Cách điều trị các bệnh thường gặp ở cá đẻ con

"Bệnh cá đẻ con" là cái tên chung người chơi dùng cho nhiều chứng bệnh hay gặp ở cá đẻ con (các loài cá sinh con non thay vì đẻ trứng). Dưới cái tên này có thể là bệnh lắc mình (shimmies), bệnh gầy mòn, nấm thân và nhiều bệnh khác. Vì vậy, trước hết bạn cần xác định đúng cá đang bị bệnh gì. Sau đó mới trị theo đúng loại bệnh đó.

Vì sao nhiều bệnh bị gọi chung là "bệnh cá đẻ con"?

Cá đẻ con thường được trại nuôi trong nước cứng hoặc nước lợ. Khi về tới bể nước ngọt hoàn toàn của người chơi, cơ thể chúng bắt đầu suy sụp và sức đề kháng yếu đi. Lúc đó mầm bệnh tấn công dễ hơn nhiều. Không ít lần người chơi mua phải cả một đàn cá đẻ con đang stress nặng mà không biết. Gặp bệnh nào là đàn cá dính bệnh đó, rồi cả bể chết sạch. Vì người chơi thường không giỏi nhận biết bệnh cá, những đợt dịch kiểu này hay bị gọi chung chung là "bệnh cá đẻ con".

Ngoài tự nhiên có hàng nghìn chứng bệnh ở cá. Nhưng nhiều khả năng cá đẻ con của bạn chỉ bị thối vây, giun ký sinh trong ruột, nấm hoặc một bệnh thông thường khác. Để bệnh không lây lan, nên cách ly mọi con cá mới mang về nhà. Trong thời gian đó, cho cá ăn thức ăn chất lượng tốt để cá khỏe lên, và xử lý phòng bệnh bằng thuốc, giống như tiêm phòng cho chó con mới nhận về.

Cá đẻ con mới mua thường hay gặp các vấn đề sức khỏe như trên. Sau khi tham khảo ý kiến các nhà ngư học và thử nghiệm kỹ khá nhiều loại thuốc cho cá để tìm loại trị nhiễm khuẩn, nấm và ký sinh trùng tốt nhất, danh sách cuối cùng còn ba loại thuốc phổ rộng: Mardel Maracyn, Aquarium Solutions Ich-X và Fritz ParaCleanse. Một cửa hàng cá đã nhập hàng nghìn con cá qua nhiều năm và cho mọi con cá mới qua bộ ba thuốc cách ly này để chắc chắn cá sạch bệnh.

Bệnh lắc mình (shimmies, shimmying) hay bệnh của cá molly

Lắc mình là triệu chứng hay gặp ở cá molly và các loài cá đẻ con khác. Cá đứng một chỗ và uốn thân qua lại hai bên như rắn trườn. Nguyên nhân có thể là:

• Nhiệt độ thấp. Cá có thể đang "run" cho ấm người lên.
• pH thấp. Nước có tính axit làm da cá bị bỏng rát.
• Nước thiếu khoáng. Thận và các cơ quan khác của cá bắt đầu ngừng hoạt động.

Nguyên nhân cuối cùng là một trong những thủ phạm phổ biến nhất. Như đã nói ở trên, phần lớn cá đẻ con ở trại được nuôi trong nước cứng hoặc nước lợ. Vì thế suốt 30 đến 40 năm qua, cách trị quen thuộc cho cá đẻ con và cichlid châu Phi bị lắc mình là cho muối vào bể. "Muối cho cá đẻ con" có natri clorua (thành phần của muối ăn và muối hồ cá thông thường). Ngoài ra, nó còn chứa canxi, magiê, chất điện giải và các khoáng chất khác mà cơ thể cá cần để hoạt động bình thường. Tuy vậy, muối không phải lúc nào cũng là lựa chọn nên dùng. Lý do chính là ở nồng độ cao, muối có thể làm hại cây thủy sinh và ốc.

Cá molly dễ bị lắc mình nếu trước đó được nuôi trong nước lợ (nước pha giữa nước ngọt và nước mặn). Nếu cá đẻ con của bạn đang lắc mình, hãy cho chúng điều kiện sống tốt nhất: pH cao hơn, khoảng 7,0 đến 8,0, nước ấm hơn, khoảng 24 đến 27°C, và nhiều khoáng hơn. Nếu nước nhà bạn mềm, bổ sung khoáng rất dễ bằng san hô vụn, Wonder Shell hoặc Seachem Equilibrium. Nếu nước máy đã rất cứng, chỉ cần thay nước từng phần thường xuyên hơn là có thể đủ khoáng cho bể. Có điều, bạn nên nhớ con cá mình mua có thể đã nằm rất lâu ở chỗ bán sỉ và ở cửa hàng, trong nước ngọt không có khoáng. Nếu cá đã bị tổn thương mà không được chữa kịp thì có thể không cứu được nữa.

Bệnh gầy mòn

Bệnh gầy mòn thường diễn ra thế này. Bạn mua 20 con cá. Một tháng sau, năm con gầy rộc đi trong khi những con khác vẫn bình thường. Rồi năm con đó chết. Vài tháng sau, bạn thấy thêm năm con nữa bắt đầu gầy đi và cũng chết lần lượt từng con. Dạng bệnh này thường do ký sinh trùng trong ruột gây ra, ví dụ sán dây hoặc giun đỏ camallanus. Ký sinh trùng ăn bớt chất dinh dưỡng của cá. Lâu dần cá sụt cân và hỏng nội tạng.

Sán dây sống trong đường tiêu hóa của cá và có thể làm tắc ruột. Cá bị sán có thể đi phân dạng sợi và sụt cân. Nhưng nếu không soi phân dưới kính hiển vi thì rất khó chẩn đoán cho chính xác. Vì vậy, mọi con cá mới nên được xử lý phòng bệnh bằng ParaCleanse. Thuốc này chứa metronidazole (thuốc trị ký sinh trùng) và praziquantel (thuốc tẩy giun). Hai đến ba tuần sau đợt đầu, bạn nên cho thêm một đợt ParaCleanse nữa để diệt nốt lứa trứng mới nở. Sán dây rất khó phát hiện nếu không soi phân cá bằng kính hiển vi. Nếu dùng ParaCleanse rồi mà cá vẫn gầy mòn, có thể bạn phải thử loại thuốc tẩy giun khác. Fritz Expel-P trị rất tốt giun tròn, giun đỏ camallanus, giun móc và cả planaria trong bể.

Phần lớn ký sinh trùng trong ruột không nhìn thấy được bằng mắt thường. Giun camallanus thì dễ phát hiện hơn, vì bạn có thể thấy mấy con giun nhỏ màu đỏ thò ra ở hậu môn cá. Các thuốc như Expel-P chứa hoạt chất levamisole hoặc flubendazole. Hoạt chất này làm tê liệt giun trưởng thành để cá thải chúng ra ngoài, sau đó bạn dùng ống siphon hút bỏ. Hai đến ba tuần sau đợt đầu, hãy cho thuốc tẩy giun vào bể thêm lần nữa để xử lý số ký sinh trùng còn sót.

Giun lây đặc biệt dễ, vì trứng giun theo phân cá ra ngoài. Cá đẻ con lại là loài rất chăm nhặt nhạnh thức ăn dưới đáy nên hay ăn phải phân có trứng giun. Giun cũng ký sinh ở các loài khác như cá ông tiên, nhưng thường không làm chúng chết. Lý do là giun quá nhỏ so với những con cichlid cỡ lớn như vậy. Cá bảy màu hay các loài cá đẻ con nhỏ khác thì khác. Thân chúng nhỏ hơn nhiều, nên chỉ vài con giun thôi cũng đủ làm cá suy kiệt nặng.

Cách phòng bệnh cho cá đẻ con

Phòng bệnh là cách giữ cá khỏe tốt nhất. Nếu bạn định mua thêm cá đẻ con, hãy làm theo mấy nguyên tắc đơn giản sau:

• Giữ thông số nước phù hợp, pH từ 7,0 trở lên và nước nhiều khoáng. Nếu cần, dùng san hô vụn, Wonder Shell hoặc Equilibrium để tăng khoáng.
• Cho tất cả cá mới vào bể cách ly vài tuần. Trong thời gian đó, bạn theo dõi xem cá có dấu hiệu bệnh không, và nếu có dịch thì nó cũng không lây sang bể chính. Bạn có thể cân nhắc xử lý cá bằng bộ ba thuốc cách ly để phòng những bệnh hay gặp nhất.
• Trong lúc cách ly, giữ cho cá ít bị stress để chúng hồi sức sau chuyến vận chuyển và lấy lại sức đề kháng. Không nuôi chung với cá hung dữ, và cho cá ăn đầy đủ thức ăn tốt.

Nếu cá có những triệu chứng khác và bạn nghĩ đây không phải bệnh cá đẻ con, hãy xem các bài về những bệnh khác của cá. Các bài đó có hướng dẫn chi tiết cho từng bệnh.