Cá La Hán (Flowerhorn)

Nguồn gốc

Theo Wikipedia, đến khoảng năm 1994 người ta đã đưa cá Red devil và cá Trimac từ Trung Mỹ sang Malaysia, cùng với cá hồng két (blood parrot) từ Đài Loan. Dân lai tạo ở Malaysia cho các loài này lai với nhau. Có nguồn nói họ bắt đầu lai từ năm 1993. Tuy vậy, Wikipedia ghi chú rằng thông tin này lấy từ một nguồn tự xuất bản, không đáng tin.

La Hán bắt đầu bán ra ở Malaysia vào cuối thập niên 1990 rồi lan khắp châu Á. Ở Malaysia và Đài Loan, người ta coi những con đầu gù to là cá mang lại may mắn. Một bài viết tiếng Việt thì cho rằng cá ra mắt thị trường Malaysia trong khoảng từ giữa thập niên 1990 đến năm 2000, và cơn sốt bùng lên từ khoảng năm 2004. Ở Việt Nam, nhu cầu tăng mạnh vào khoảng năm 2011. Theo một nguồn Việt, cái tên La Hán đến từ những vệt hoa văn trên thân mà người chơi cho là giống chữ Hán. Nhiều người cũng tin con cá này đem lại tài lộc.

Còn La Hán lai chính xác từ những loài nào thì đến nay chưa ai ghi chép rõ ràng, và mỗi nguồn kể một kiểu. Các ứng viên hay được nhắc gồm:

• Cá Red devil (Amphilophus labiatus), chưa chắc chắn.
• Cá Trimac (Amphilophus trimaculatus), loài mà các nguồn chắc chắn nhất.
• Cá hồng két từ Đài Loan (bản thân nó cũng là cá lai), chưa chắc chắn.
• Cá Midas (Amphilophus citrinellus) và cá Redhead (Vieja melanurus, tên đồng nghĩa Vieja synspila), chưa chắc chắn.
• Một bài viết tiếng Việt thì nói chung là hồng két lai với các dòng cichlid Mỹ thuần.

Năm 2023, một nghiên cứu mã vạch gen COI trên sáu kiểu hình La Hán không thấy khác biệt nào so với Amphilophus trimaculatus. Kết quả này cho thấy dòng mẹ là Trimac. Nhưng chỉ dựa vào một chỉ thị gen thì chưa loại trừ được các loài bố mẹ khác. Trước đó, Nico và cộng sự (2007), trích trong một báo cáo đánh giá rủi ro của Mỹ, kết luận rằng cá kiểu La Hán có lẽ là con lai của 'Cichlasoma' trimaculatum, hoặc cũng có thể của Vieja synspila.

Nhận biết và các dòng

Nét dễ nhận nhất của La Hán là cục u trên đầu, dân quốc tế gọi là kok, còn dân chơi Việt gọi là đầu gù. Cá đực mới mọc gù và có màu sáng hơn. Cá cái thường có đốm đen trên vây lưng.

Khi chấm cá, người chơi thường xem mấy điểm sau:

• Gù đầu to.
• Đuôi xòe như cánh quạt, vây dài và thon.
• Mắt không quá to, không lồi.
• Nắp mang ngắn.
• Châu (những vảy ánh ngọc) và hoa văn chạy dọc thân. Châu chia thành hai loại là châu hột và châu sợi.

Một người chơi trên diễn đàn Việt cho rằng gù đầu chủ yếu do di truyền. Theo người này, chăm kỹ đến đâu cũng không tự tạo ra hoàn toàn một cái gù to được.

La Hán có rất nhiều dòng. Một nguồn Việt nói có hơn 60 dòng. Các dòng hay gặp:

• Zhen Zhu (Trân Châu kiểu gốc): đuôi tròn, miệng to, mắt đỏ và lồi, hoa trên đầu đậm.
• Kamfa: mắt trắng hoặc vàng, đuôi quạt, gù "nước" và môi nhỏ hơn Zhen Zhu.
• King Kamfa: nổi tiếng nhờ gù rất to và hoa văn đa dạng. Ở Việt Nam, dòng này còn có tên Kim Hoa hoặc Kim Cương Thái đỏ, lai chủ yếu ở Thái Lan. Cá có đầu đỏ trên nền thân vàng cam, thân dày và sâu. Kamfamalau là con lai giữa Kamfa đực và Malau cái.
• Red Texas: màu cam đều, thân hẹp và dài hơn Kim Hoa.
• Nhóm nền vàng (golden base): gồm cá fader (cá đổi màu) và golden trimac. Golden Monkey là một dòng đắt tiền. Ở Việt Nam, La Hán Hoàng Kim nền vàng được xếp vào hàng cao cấp.
• Tuyết Điêu – Bạch Ngọc: La Hán trắng, cũng thuộc dòng cao cấp ở Việt Nam.
• La Hán Thái đỏ: thân gọn, nhiều châu bóng (nhất là trên đuôi), vây lúc nào cũng xòe. Nhược điểm là gù thường nhỏ, và nghe nói phần lớn cá đực vô sinh.
• La Hán trân châu: dòng phổ biến nhất ở Việt Nam hiện nay, vảy ánh xanh lá, xanh dương hoặc bạc. Người chơi phân loại theo màu nền đỏ hay xanh và theo kiểu châu.
• La Hán kim cương (phúc lộc thọ): thân tròn, châu trắng trên nền xanh dương đậm.
• La Hán Thái silk: vảy bạc ánh xanh, không có châu sợi. Dòng này vào Việt Nam khoảng năm 2008.
• La Hán phượng hoàng lửa (Red/Fire Phoenix): đỏ một màu.

Nuôi thế nào

Theo một bài viết tiếng Việt, cá trưởng thành dài khoảng 25–30 cm. Các nguồn ghi thông số nước và cỡ bể hơi khác nhau:

Thông số	Bài viết tiếng Việt	Kinh nghiệm diễn đàn
Nhiệt độ	25–30°C	28–30°C
pH	6,5–7,8	7–8
Cỡ bể	60 cm	80 cm

Nhiệt độ là chỗ dân diễn đàn rất kỹ. Theo họ, khi nước xuống dưới 28°C thì người nuôi lâu năm ngừng cho ăn, vì lúc đó cá rất dễ bệnh. Nước lạnh làm cá rối loạn tiêu hóa.

Bể La Hán nên để trống hoặc trang trí thật ít. Cây thật và hang đá có thể làm cá bị thương. Dân diễn đàn cũng khuyên bỏ sỏi nền, vì sỏi giữ lại thức ăn thừa. Amoniac là mối nguy lớn với con cá này, nên thay nước đều là việc không thể lơ là. Một nguồn khuyên thay nước một đến hai lần mỗi tuần. Trên diễn đàn, người ta thay khoảng một phần ba bể sau mỗi 4–7 ngày và hút sạch phân. Nhiều người còn cho thêm chút muối hồ cá để phòng vi khuẩn và ký sinh trùng.

La Hán ăn gần như mọi thứ: thức ăn viên, trùn chỉ đông lạnh, tôm và các loại thức ăn thịt khác. Cá lớn cho ăn hai lần mỗi ngày. Thức ăn lên màu thường có astaxanthin hoặc xanthophyll. Dân chơi Việt chuộng tôm bóc vỏ cấp đông rồi rã đông. Họ tránh cho ăn cá mồi sống vì dễ mang bệnh vào bể. Họ cũng tránh cho ăn quá nhiều, vì cá dễ bị chướng bụng.

Cá rất hung dữ và giữ lãnh thổ, nên thường người ta nuôi một con một bể. Để cá chịu khoe dáng, người nuôi hay đặt gương hoặc nuôi một con "cá kè" ở ngăn bên cạnh, có vách ngăn. Chăm tốt thì La Hán có thể sống hơn 10 năm.

Sinh sản

La Hán sinh sản được, nhưng không dễ. Phần lớn cá đực vô sinh. Người nuôi thường phải chờ cá đực trưởng thành khoảng 8–10 tháng rồi mới thả cá cái vào để thử.

Theo một hướng dẫn tiếng Việt, cá bắt đầu đẻ từ 7–8 tháng tuổi nhưng đẹp nhất là sau khoảng 10 tháng. Ghép một đực một cái, tránh ghép anh em ruột, và cho hai con nhìn nhau qua vách ngăn một thời gian trước. Nước đẻ khoảng 28–31°C, pH 7,0–7,5. Cá đẻ trên một viên gạch phẳng trong bể cỡ khoảng 50×40×40 cm. Một con cái nặng 0,3–0,4 kg đẻ khoảng 1.200–1.500 trứng. Trứng nở sau chừng 48 giờ. Sau 3 ngày, cá bột ăn được moina hoặc lòng đỏ trứng.

Vì là cá lai nên cá con mỗi con một kiểu. Các nét của bố mẹ không truyền lại ổn định. Riêng với dòng King Kamfa, chỉ một số ít cá con lên gù. Lai cận huyết còn làm tăng tỉ lệ dị tật, nên dân lai tạo thường luân phiên dùng nhiều cá cái khác nhau.

Bệnh và vấn đề sức khỏe

Các bệnh hay gặp ở La Hán là bệnh lủng đầu (hole-in-head), bệnh đốm trắng (ich) và tắc nghẽn tiêu hóa. Nguồn Việt kể thêm nhiễm trùng đường ruột, thủ phạm thường là thức ăn thừa, và nấm trắng phủ trên thân. Một số đàn La Hán kim cương bị lai cận huyết đã thoái hóa, cá rủ đuôi và còi cọc.

Chọn mua

Nếu bạn thích gù to thì chọn cá đực, vì cá cái gù nhỏ hoặc không có gù. Gen gù di truyền từ bố mẹ, nên dân diễn đàn khuyên mua từ nguồn bố mẹ tốt. Tránh những con rủ đuôi, còi cọc hoặc có mắt quá to và lồi. Một con đáng mua thường có vây xòe và nắp mang ngắn.

Tranh cãi

Wikipedia ghi lại một số vấn đề quanh con cá này:

• Ở Malaysia và Singapore, cá dư và cá loại bị thả ra tự nhiên. Ở đó chúng cạnh tranh và ăn thịt cá bản địa.
• Giới phê bình so sánh chuyện lai La Hán để tạo ra các dị dạng cơ thể với chuyện lai cá vàng.
• Một số con bị xăm trước khi bán, và đã có người dùng hormone để cá lên màu.
• Là cá lai nhân tạo, La Hán làm dấy lên lo ngại về việc pha loãng nguồn gen của các loài cichlid thuần.
• Úc cấm nhập khẩu cá La Hán.

Ở Việt Nam, một bài viết cho rằng chạy theo đầu to bằng cách lai cận huyết là nguyên nhân khiến dòng kim cương bị thoái hóa.