Cá koi

• Tên thường gọi: Japanese koi, Koi, koi carp, Nishikigoi (tiếng Nhật nghĩa là "cá chép gấm")
• Tên khoa học: Cyprinus rubrofuscus
• Họ: Cyprinidae
• Nguồn gốc: châu Á
• Kích thước trưởng thành: khoảng 60–90 cm
• Tuổi thọ: 30 đến 60 năm
• Tính cách: Hiền
• Tầng bơi: Mọi tầng
• Thể tích hồ tối thiểu: khoảng 950 lít
• Thức ăn: Ăn tạp
• Sinh sản: Đẻ trứng
• Độ khó: Hợp với người mới chơi
• pH: 6,5 đến 9,0
• Độ cứng: trên 100 mg/L
• Nhiệt độ: 1 đến 29 °C

Điều cần tính kỹ nhất khi làm và duy trì hồ koi là đủ chỗ cho toàn bộ số cá. Lúc mới mua, koi còn rất nhỏ, nhưng phần lớn chúng có thể dài quá 60 cm chỉ sau vài năm. Nhiều người mắc sai lầm thả quá dày khi cá còn bé, đến lúc cá lớn chật chỗ thì phải bớt cá đi. Đừng bao giờ nuôi koi trong bể, trừ khi bể có dung tích từ 1.900 lít trở lên.

Hồ koi nào cũng phải có ít nhất khoảng 950 lít nước cho mỗi con. Con số này nghe có vẻ vô lý khi cá mới dài chừng 5–10 cm, nhưng chúng sẽ cần đến khi lớn. Càng nhiều nước thì chăm hồ càng nhẹ nhàng và cá càng khỏe.

Nhiệt độ hồ koi có thể lên xuống rất nhiều. Koi chịu được dải nhiệt rộng, nhưng dễ bị stress khi nhiệt độ thay đổi quá nhanh. Để cá không bị sốc vì nhiệt độ thay đổi đột ngột, bạn nên cách nhiệt thành hồ, đào hồ sâu khoảng 60–120 cm hoặc hơn, và làm chỗ che bóng râm cho hồ.

Hồ koi thường nằm ngoài trời và nuôi cá rất to, nên hệ thống lọc phải tính toán kỹ và lắp cho đúng. Hồ koi thường dùng ba kiểu lọc: lọc cơ học, lọc hóa học và lọc sinh học.

Lọc cơ học

Lọc cơ học có nhiệm vụ giữ lại các cặn bẩn lớn trong nước. Nhiều hồ bỏ qua phần này. Khi đó cặn có thể dồn vào lọc sinh học và làm lọc chạy kém đi. Lọc cơ học có thể gồm:

• Bể lắng
• Lọc sàng (sieve)
• Skimmer (bộ hớt váng mặt nước)
• Lưới hoặc bông lọc

Lọc sinh học

Đây là nơi trú ngụ của vi khuẩn có lợi, những vi khuẩn giữ cho chu trình nitơ vận hành. Nước phải chảy qua vật liệu lọc tốt thì vi khuẩn có lợi mới đủ oxy.

• Lọc hạt (bead filter) có áp, loại phổ biến nhất
• Thảm lọc hoặc dây lọc
• Sỏi hoặc đá nham thạch

Lọc hóa học

Hầu hết hồ koi không dùng lọc than hoạt tính thông thường. Nhiều hồ koi dùng đèn UV để diệt tảo. Đèn UV KHÔNG có tác dụng gì với vi khuẩn hay ký sinh trùng đang sống trên mình cá.

Giống họ hàng cá vàng, koi là cá ăn tạp và kiếm ăn ở đáy. Chúng ăn rất nhiều sâu bọ và dành nhiều thời gian sục sạo dưới nền. Phần lớn thức ăn cho koi là loại nổi để người nuôi ngắm được cá lúc cho ăn, và hầu hết koi quen ăn trên mặt nước rất tốt. Nhiều người thấy cá rỉa tảo thì nghĩ chúng thích ăn rau, nhưng không phải vậy. Sâu bọ và ấu trùng sống trong đám tảo, và cá thấy chúng ngon hơn tảo xanh trơn nhiều. Dù vậy, koi vẫn là cá ăn tạp, nên nếu bạn thả xà lách hay các loại rau lá xanh khác xuống hồ thì chúng vẫn ăn.

Trên thị trường có nhiều loại cám koi. Giá đắt không có nghĩa là loại đó "tốt hơn" loại khác. Nhiều loại cám koi được bán theo từng mùa, nhưng bạn không cần đổi cám mỗi mùa. Mọi loại thức ăn cho cá nên cất trong nhà, đựng trong hộp kín và thay mới sau mỗi 6 tháng. Có vậy lượng vitamin tan trong nước, gồm cả vitamin C, mới giữ ở mức tốt cho cá.

Vì sống ngoài trời, koi ăn nhiều hay ít tùy nhiệt độ nước. Ở một số vùng khí hậu, koi có thể bỏ ăn hoặc ăn rất ít suốt nhiều tháng trời lạnh. Đây là chuyện bình thường, không có gì phải lo. Khi trời ấm lên, cá sẽ ăn lại như cũ.

Điều quan trọng nhất cần nhớ khi nuôi cá ở hồ ngoài trời là cá phải chịu thời tiết và nhiệt độ bên ngoài. Bạn có thể thử sưởi cho hồ. Nhưng nếu máy sưởi hỏng, các loài cá ưa nước ấm sẽ bệnh rất nhanh. Không nên thả cá nhiệt đới, kể cả cá lau kính (plecostomus), vào hồ ngoài trời khi trời lạnh.

Nuôi thêm koi

Cần nhớ là mỗi con koi cần ít nhất khoảng 950 lít nước. Lúc còn nhỏ chúng có thể chưa cần nhiều như vậy, nhưng khi lớn lên chúng sẽ cần thêm chỗ. Koi cái dùng để sinh sản nên có khoảng 1.900 lít mỗi con thì mới đủ sức nuôi khối trứng. Koi là cá thích sống thành đàn, nên tốt nhất mỗi hồ có ít nhất 3 con.

Cá vàng

Nhiều người nghĩ koi và cá vàng không nuôi chung được, nhưng đó là hiểu lầm. Về cơ bản hai loài này là "anh em họ" trong nhà cá chép và mắc cùng những loại bệnh như nhau. Cá vàng không cần nhiều chỗ như koi. Vì vậy có những hồ hợp nuôi cá vàng hơn, thay vì nhốt koi trong hồ chật đến mức còi cọc.

Cá Hi-fin shark

Cá Hi-fin shark (Myxocyprinus asiaticus) sống tốt ở hồ ngoài trời. Đây cũng là một "anh em họ" của cá chép. Loài này thiên về ăn thực vật hơn, nên có thể ăn bớt phần nào tảo trong hồ. Dù vậy, chúng chắc chắn vẫn thích cám viên cho koi hơn. Hi-fin shark cũng có thể lớn rất to, và màu thân sẫm khiến chúng khó nhìn thấy trong hồ.

Rùa nước

Có thể thả rùa vào hồ, nhưng phải cực kỳ cẩn thận. Có những con rùa sống yên ổn với cá và không gây chuyện gì. Nhưng những con rùa quậy phá sẽ cắn vây và nắp mang của koi, làm cá bị thương nặng và sinh bệnh.

Nhìn bên ngoài, koi đực và koi cái khác nhau rất ít. Cá nuôi quá dày hoặc cho ăn không đúng có thể không phát triển được tuyến sinh dục trưởng thành. Koi cái thường có đầu và bụng tròn hơn. Koi đực thì đầu nhọn và thân thon hơn. Con đực bị cho ăn quá nhiều đến béo phì có thể bị nhầm là con cái.

Nếu để ý kỹ, bạn cũng có thể thấy khác biệt trong cách chúng cư xử. Vào mùa sinh sản, thường là cuối xuân, koi đực sẽ đuổi koi cái quanh hồ. Cá chưa trưởng thành có thể nhập cuộc chỉ để bắt chước cá lớn, chứ thực ra chúng chưa đủ tuổi sinh sản.

Nhiều khi koi tự đẻ mà người nuôi không hề chủ đích. Chỉ cần dinh dưỡng và môi trường phù hợp, ngay cả người mới nuôi koi cũng có thể cho cá đẻ thành công. Còn nếu cá không đẻ thì cũng không sao! Cá cái sẽ tự hấp thu lại số trứng đã chín và sống bình thường.

Phần lớn koi cần có chỗ cho trứng bám khi đẻ, ví dụ cây thủy sinh hoặc bùi nhùi đẻ nhân tạo. Khi nhiệt độ lý tưởng và được ăn đủ chất, koi sẽ đẻ rất sôi nổi, có lúc khá dữ dội. Trứng và tinh dịch phun ra khắp nơi, nhất là vào cây cối và những thứ dạng bùi nhùi quanh mép hồ.

Nhiều khi dấu hiệu duy nhất cho thấy cá đã đẻ là một lớp bọt trên mặt hồ và cá cư xử khác thường. Trứng rất khó nhìn thấy vì trong suốt và chỉ to bằng đầu đinh ghim. Nhiều trứng sẽ bị cá và các động vật không xương sống khác trong hồ ăn mất, chưa kể còn bao nhiêu trứng bị hút vào lọc. Sau khi cá đẻ, bạn nên tính trước một lần thay nước lớn. Lý do là trứng và tinh dịch rất giàu đạm, một lượng lớn như vậy có thể làm amoniac tăng vọt.

Cá đẻ xong thì nên vớt cây và bùi nhùi có trứng ra khỏi hồ, chuyển sang thùng ương riêng có lọc thật tốt và dòng chảy nhẹ. Koi lớn từng vô tình ăn luôn koi con bơi chắn đường lúc tranh ăn. Sau khi trứng nở, bạn nên cho koi con (cá bột) ăn thức ăn giàu đạm và giàu chất béo để cá phát triển tốt. Khi cá dài chừng 5–10 cm, bạn có thể thả chúng lại hồ chính.

Koi được nuôi làm cá cảnh từ rất lâu, và lịch sử của chúng khá đặc biệt. Tổ tiên của koi là cá chép Amur (Cyprinus rubrofuscus), loài cá người ta nuôi khắp châu Á để lấy thịt. Cá chép lớn rất nhanh, có thể đạt cỡ khá to và lại rất khỏe, nên rất hợp để làm thực phẩm. Qua vô số thế hệ, trong đàn cá xuất hiện những đột biến màu sắc tự nhiên. Người ta tách những con này ra khỏi đàn chính và cho chúng phối với nhau. Sau nhiều thế kỷ lai các biến dị màu ấy với nhau, koi như ngày nay mới ra đời.

Người ta còn lai những con cá cảnh này với một loại cá chép không vảy nhập vào Nhật từ Đức, và từ đó xuất hiện dòng koi không vảy. Dòng này gọi là "doitsu", tức "Đức" trong tiếng Nhật. Doitsu rất được ưa chuộng vì da trơn và bóng. Một số con có vài vảy chạy dọc hai bên vây lưng, gọi là "zipper". Có con thì vảy nằm lộn xộn trên thân, có con chỉ có vài chiếc vảy to xếp chồng ở hai bên hông.

Một số koi có vây dài khắp thân, gọi là koi bướm hay koi vây dài. Bộ vây này dễ rách và để lại sẹo. Muốn giữ bộ vây buông dài của chúng thì chỗ nuôi càng ít vật dễ vướng càng tốt.

Ngày nay koi có mặt khắp thế giới. Ở Nhật có những chợ cá cao cấp chuyên bán những con koi đẹp và đắt nhất thế giới, mỗi con giá hàng nghìn đô la! Nhiều con koi đang được nuôi hiện nay là koi nhân giống trong nước. Chúng không đắt nhưng vẫn được chủ cưng như bất kỳ con cá cảnh nào khác.

Gosanke (Tam đại gia)

Gosanke gồm ba dòng kohaku, sanke và showa. Đây là những dòng koi được săn đón và có giá trị nhất trong giới chơi koi. Chúng thường giành giải cao nhất ở các cuộc thi koi khắp thế giới.

Kohaku

Kohaku có thân trắng với các mảng màu đỏ. Dòng kohaku có nhiều kiểu hoa văn, và hoa văn góp phần quyết định giá trị của con cá. Với kohaku cổ điển, màu đỏ (gọi là "hi") phải đậm và có viền chạy khớp theo mép vảy, để ranh giới giữa mảng trắng và mảng đỏ thật sắc nét. Đẹp nhất là toàn bộ màu đỏ liền thành dải hoặc mảng lớn trên thân, không lấm tấm rải rác.

Sanke

Sanke nghĩa là "ba màu". Đây là kohaku có thêm các đốm đen (gọi là "sumi"). Trên đầu sanke không nên có đốm đen, còn màu đỏ thì không sao. Vây có vài sọc đen để tạo tương phản thì càng được ưa chuộng.

Showa

Showa có họ hàng gần với sanke. Showa cũng mang ba màu trắng, đỏ, đen, nhưng màu đen nhiều hơn màu đỏ, tạo nên hoa văn tương phản rất rực rỡ. Màu đen có thể lan lên đầu và xuống gốc vây.

Bekko

Koi bekko có thể mang nhiều màu thân khác nhau, với các đốm đen chạy dọc lưng. Shiro Bekko thân trắng, Ki Bekko thân vàng, còn Aka Bekko thân đỏ.

Kawarimono

Kawarimono là một nhóm gồm nhiều dòng koi, và nhóm này còn được chia nhỏ hơn nữa. Trong nhóm có Shiro Muji (trắng tuyền), Karasugoi (đen toàn thân), Goshiki (pha đủ năm màu trắng, đỏ, đen, xanh lam và xanh lam đậm), Chagoi (nâu), Benigoi (đỏ toàn thân), Kigoi (vàng toàn thân) cùng nhiều dòng khác.