Cách ly cá mới mua: set bể cách ly và quy trình từng bước

Là gì, vì sao cần

Bể cách ly là một bể riêng để nuôi cá mới mua trước khi thả chung. Ở đó cá có thời gian hồi sức sau chuyến vận chuyển. Bạn cũng theo dõi được cá có bệnh không, và nếu có thì chữa riêng mà không kéo cả bể chính vào.

Cá nhìn khỏe vẫn có thể mang ký sinh trùng hay mầm bệnh chưa lộ ra. Cá ở tiệm thường gom từ nhiều lứa khác nhau. Con khỏe con bệnh nằm chung nên dễ lây cho nhau. Nước trong bọc mang về từ tiệm cũng chưa chắc sạch và có thể chứa nhiều loại mầm bệnh. Vì vậy cá trông khỏe cỡ nào cũng nên qua bể cách ly.

Dân chuyên nghiệp làm chuyện này rất nghiêm. Trong một khảo sát ở các vườn thú và thủy cung công cộng, 95% cơ sở cách ly cá tối thiểu 30 ngày trở lên.

Bể cách ly còn dùng cho cá bệnh, cá bị thương, cá bị đàn bắt nạt hoặc cá đang sinh sản. Có trường hợp một con cái Pseudotropheus greshaki phải ở luôn trong bể cách ly, vì cứ thả lại bể chính là nó lại bị thương.

Chuẩn bị bể cách ly

Bể phải set và chạy sẵn trước khi cá về. Lọc phải chạy vi sinh xong và bể phải sục khí tốt. Bạn cần một bể riêng hẳn. Vách ngăn hay hộp đẻ treo trong bể chính không thay được bể cách ly.

1. Chọn một bể kính hoặc thùng nhựa trong có nắp. Về cỡ bể, các nguồn ghi hơi khác nhau. Một nguồn khuyên không lớn hơn khoảng 50 lít. Nguồn khác gợi ý 20–40 lít cho vài con cá nhỏ và 60–80 lít cho cá lớn hoặc nhiều cá. Bể quá to thì khó giữ nước ổn định và khó tính liều thuốc.
2. Lắp lọc bông vi sinh hoặc một loại lọc khác có dòng chảy nhẹ. Lọc phải chạy vi sinh sẵn từ trước. Cách tiện nhất là lúc nào cũng để một cái lọc phụ chạy ké trong bể khác. Khi cần, bạn nhấc nó sang là bể cách ly có lọc chạy ngay.
3. Lắp một cây sưởi đáng tin cậy và một nhiệt kế.
4. Để đáy trơn, không rải nền. Đáy trơn dễ vệ sinh, và bạn soi được phân cá để biết cá có ổn không.
5. Thả vài chỗ trốn như ống nhựa, hang gốm hoặc cây nhựa mềm. Tránh đá và đồ sắc cạnh vì cá đang yếu rất dễ trầy xước.
6. Chuẩn bị sẵn thuốc khử clo cho nước thay.
7. Trước khi cá về, hỏi tiệm nhiệt độ, pH và độ cứng của nước họ đang nuôi, rồi chỉnh bể cách ly cho giống. Sau đó bạn chỉnh dần từng chút một cho tới khi khớp với bể chính.

Về nhiệt độ, cá nhiệt đới để khoảng 25–28°C. Giữ nhiệt ổn định quan trọng hơn nhắm đúng một con số. Với cá cầu vồng (rainbowfish), một nguồn khuyên để 22–25°C. Cách ly ở mức nhiệt mà các bệnh chính phát triển được thì bệnh dễ lộ ra hơn, nhờ vậy bạn biết cá có mang mầm bệnh nào không.

Thả cá vào bể cách ly

1. Thả nguyên bọc buộc kín nổi trên mặt nước khoảng 30 phút cho cân nhiệt.
2. Cho cá làm quen nước tổng cộng khoảng 30–60 phút.
3. Để bể tối trong vài giờ đầu. Những ngày sau cũng để đèn dịu và hạn chế động vào bể cho cá bớt stress.
4. Để mực nước thấp hơn bình thường một chút cho cá khỏi nhảy ra ngoài.

Cách ly bao lâu

Các nguồn không thống nhất ở chỗ này:

Mức khuyên	Ghi chú của nguồn
Ít nhất 30 ngày	Đủ để phần lớn bệnh ký sinh và vi khuẩn lộ ra. Một số loài hoặc bệnh cần lâu hơn.
Ít nhất 4 tuần, thường 4–6 tuần hoặc hơn	Cá phải sạch bệnh ít nhất 4 tuần mới chuyển sang bể chung.
4–6 tuần	Tính từ lần cuối cá có triệu chứng hoặc có cá chết.
2–4 tuần	Càng lâu càng tốt.
14–21 ngày	Kèm kế hoạch theo dõi 14 ngày ở mục dưới.
Không dưới 2 tuần	Bệnh và ký sinh trùng mất khoảng chừng đó để lộ ra.

Mức sàn chung của các nguồn là 2 tuần, và đa số nghiêng về 4 tuần trở lên. Nếu giữa chừng cá phát bệnh thì chữa cho xong rồi đếm lại thời gian từ đầu.

Theo dõi và chăm cá trong thời gian cách ly

Mỗi ngày bạn để ý xem cá có bỏ ăn, lờ đờ, thở gấp, nổi đốm trắng hay lở loét không. Một nguồn gợi ý kế hoạch 14 ngày như sau:

• Ngày 1–3: chỉ quan sát cách cá bơi và ăn.
• Ngày 4–7: chữa nếu thấy bệnh.
• Ngày 8–10: cho ăn tốt hơn để cá lại sức.
• Ngày 11–14: nếu cá khỏe thì bắt đầu cho làm quen dần với nước bể chính.

Lịch thay nước giữa các nguồn cũng khác nhau. Một nguồn khuyên thay khoảng 20–30% mỗi 2–3 ngày. Nguồn khác khuyên thay một phần mỗi tuần và thay dày hơn khi đang dùng thuốc. Dù theo lịch nào, nước thay phải khử clo và có nhiệt độ gần với nước trong bể.

Lau kính và đáy bể cách ly cho sạch. Lớp màng nhớt sinh học bám trên đó có thể chứa rất nhiều vi sinh vật.

Dùng thuốc trong bể cách ly

Có hai hướng xử lý tùy cá mua ở đâu:

• Cá mua online, ở chuỗi cửa hàng lớn hoặc từ nguồn chưa rõ: có cách làm là ngâm phòng bằng bộ ba thuốc cách ly bán sẵn trong 7 ngày và không cho ăn suốt thời gian đó. Liều theo hướng dẫn trên nhãn.
• Cá từ tiệm quen hoặc trại giống đáng tin: cứ cho ăn và theo dõi vài ngày, có triệu chứng mới chữa. Nếu muốn phòng thì có thể dùng thuốc trị ký sinh trùng theo liều phòng ghi trên nhãn.

Một nguồn khác khuyên sau một hai ngày thì trị ký sinh trùng ngoài da bằng thuốc trị ký sinh theo nhãn. Ký sinh trùng đường ruột cần thuốc phổ rộng, tốt nhất là do bác sĩ thú y kê.

Những điều cần cẩn thận khi dùng thuốc:

• Tháo than hoạt tính ra và tắt đèn UV trước khi châm thuốc.
• Cá đã bệnh nặng hoặc đang yếu mà dùng đủ liều điều trị thì có thể chết vì sốc. Trường hợp này nên hỏi bác sĩ thú y thủy sản.
• Muối hồ cá không an toàn cho cây thủy sinh, ốc và một số loài cá như cá da trơn anchor catfish. Nếu tắm muối thì làm trong một thùng riêng.
• Muối không bay hơi theo nước. Châm muối nhiều lần mà không thay nước thì độ mặn sẽ tăng dần tới mức nguy hiểm.
• Trong lúc chữa thì cho ăn ít để giữ nước sạch.

Nhà sản xuất một bộ ba thuốc cách ly bán sẵn cho biết sản phẩm của họ an toàn với cá không vảy, cá bột, tép, ốc, cây thủy sinh và vi sinh có lợi. Đó là lời của nhà sản xuất.

Cây mới mua cũng nên xử lý

Một nguồn hướng dẫn nhúng cây vào dung dịch 1 phần thuốc tẩy pha 20 phần nước. Cây mỏng manh nhúng 90 giây. Phần lớn các loại cây nhúng 120 giây. Cây cứng như ráy (Anubias) và dương xỉ Java nhúng 150 giây.

Chuyển cá sang bể chính

1. Chỉ chuyển khi cá đã qua hết thời gian cách ly mà không có bệnh, ăn bình thường, bơi khỏe và không còn triệu chứng nào.
2. Pha dần nước bể chính vào bể cách ly trong khoảng 30–60 phút.
3. Thả cá sang rồi tiếp tục theo dõi thêm vài ngày.

Muốn chắc ăn hơn nữa thì bắt hai con cá khỏe từ bể chính sang bể cách ly làm "cá canh". Nếu hai con này vẫn khỏe thì cá mới nhiều khả năng sạch bệnh.

Tránh lây chéo giữa các bể

• Vợt, ống hút cặn và xô dùng riêng cho bể cách ly. Làm xong thì rửa tay.
• Không để nước bắn hay tràn từ bể này sang bể kia, vì các giọt nước li ti bay trong không khí có thể mang mầm bệnh. Đậy nắp kính sẽ đỡ hơn nhiều.
• Nếu được thì đặt bể cách ly ở phòng khác.
• Khi không dùng thì để bể cách ly trống, lúc có cá mới hay cá bệnh là dùng được ngay.

Chuyện ở Việt Nam

Nước máy ở Việt Nam có nhiều clo. Trước khi thả cá, bạn khử clo bằng viên C sủi hoặc thuốc khử clo mua ở tiệm cá.

Dân chơi trong nước hay phòng bệnh cho cá mới bằng những cách sau:

• Tắm cá trong nước pha muối nhạt với một ít xanh methylen.
• Ngâm lá bàng.
• Dùng thuốc trị nấm và nhiễm khuẩn bán ở tiệm cá, liều theo bao bì.

Những cách này không có liều cụ thể. Một số người chỉ để cá mới riêng 2–3 ngày trong lúc cho uống thuốc phòng. Thời gian đó ngắn hơn rất nhiều so với mức 2–6 tuần mà các nguồn khác khuyên.

Sai lầm hay gặp

• Dùng lọc chưa chạy vi sinh. Amoniac và nitrit sẽ tăng ngay trong lúc cách ly.
• Nuôi cá lâu dài trong bể cách ly. Khi có chuyện gấp, bạn sẽ không còn bể trống nào để dùng.
• Tin rằng cá trông khỏe là không có bệnh. Không con cá mới nào chắc chắn sạch bệnh.
• Chuyển cá về bể chính khi cá chưa hồi phục hẳn.
• Đổi nhiệt độ hoặc pH đột ngột.
• Cho ăn nhiều trong lúc chữa bệnh.
• Thay bằng nước máy chưa khử clo hoặc nước chênh nhiệt nhiều.
• Dùng đủ liều thuốc cho cá đang yếu mà không hỏi bác sĩ thú y.

Hiểu đúng về cách ly

• Mốc 40 ngày lấy từ cách cách ly người và động vật máu nóng không áp thẳng sang cá được. Thân nhiệt của cá theo nhiệt độ nước, nên thời gian ủ bệnh cũng đổi theo.
• Đèn UV và ozone không diệt được hết mầm bệnh. Chúng cũng không chặn được bệnh lây trong cùng một hệ thống.
• Cách ly làm giảm rủi ro chứ không xóa hết rủi ro. Có bệnh ủ rất lâu, và có con mang mầm bệnh mà không hề có triệu chứng.

Kiểm tra lại

• Bể cách ly là bể riêng, lọc đã chạy vi sinh, sục khí tốt, có sưởi và nhiệt kế.
• Đáy trơn, có chỗ trốn mềm, có nắp đậy.
• Nhiệt độ ổn định, nước thay đã khử clo.
• Đã theo dõi đủ thời gian và đếm lại từ đầu nếu cá có bệnh giữa chừng.
• Cá ăn tốt, bơi khỏe, không triệu chứng trước khi chuyển sang bể chính.
• Dụng cụ dùng riêng, rửa tay sau khi làm bể cách ly.