Cách tùy chỉnh bộ lọc hồ cá bằng vật liệu lọc

Bể cá mỗi nhà một khác, từ kích thước đến mật độ thả cá. Vì thế ai cũng muốn chỉnh hệ thống lọc cho hợp với bể của mình. Hầu hết các loại lọc như lọc treo (HOB), lọc góc, lọc trong, lọc thùng và lọc sump đều cho phép bạn thay đổi loại vật liệu lọc bên trong. Vật liệu lọc là các lớp vật liệu mà nước trong bể chảy qua trước khi quay lại bể. Phần dưới đây giới thiệu từng loại vật liệu lọc, công dụng của chúng và loại nào nên dùng.

1. Vật liệu lọc cơ học

Lọc cơ học gồm mút xốp, tấm bông và bông lọc (filter floss). Các vật liệu này giữ cặn bẩn lại theo kiểu vật lý, giống như tấm giấy lọc cà phê. Vật liệu lọc cơ học có nhiều lỗ nhỏ để nước vẫn chảy qua được. Kích thước lỗ quyết định cỡ hạt bị giữ lại.

Mút thô lỗ to chặn được phần lớn cặn bẩn như phân cá và lá mục. Khi mút đầy chất bẩn, bạn chỉ cần bóp vắt nó trong nước bể cũ rồi dùng lại, cứ thế dùng đi dùng lại nhiều lần. Loại mút này cũng lâu bị nghẹt nên bạn không phải vệ sinh liên tục. Mút thô cũng hay được lấy để thay cho các lõi lọc dùng một lần đi kèm lọc của nhiều bộ bể trọn gói.

Nếu vẫn thấy hạt li ti lơ lửng trong bể và muốn nước trong vắt, bạn hãy thử thêm một tấm bông lọc mịn (poly pad) hoặc bông lọc. Loại vật liệu lọc cơ học này có lỗ rất nhỏ, bắt được cả những mẩu vụn nhỏ nhất trôi nổi trong bể. Do bản chất tấm bông rất dày đặc, nó dễ bị nghẹt. Khi bông ngả sang màu nâu thì nên thay tấm mới.

Cả mút thô lẫn bông mịn đều cắt nhỏ được để vừa khít với lọc của bạn.

2. Vật liệu lọc sinh học

Lọc sinh học là dùng vi khuẩn có lợi và cây thủy sinh để tiêu thụ các hợp chất nitơ độc hại sinh ra từ chất thải của cá. Nhờ vậy nước sạch hơn. Vi khuẩn có lợi mọc trên mọi bề mặt có nhiều oxy trong bể, nên lọc là nơi chính để nuôi thêm vi khuẩn.

Vật liệu lọc sinh học (như vòng sứ lọc và bóng lọc sinh học) có rất nhiều bề mặt xốp hoặc nhiều khe rãnh phức tạp, làm “nhà” cho các quần thể vi khuẩn. (Thật ra vi khuẩn có lợi cũng mọc rất dễ trên mút thô dùng cho lọc cơ học.) Hình dạng của vật liệu sinh học còn cho nước chảy qua thoải mái, mang thêm oxy đến cho vi khuẩn.

Lâu ngày, cặn bẩn trong bể có thể phủ kín các bề mặt này. Vì vậy cứ 1-3 tháng bạn nên vệ sinh vật liệu sinh học một lần. Bạn chỉ cần đung đưa nhẹ hoặc tráng nó trong nước bể cũ cho đến khi cặn rơi ra. (Nếu vật liệu sinh học của bạn là loại rời, không có túi đựng sẵn, hãy cho vào túi đựng vật liệu lọc để dễ nhấc ra và vệ sinh.)

3. Vật liệu lọc hóa học

Lọc hóa học loại bỏ được chất ô nhiễm và một số hóa chất trong nước. Loại phổ biến nhất là than hoạt tính. Đây là loại than có rất nhiều lỗ xốp, hút rất tốt thuốc, tanin và các tạp chất khác. Than hoạt tính dùng cho bể cá thường ở dạng hạt rời, nên bạn phải cho vào túi đựng vật liệu lọc.

Tấm lọc tẩm than thì tiện hơn. Nó dễ thao tác, cắt được theo kích thước tùy ý, lại lọc cơ học thêm để giữ cặn trong nước. Bạn còn có thể cắt một miếng tấm lọc, quấn quanh lọc mút rồi cố định bằng dây thun hoặc dây rút để có thêm lọc hóa học. Khi các lỗ xốp của than đã bị chất bẩn lấp đầy, than hoạt tính hết tác dụng và bạn phải thay mới.

Nếu muốn loại lọc hóa học dùng lại được, bạn hãy chọn chất hấp phụ tổng hợp như Purigen. Các hạt polymer này đóng sẵn trong túi lọc, bỏ vào là hút chất thải hữu cơ và tanin ngay. Khi hạt chuyển từ màu trắng ngà sang nâu sẫm, nghĩa là các lỗ xốp trong polymer đã bão hòa và cần làm sạch. Bạn pha dung dịch thuốc tẩy loãng theo hướng dẫn của nhà sản xuất để đốt sạch tạp chất hữu cơ. Sau đó túi Purigen lại dùng được.

Có những loại vật liệu lọc được làm riêng để lọc một số hóa chất nhất định. Ví dụ, amoniac rất dễ tăng vọt khi cân bằng trong bể bị xáo trộn, chẳng hạn sau khi chuyển bể, khi mất điện hoặc sau một lần vệ sinh bể quá kỹ. Để amoniac không tích tụ đến mức gây độc, bạn có thể lắp sẵn tấm lọc amoniac để phòng trước. Tấm lọc này hút amoniac và giữ an toàn cho cá.

Phosphat trong bể quá cao có thể làm tảo phát triển và hại sức khỏe cá. Bạn có thể thử dùng tấm lọc phosphat để giữ phosphat trong tầm kiểm soát, không để tảo có cơ hội tận dụng. Với bể trồng cây thủy sinh, một số bài viết về bể thủy sinh khuyên giữ phosphat khoảng 0,5-2,0 ppm để cây lên khỏe. Lọc bỏ quá nhiều phosphat thì lá cây có thể bị vàng và ngả nâu.

Các câu hỏi thường gặp về vật liệu lọc

Nên xếp vật liệu lọc theo thứ tự nào?

Có nhiều cách xếp vật liệu trong lọc, dưới đây chỉ là gợi ý chung. Trước hết, bạn xem sách hướng dẫn để biết nước chảy qua lọc theo chiều nào. Ở chỗ nước vừa đi vào giỏ vật liệu lọc, nên đặt mút thô làm lớp lọc cơ học. Lớp này chặn những mảnh cặn to nhất, không cho chúng lọt vào các lớp vật liệu phía sau. Nếu cần dùng tấm lọc amoniac hoặc phosphat, bạn có thể đặt chúng ở đây vì các tấm này cũng lọc cơ học được. Ở lớp lọc cơ học cuối cùng, bạn có thể thêm tấm bông mịn nếu muốn, để bắt cả những hạt nhỏ hơn lơ lửng trong nước.

Lớp tiếp theo là lọc sinh học. Bạn cho vật liệu sinh học vào các khay ở lớp này. Cuối cùng, nếu muốn dùng lọc hóa học như than hoạt tính hoặc Purigen, bạn đặt nó ở tận cuối, ngay trước chỗ nước ra khỏi lọc để quay lại bể. Không phải sản phẩm nào kể trên cũng cần thiết. Tuy vậy, nếu lọc còn chỗ thì nên có ít nhất một lớp lọc cơ học thô và sau đó là một lớp lọc sinh học.

Làm sao vệ sinh lọc mà không làm chết vi khuẩn?

Bạn lấy vật liệu lọc ra, rửa trong nước bể cũ hoặc nước đã khử clo để xả hết chất bẩn tích tụ. Mút thô là thứ bẩn nhất, cứ vắt mạnh tay cho sạch hết mức có thể. Vật liệu sinh học là nơi vi khuẩn có lợi trú ngụ, nên chỉ khuấy nhẹ trong nước, không chà. Vật liệu lọc hóa học khi đã hết tác dụng thì phải thay toàn bộ (trừ Purigen, loại này làm sạch được bằng thuốc tẩy loãng).

Bao lâu vệ sinh lọc một lần thì tùy nhiều thứ, như kích thước lọc, lượng vật liệu lọc và lượng thức ăn bạn cho vào bể. Theo kinh nghiệm chung, bạn nên đặt lịch nhắc để vệ sinh lọc mỗi 1-3 tháng. Vật liệu rời như than hoạt tính và vật liệu sinh học nên cho vào túi đựng vật liệu lọc để dễ giữ gọn và dễ di chuyển.

Vật liệu lọc dùng được bao lâu?

Vật liệu lọc dùng lại được như mút thô, vòng sứ lọc và Purigen có thể dùng nhiều năm, miễn là bạn còn làm sạch được đủ để nó vẫn lọc tốt. Tấm bông mịn thì nên bỏ khi đã ngả nâu và nước khó chảy qua. Với lọc hóa học như than hoạt tính, tấm lọc amoniac và tấm lọc phosphat, cách duy nhất để biết chúng đã hết tác dụng hay chưa là đo nước. Nếu nước có tanin hoặc mùi lạ mà than hoạt tính không còn khử được, đã đến lúc thay than. Nếu đo thấy amoniac hoặc phosphat dư trong nước, nhiều khả năng các tấm lọc hóa học đã bão hòa và không còn tác dụng.

Có cần dùng than trong lọc không?

Than hoạt tính (và phần lớn vật liệu lọc hóa học) chỉ dùng một lần, không tái sử dụng được. Vì vậy nên để dành nó cho những lúc biết chắc trong nước có chất ô nhiễm hoặc tanin cần loại bỏ. Nếu chuẩn bị chụp ảnh bể, bạn có thể dùng than để nước thật trong. Tuy nhiên, phần lớn người chơi không dùng than thường xuyên vì than nhanh hết tác dụng và hiệu quả có thể chỉ là tạm thời.