Huyết Long (Super Red Arowana)

Nguồn gốc

Huyết long là dạng màu đỏ tự nhiên của cá rồng châu Á (Scleropages formosus), không phải cá lai. Ngoài tự nhiên, dạng này chỉ có ở thượng nguồn sông Kapuas và vài hồ lân cận ở Tây Borneo, Indonesia. Dân chơi cá Việt hay nhắc tới thượng nguồn Kapuas và hồ Sentarum, và coi đây là dòng đặc biệt hiếm.

Cá bán ngoài thị trường bây giờ đều do các trại nuôi sinh sản. Trại cá rồng đầu tiên mà CITES chấp thuận nằm ở Indonesia. Singapore bắt đầu bán cá trại có chứng nhận từ năm 1994. Hiện Đông Nam Á có hơn 150 trại đăng ký với CITES.

Về phân loại thì giới khoa học vẫn chưa thống nhất. Năm 2003, Pouyaud, Sudarto và Teugels mô tả Huyết long thành một loài riêng, đặt tên là S. legendrei, với địa điểm mẫu chuẩn ở Semitau, gần hồ Sentarum. Catalog of Fishes thì xếp S. legendrei làm tên đồng nghĩa của S. formosus, theo Roberts (2012) và Kottelat (2013). Phần lớn các nhà nghiên cứu coi Huyết long là một dạng màu của S. formosus. Dù vậy, Seriously Fish lưu ý rằng nó vẫn có thể hóa ra là một loài riêng.

Nhận biết và các dòng

Cá trưởng thành có nắp mang, vảy và màng vây đỏ ánh kim. Sắc đỏ dao động từ đỏ pha vàng tới đỏ thẫm. Riêng phần lưng thì màu nâu sẫm.

Màu đỏ thường mất 2–3 năm mới lên đủ. Thức ăn, ánh sáng, chất lượng nước và gen đều ảnh hưởng tới màu. Ở cá con, lưng càng sẫm thì lớn lên thường càng đỏ đậm.

Mỗi miền chấm cá một kiểu. Người chơi miền Nam xem màu là chính, và cá càng đỏ thì giá càng cao. Người chơi miền Bắc lại để ý dáng cá:

• thân cân đối
• đuôi to và khép gọn
• mắt không bị sụp
• râu chĩa lên

Có người chơi cho rằng "super red" thật ra chỉ là cách gọi cá đỏ loại 1, tức đỏ ớt hoặc đỏ huyết. Cá đỏ ngả cam hay ngả vàng thì xếp loại 2.

Dân chơi Việt thường chia Huyết long thành mấy dòng sau:

• Đỏ huyết (Blood Red): đỏ thẫm, mắt nhỏ màu vàng nhạt, thân dài thon và nhỏ dần về phía đuôi.
• Đỏ ớt (Chilli Red): đỏ tươi, thân rộng và dày đều tới tận đuôi, mắt to màu đỏ, lớn tới sát mép đầu.
• Đỏ cam (Orange Red): màu vàng cam, vây nhạt hơn đỏ ớt và đỏ huyết.
• Đỏ vàng (Golden Red): thân, vây, môi và râu vàng nhạt. Theo nguồn ghi nhận, dòng này có từ việc lai và ép giống.

Không phải ai cũng đồng ý đỏ ớt và đỏ huyết là hai dòng riêng. Một ý kiến cho rằng chúng vốn đến từ hai vùng khác nhau, nhưng trại nuôi đã trộn lẫn hai dòng, nên nhiều con chỉ được bán dưới cái tên chung là super red.

Banjar Red là con lai khá phổ biến giữa super red và dạng bạc đuôi vàng. Dân chơi Việt gọi Banjar Red là Hồng long và tách hẳn nó ra khỏi Huyết long.

Nuôi thế nào

Thông số nuôi giữa các nguồn chênh nhau khá nhiều, nhất là nhiệt độ:

Thông số	Seriously Fish	Nguồn khác
Nhiệt độ	22–28 °C	28–32 °C
pH	5–8	6,5–7,5
Độ cứng GH	2–15	không ghi
Cỡ cá trưởng thành	khoảng 90 cm	60–80 cm
Chiều dài bể	ít nhất 200 cm	150 cm

Đây là cá cho bể rất lớn. Seriously Fish khuyên bể dài ít nhất 2 m. Cá hay nhảy, nên nắp bể phải đậy thật kín. Tránh để nắng chiếu thẳng vào bể.

Người nuôi ở Việt Nam coi lọc tốt là quan trọng nhất. Cá không chịu được nhiệt độ hay nước thay đổi đột ngột. Mùa đông thì nên lắp sưởi. Một nguồn khuyên mỗi tuần thay 20–30% nước.

Huyết long là cá săn mồi thực thụ. Thức ăn hợp với nó gồm tôm, cá thái miếng, trai, giun đất và tôm sống. Cám viên không nên làm thức ăn chính. Seriously Fish khuyên tránh tim bò, thịt gà và cá mồi sống. Ở Việt Nam, người nuôi hay cho ăn sâu, dế, tôm, cá chạch và rết.

Cá hợp nuôi một mình nhất. Nếu muốn nuôi chung thì phải chọn bạn cùng bể thật kỹ.

Sinh sản

Huyết long là dạng màu của S. formosus nên con sinh ra giữ được nét của bố mẹ. Có điều cá chủ yếu được các trại sinh sản thương mại trong ao ngoài trời. Cá đực thành thục ở tuổi 3–4. Mỗi lứa, cá cái đẻ 30–100 trứng to. Cá đực ngậm trứng và cá bột trong miệng.

Theo CITES, muốn buôn bán hợp pháp thì cá phải do trại sinh sản, và trại đó phải nuôi được ít nhất hai thế hệ trong điều kiện nuôi nhốt.

Bệnh và vấn đề sức khỏe

Cá rồng nuôi ở Việt Nam hay bị nấm và xù vảy (vảy dựng lên như quả thông).

Sụp mắt (drop eye, mắt cá bị lệch xuống dưới) cũng là chuyện nhiều người lo. Dân chơi thường đổ cho thức ăn nhiều mỡ, bể ngắn hoặc nông, hay do gen. Chưa nguyên nhân nào trong số này được chứng minh, và hiện cũng chưa có cách phòng chắc chắn.

Chọn mua

Cá hợp pháp đi kèm giấy chứng nhận nguồn gốc, giấy khai sinh và một con chip cấy trong người. Trại cấy chip khi cá khoảng 4–5 tháng tuổi, dài 12–15 cm, để ghi lại cá do trại nào sinh sản. Dân chơi Việt coi con chip như giấy khai sinh của cá.

Khi chọn cá con, bạn nên ưu tiên con có lưng sẫm vì lớn lên nó thường đỏ đậm hơn. Cá con dòng đỏ lúc mua đã phải có sắc đỏ hoặc cam ở vây lưng, vây đuôi và vây hậu môn. Dù vậy, dân chơi vẫn cảnh báo rằng chưa ai đảm bảo được con cá sẽ lên loại nào trước khi nó lên màu hết. Người bán hứa chắc cá con sau này sẽ thành đỏ loại 1 thì bạn nên dè chừng.

Tranh cãi

Cá rồng châu Á nằm trong Phụ lục I của CITES từ năm 1975. Ngoài tự nhiên, super red và kim long quá bối được cho là nguy cấp hơn các dạng khác.

Ở Mỹ, loài này nằm trong Đạo luật Các loài Nguy cấp (Endangered Species Act), muốn nuôi phải xin giấy phép. Florida và New Mexico cấm cá nhân nuôi. Seriously Fish cho biết buôn bán loài này ở Mỹ là bất hợp pháp, nhưng chợ đen vẫn tồn tại.

Nhà văn Emily Voigt gắn việc buôn bán cá rồng với các vụ bắt cóc, đánh roi và cả giết người.

Giới khoa học cũng tranh cãi về phân loại. Pouyaud và cộng sự xếp Huyết long thành loài S. legendrei, còn phần lớn những người khác coi nó là S. formosus.