ nhiều nguyên liệu tự nhiên trộn lại cũng rất nên có trong thực đơn.

Khi đã quen bể, cá thường bơi lên tầng giữa để ăn. Trong bể kiểu suối như mô tả ở trên, bạn sẽ thấy cá gặm lớp màng sinh học hay bám trên đá.

Dù hay được bán như cá bể cộng đồng, loài này phần lớn không hợp với bể cộng đồng thông thường. Như vậy không có nghĩa là phải nuôi riêng một mình nó. Chỉ là bạn phải chọn bạn cùng bể thật cẩn thận.

Lúc còn nhỏ, cá hay trốn biệt phần lớn thời gian. Càng lớn, chúng càng giữ lãnh thổ gắt hơn và có thể đặc biệt hung dữ với những loài trông na ná như Crossocheilus, Epalzeorhynchos hay Garra.

Tốt nhất nên tránh các loài sống tầng đáy khác, kể cả cichlid và phần lớn cá da trơn, vì chúng có thể bị cá hút đá bắt nạt. Cá hút đá thậm chí có thể bám vào hông những con cá lớn hơn trong bể để ăn lớp nhớt trên thân chúng.

Với tầng trên, hãy chọn các loài cá chép (cyprinid), cá characid hoặc những loài tương tự, miễn là khỏe và bơi nhiều. Lý tưởng nhất là thả cá hút đá vào bể sau cùng, để nó không coi cả bể là lãnh thổ của mình.

Nuôi theo đàn là một cách giảm cảnh đánh nhau trong cùng loài. Nhưng bạn cần mua ít nhất sáu con trở lên, vì đàn sẽ hình thành thứ bậc rõ ràng. Nuôi ít hơn thì những con yếu dễ bị dồn đánh. Muốn thử nuôi kiểu này thì cần một bể rất lớn.

Cá cái trưởng thành có thân dày hơn hẳn cá đực. Còn với cá non thì không thể phân biệt đực cái chính xác. Khi vào trạng thái sẵn sàng sinh sản, cá đực trưởng thành nổi các nốt sần rõ trên mõm.

Theo những gì biết được đến nay, loài này chưa sinh sản trong bể nuôi. Tuy vậy, các trại vẫn cho cá đẻ với số lượng lớn bằng hormone để cung cấp cho thị trường.

Loài này được mô tả từ vùng núi Samrong Tong, tỉnh Kampong Speu, Campuchia. Tuy vậy, nó phân bố rộng ở các lưu vực sông Mae Klong, Chao Phraya, trung và hạ lưu Mekong cùng sông Đồng Nai, trải khắp Thái Lan, Lào, Campuchia và Việt Nam.

Ngoài thị trường, cá hay được bán với tên thương mại cá ăn tảo "Ấn Độ" hoặc "Trung Quốc". Nhưng ngoài tự nhiên, loài này không có mặt ở cả hai nước đó.

Cá sống ở các con suối và nhánh sông có nước chảy. Nền ở đó là đá tảng, đá cuội, sỏi và cát, thường có lũa hoặc rễ cây chìm dưới nước.

Nước ở đây thường trong và nông nên ánh nắng chiếu xuyên xuống được. Nhờ vậy, một lớp màng sinh học dày phủ lên các bề mặt dưới nước, và cá gặm lớp này để ăn.

Người ta cho rằng loài này di cư theo mùa. Vào những đợt di cư, có thể gặp cá ở vùng nước sâu và đục hơn, và cá có thể vào cả những vùng chỉ ngập nước tạm thời.

Đây là một trong những loài cá quen mặt nhất trong giới cá cảnh. Thế nhưng cá con thường được bán ra mà gần như không kèm thông tin gì về tính tình, kích thước khi trưởng thành và tuổi thọ, vốn có thể vượt 15 năm.

Hiện không có cá bắt ngoài tự nhiên trên thị trường. Toàn bộ cá bán ra đều là cá nuôi thương mại. Ngoài ra còn có một số dòng cảnh như bạch tạng, "vàng", "đốm loang" và "thân ngắn".

Dòng vàng đôi khi bị nhuộm màu nhân tạo. Người ta tiêm thuốc nhuộm vào cá nhiều lần. Cách làm này chắc chắn gây đau đớn cho cá và thường khiến tuổi thọ của cá giảm đi đáng kể.

Dù hay được bán dưới tên cá chạch, loài này không phải cá chạch, mặc dù ban đầu nó từng được xếp vào phân họ Homalopterinae cũ. Kết quả một nghiên cứu về bộ nhiễm sắc thể cho thấy nó có họ hàng gần nhất với hai họ Cobitidae và Homalopteridae.

Hiện chi này có ba loài đã được mô tả. Tuy vậy, G. pennocki (bản địa lưu vực Mekong) và G. pustulosus (Borneo) thường không có trên thị trường cá cảnh. G. pennocki trông giống G. aymonieri nhất, nhưng có thể nhận ra nhờ các đốm sẫm trên vây.

Các loài Gyrinocheilus có vài đặc điểm hình thái riêng, tách chúng khỏi tất cả các chi khác trong bộ Cypriniformes. Chúng không có răng hầu, và trên đỉnh mỗi nắp mang có một lỗ nhỏ trông giống lỗ thở.

Cá dùng các lỗ này làm đường hô hấp phụ. Nước đi vào qua lỗ, chảy qua mang rồi thoát ra ở khe mang chính. Nhờ vậy, cá có thể dùng miệng hoàn toàn cho việc ăn và bám vào bề mặt cứng.

Chúng cũng không có râu. Đây thêm một điểm phân biệt chúng với các loài trông na ná như Garra cambodgiensis, Epalzeorhynchos kalopterus và các loài Crossocheilus có sọc chạy dọc hai bên thân.

• Arai, R., A. Suzuki and Y. Akai (1988). The karyotype and DNA value of a Cypriniform algae eater, Gyrinocheilus aymonieri. Japanese Journal of Ichthyology 34(4), 515-517
• Rainboth, W. J. (1996). Fishes of the Cambodian Mekong. FAO Species Identification Field Guide for Fishery Purposes. FAO, Rome, 1-265
• Tirant, G. (1883). Note sur quelques espèces de poissons des montagnes de Samrong-Tong (Cambodge). Bulletin de la Société des Études Indo-chinoises. Saigon, 167-173
• Kottelat, M. (2013). The fishes of the inland waters of southeast Asia: a catalogue and core bibiography of the fishes known to occur in freshwaters, mangroves and estuaries. The Raffles Bulletin of Zoology Supplement 27, 1-663