5 thói quen bảo dưỡng bể thủy sinh làm hại bể nhiều hơn bạn nghĩ

Thay nước, tỉa cây, rửa lọc là những việc ai chơi thủy sinh cũng làm hằng tuần. Có điều, làm sai cách hoặc sai thời điểm thì chính những việc chăm sóc này lại khiến bể mất ổn định. Rêu hại bùng lên, cá stress, tép chết lai rai, trong khi người nuôi vẫn nghĩ mình chăm bể rất kỹ.

Bài này đi qua năm thói quen bảo dưỡng hay gặp mà thực ra đang gây hại cho bể, kèm cách làm thay thế cho từng thói quen. Phần lớn đều là chỉnh nhỏ, không tốn thêm tiền nhưng bể sẽ ổn định hơn thấy rõ.

Vì sao thay nước lại có thể làm hại bể

Thay nước vốn để giúp bể sạch hơn. Nhưng nếu dùng nước RO (nước lọc thẩm thấu ngược, reverse osmosis) thì có hai chuyện phải để ý.

Trong video

• Xem video từ ▶ 0:39 Bộ lọc nước RO với các cốc lọc gắn trên tường.
• Xem video từ ▶ 1:09 Bể thủy sinh có ống dẫn nước dùng để thay nước.

Chuyện thứ nhất là khoáng. Nước RO rất tinh khiết, gần như không còn khoáng. Nước mới đổ vào vì thế khác hẳn nước đang có trong bể. Thay một lượng lớn sẽ làm pH, GH và KH dao động mạnh, cá tép không kịp thích nghi. Cơ thể cá và tép luôn cân bằng khoáng bên trong với nước bên ngoài qua thẩm thấu. Khi nước xung quanh đột ngột thay đổi, chúng bị sốc thẩm thấu (osmotic shock). Nhẹ thì stress, nặng thì chết cá.

Cách xử lý đơn giản là dùng một thùng chứa riêng:

1. Cho nước RO vào thùng chứa.
2. Bù khoáng cho nước trong thùng trước khi đưa vào bể.
3. Khi các thông số đã gần giống nước trong bể thì mới dùng để thay.

Chuyện thứ hai là oxy. Nước nằm yên trong thùng chứa lâu ngày, không có dòng chảy hay xáo động mặt nước, sẽ dần thiếu oxy. Đổ nước đó vào bể thì cá lại bị stress thêm một lần nữa. Nếu bạn dùng thùng chứa, hãy đặt sẵn một máy sủi khí trong bể. Bật sủi ngay trước khi thay nước và để chạy thêm khoảng 10 phút sau khi thay xong. Việc nhỏ nhưng hiệu quả rất rõ.

Tỉa cây bao nhiêu là vừa

Trong bể thủy sinh, cây là lực lượng hút dinh dưỡng dư, cạnh tranh với rêu hại và giữ nước ổn định. Tỉa quá tay một lần thì có hai chuyện xảy ra cùng lúc:

• Vết cắt mới tiết ra amoniac. Cây bị tổn thương sẽ rỉ chất thải ra nước, nhất là các loại cây thân mềm. Tỉa nhiều thì lượng amoniac này cộng lại đủ để kích rêu hại bùng lên.
• Số cây còn lại ít đi, nên lượng dinh dưỡng được hút giảm đúng lúc amoniac đang tăng.

Hai thứ này gộp lại rất tệ, đặc biệt với bể high-tech có châm CO2 và châm phân. Có hai cách tỉa an toàn hơn:

1. Chỉ tỉa khoảng một nửa số cây, nửa còn lại để nguyên cho lần sau.
2. Tỉa hết nhưng cắm lại phần lớn ngọn cây ngay. Thân gốc có rỉ amoniac thì phần ngọn khỏe vẫn ra rễ và hút dinh dưỡng như chưa có gì xảy ra.

Cách thứ hai giữ cho bể vẫn rậm, cân bằng, và rêu hại không có cơ hội bắt đầu. Nhớ rằng cây đang giúp bạn chặn rêu hại, nên lần nào giảm khối lượng cây cũng phải làm từ từ.

Có nên cho cá ăn ngay sau khi thay nước

Nhiều người có thói quen dọn bể, thay nước xong thì "thưởng" cho cá một bữa. Đây lại là thời điểm tệ nhất để cho ăn.

Trong video

• Xem video từ ▶ 4:11 Cá nhỏ màu đỏ bơi gần chiếc bẫy chai trong bể.
• Xem video từ ▶ 4:26 Cá ram bơi giữa bể thủy sinh nhiều cây xanh và đá.

Sau khi thay nước, cá đang stress. Nhiệt độ có thể lệch một chút, dòng chảy thay đổi, lãnh thổ bị xáo trộn do bạn dời đồ trang trí hay chà kính. Khi stress, cá tiêu hóa chậm lại, giống như người đang hoảng thì chẳng ai nghĩ đến chuyện ăn. Thức ăn nằm trong ruột lâu hơn bình thường, dễ dẫn đến chướng bụng, táo bón, thậm chí nhiễm trùng đường ruột ở những loài nhạy cảm.

Thêm nữa, cá đang stress thường ăn không hết. Thức ăn thừa phân hủy và nhả amoniac vào chính phần nước bạn vừa thay. Hãy đợi ít nhất vài tiếng sau khi thay nước rồi mới cho ăn, hoặc bỏ luôn bữa đó và cho ăn vào hôm sau.

Rửa lọc thế nào cho đúng

Lọc không chỉ làm sạch nước. Nó là nơi giữ vi sinh cho cả hệ sinh thái trong bể. Rửa lọc quá sạch là đang phá chứ không phải đang bảo dưỡng. Có ba điều nên tránh:

Trong video

• Xem video từ ▶ 6:14 Vật liệu lọc dạng sỏi nằm trong ngăn lọc, còn ngâm nước bể.
• Xem video từ ▶ 6:24 Miếng bông lọc đã ngả nâu vì lớp vi sinh bám đầy.

• Đừng chà lớp nhớt nâu trong thành lọc. Nhìn thì bẩn, nhưng lớp này chứa đầy vi sinh có lợi, chính là nhóm vi khuẩn chuyển amoniac độc thành nitrit rồi nitrat. Chà mạnh thì bể gần như phải chu trình lại từ đầu.
• Đừng xả vật liệu lọc bằng nước máy. Nước máy dù không còn mùi clo vẫn đủ clo để làm chết một phần vi sinh. Mất vi sinh thì sẽ thấy amoniac tăng vọt, rêu hại bùng và cá stress. Người chơi thường giũ vật liệu lọc trong nước bể hút ra lúc thay nước.
• Đừng thay bông lọc quá sớm. Chỉ thay khi bông đã rã nát hoặc dòng chảy yếu hẳn. Ngay cả khi đó cũng thay từng miếng một. Bông lọc rẻ tiền dùng lâu cũng đã có cả một quần thể vi sinh khỏe, thay sớm là vứt hết số vi sinh đó đi.

Một cái lọc sạch bong không giúp gì cho bể. Nó chỉ là cái hộp rỗng cho nước chạy qua. Sức mạnh thật của lọc nằm ở phần sinh học bên trong.

Vì sao không nên dựa vào hóa chất

Nước hơi đục thì đổ thuốc làm trong. Kính có chút rêu thì châm thuốc diệt rêu. Thói quen này dễ mắc nhưng càng dùng nhiều hóa chất, bể càng kém ổn định.

Nước đục thường do cho ăn quá nhiều, nền bẩn hoặc amoniac. Rêu hại thường do dòng chảy kém, dinh dưỡng dư hoặc đèn không hợp lý. Không xử lý gốc thì rêu cứ quay lại, bạn lại châm tiếp, lâu dần bể phụ thuộc vào hóa chất và mất cân bằng sinh học. Một bể khỏe không cần đến chai thuốc mỗi tuần. Nếu lịch bảo dưỡng của bạn có mục châm hóa chất định kỳ, đã đến lúc tự hỏi mình đang chữa triệu chứng hay đang sửa nguyên nhân.

Bắt đầu từ đâu

1. Nếu dùng nước RO, chuẩn bị một thùng chứa để bù khoáng trước, và đặt sẵn sủi khí trong bể để bật quanh lúc thay nước.
2. Lần tỉa tới, chỉ tỉa một nửa số cây hoặc cắm lại ngọn ngay sau khi tỉa.
3. Dời bữa ăn của cá ra ít nhất vài tiếng sau khi thay nước, hoặc sang hôm sau.
4. Lần rửa lọc tới, chỉ giũ nhẹ vật liệu trong nước bể cũ, giữ lại lớp nhớt nâu và không thay bông nếu nó còn dùng được.