Cá măng rô

• Kích thước tối đa: 320 mm SL (32 cm)
• Kích thước bể: 180 × 60 cm
• Nhiệt độ: 22–25°C
• pH: chưa ghi nhận
• Độ cứng: 5–12 dGH
• Độ khó: 4/8 (trung bình)

Cá hard-lipped barb (Osteochilus vittatus) là một loài cá chép có vùng phân bố rất rộng. Chúng sống từ Myanmar sang tới Việt Nam, xuống phía nam tới Borneo, Sumatra và Java. Cá dài tới 32 cm, sống ở các nhánh sông chảy chậm và suối lớn có nền mềm. Đầu mùa mưa, chúng di cư vào rừng ngập để kiếm ăn và đẻ. Muốn nhận ra loài này, bạn nhìn đốm ở đuôi, đếm 15-18 tia vây lưng và tìm các chấm cam lấm tấm hai bên thân. Ngoài tiệm, cá vẫn hay bị bán dưới tên Osteochilus hasseltii.

Muốn nuôi một nhóm nhỏ, bể tối thiểu phải cỡ 180 × 60 × 60 cm, tức khoảng 648 lít.

• Nhiệt độ: 22–25°C
• pH: cá sống ổn trong khoảng 6,0–8,0, nhưng thường người ta khuyên giữ gần trung tính.
• Độ cứng: 5–12 dGH

Loài này thích bể ánh sáng dịu. Bạn rất nên trải nền cát mềm để cá kiếm ăn đúng tập tính tự nhiên (xem phần dưới). Thêm vài khúc lũa cỡ lớn sẽ tạo ra những góc bóng râm. Lúc không kiếm ăn, cá hay lơ lửng ở những chỗ như vậy. Nếu không kiếm được lũa có dáng ưng ý, bạn có thể dùng gỗ sồi hoặc gỗ beech thông thường. Gỗ phải phơi thật khô và lột sạch vỏ thì mới an toàn. Cây trồng dưới nền nhiều khả năng sẽ bị cá nhổ lên. Dù vậy, bạn vẫn có thể trồng vài loài cây châu Á chịu được cảnh này, như Microsorum pteropus, Vesicularia dubyana, hoặc vài chậu Cryptocoryne. Cây lá to là hợp nhất vì cá thích gặm lá để kiếm ăn. Thả thêm vài mảng cây nổi sẽ làm ánh sáng vào bể dịu hơn nữa, và bể trông cũng tự nhiên hơn.

Người ta đã mổ dạ dày cá ngoài tự nhiên và thấy đây là loài ăn tạp. Chúng chỉ ăn mồi nhỏ, gồm động vật phù du, thực vật phù du, động vật không xương sống dưới nước và mùn bã. Trong bể, bạn sẽ thường thấy cá gặm lá cây để ăn lớp aufwuchs (lớp sinh vật và tảo bám trên bề mặt) và rêu, hoặc chúi đầu bới nền. Cá gần như không bao giờ lên mặt nước ăn. Vì vậy bạn nên cho ăn viên chìm cỡ nhỏ, kèm mỗi ngày một bữa mồi sống hoặc đông lạnh cỡ nhỏ như trùng huyết, bo bo hay Artemia. Khi chọn thức ăn khô, nên lấy loại có bổ sung Spirulina hoặc thành phần thực vật khác cho gần với khẩu phần ngoài tự nhiên. Cá có thói quen gặm cả ngày, nên chia nhỏ nhiều bữa trong ngày sẽ tốt hơn dồn vào một bữa lớn.

Dù lúc trưởng thành khá to con, loài này thực ra lại nhút nhát. Nuôi chung với loài hung hăng hơn nhiều thì cá dễ bị giành hết thức ăn. Cá nhỏ hơn nuôi chung khó bị nó ăn thịt. Dù vậy, những bạn cùng bể hợp hơn có lẽ là các loài cá chép, cá characin, cá da trơn cùng cỡ, và có thể cả cá heo hề cỡ lớn. Một bể cộng đồng theo chủ đề sông Mekong có thể là dự án thú vị. Bạn có thể chọn Barbonymus altus, B. schwanenfeldii, các loài Cyclocheilichthys, các loài Osteochilus khác, Hypsibarbus wetmorei và còn nhiều loài nữa. Với kiểu kiếm ăn bới nền, cá cũng sẽ sống tốt cùng các loài cichlid sàng cát như Geophagus hoặc Satanoperca. Bản tính loài này thích sống theo bầy. Tuy vậy, chúng chỉ tụ thành bầy lỏng chứ không bơi thành đàn chặt chẽ, và trong bầy có thứ bậc rõ ràng. Vì thế lúc nào cũng nên nuôi từ năm con trở lên. Nếu chỉ mua hai hoặc ba con, con yếu thế có thể bị bắt nạt liên tục. Còn nếu nuôi một con lẻ, nó có thể trở nên hung dữ với những loài trông giống mình.

Cá cái đã thành thục nhiều khả năng có thân dày hơn cá đực.

Đến nay, người ta cho rằng loài này chưa từng được cho đẻ trong bể nuôi.

Loài này có vùng phân bố tự nhiên rất rộng. Về phía đông, chúng trải từ Myanmar qua Thái Lan, Lào, Campuchia đến tận Việt Nam. Về phía nam, chúng xuống qua bán đảo Malaysia rồi sang các đảo Đại Sunda là Borneo, Sumatra và Java. Vì thế cá có mặt khắp lưu vực Salween, Mekong và Chao Phraya, cùng vô số lưu vực sông nhỏ hơn, hồ tự nhiên và hồ chứa. Các điểm ghi nhận cụ thể nhiều đến mức không thể liệt kê hết. Rất có thể loài này có nhiều dạng màu khác nhau. Trong một đợt khảo sát cá ở hồ Tonlé Sap (Campuchia), những con bắt được có vây trong suốt chứ không đỏ. Ở một số nước, người ta còn nuôi loài này làm cá thịt, và có thể nó đã du nhập vào Singapore.

Cá chủ yếu sống ở các nhánh sông chảy chậm và suối lớn có nền mềm. Chúng thích đào bới trong lớp nền này để tìm thức ăn. Đầu mùa mưa, cá di cư vào các khu rừng ngập để kiếm ăn và đẻ. Hết mùa gió mùa, chúng quay về các nhánh sông nhỏ. Những chuyến di cư này thường khá ngắn. Đây là thêm một bằng chứng ủng hộ giả thuyết rằng loài này sống thành nhiều quần thể nhỏ, mỗi quần thể khá khu biệt. Do con người làm nông nghiệp và đắp đập chắn sông, ngày nay cá còn sống ở nhiều vùng nước tĩnh hơn hoặc nước quanh năm không cạn. Đôi khi người ta cũng ghi nhận chúng ở đầm lầy than bùn.

Hiện chi Osteochilus có 34 loài đã được mô tả, nhưng chưa loài nào thật sự phổ biến trong giới chơi cá cảnh. Theo cuốn 'Fishes of the Cambodian Mekong' của Rainboth, các loài trong chi này có những đặc điểm sau. Vây lưng không có gai và có 11-18 tia. Râu mõm và râu hàm to. Cả môi trên lẫn môi dưới đều có gai thịt. Các vây lẻ sẫm màu nhưng không đen. Môi dưới không bị một rãnh sâu sau môi tách khỏi vùng họng. Riêng O. vittatus còn phân biệt được nhờ 15-18 tia vây lưng, 16 hàng vảy quanh cuống đuôi, một đốm ở đuôi và không có sọc đen dọc giữa thân. Có thêm hai đặc điểm ít giúp ích cho người nuôi hơn. Đó là 25-30 lược mang và một vệt sẫm phía trên vây ngực, vốn không phải con nào cũng có. Ngoài O. jeruk, đây cũng là loài duy nhất trong chi có chấm cam lấm tấm hai bên thân. Cả nhóm này đôi khi được gọi chung là 'shark minnows'.

• Rainboth, W. J. (1996). Fishes of the Cambodian Mekong. FAO Species Identification Field Guide for Fishery Purposes. FAO, Rome, 1-265
• Motomura, H., S. Tsukawaki, and T. Kamiya (2002). A preliminary survey of the fishes of Lake Tonle Sap near Siem Reap, Cambodia. Bulletin of the National Science Museum, Tokyo, Series A 28(4), 233-246