Châm vi sinh cho bể cá, bể thủy sinh: chọn loại nào, châm khi nào

Bể cá là một môi trường khép kín. Cá ăn, thải và xác lá mục đều nằm lại trong cùng một khối nước. Đạm, chất béo và cellulose tích lại khá nhanh, và nước sẽ bẩn nếu không có gì xử lý chúng. Vì vậy nhiều người mới chơi hay hỏi có nên châm vi sinh không, nên dùng loại nào, thay nước xong có phải châm lại không.

Bài này giải thích vi sinh làm gì trong bể, những chủng hay gặp trên thị trường khác nhau ra sao, cách chọn chai cho đáng tin và châm bao nhiêu là đủ.

Thay nước, lọc và vi sinh liên quan gì với nhau

Thay nước giống như xả bồn cầu: chất thải bị cuốn đi khỏi bể. Ở các trại cá đĩa trong miền Nam, người ta thay gần như toàn bộ nước bể. Nhờ thay mạnh như vậy nên lọc của họ rất đơn giản. Một bể dài 1,5 m đến 2 m có khi chỉ chạy ba bốn cục sủi mút.

Trong video

• Xem video từ ▶ 1:54 Dùng ống xi phông hút nước và cặn trong bể thủy sinh.
• Xem video từ ▶ 1:59 Cận cảnh xả nước bể thủy sinh có lũa và cây.

Bể ở nhà thì khó làm theo. Một lịch thay hai ba lần mỗi tuần, mỗi lần khoảng 30% nước, đã khiến nhiều người kêu mệt. Do đó cách thực tế hơn là đầu tư cho hệ thống lọc. Bạn có thể hình dung lọc như một nơi xử lý chất thải. Vi sinh bám trên vật liệu lọc là những người làm việc trong đó.

Vi sinh sống ở đâu trong bể

Nhiều bể chỉ chạy lọc thác, lọc treo, có người nuôi thùng xốp không lọc mà nước vẫn trong. Lý do là vi sinh không chỉ ở trong lọc. Chúng bám lên mọi bề mặt trong bể, gồm lũa, đá, cát sỏi và nền.

• Nền công nghiệp: hạt xốp, diện tích bề mặt lớn nên vi sinh có nhiều chỗ bám. Có điều kiện thì nên dùng loại này.
• Cát, sỏi: vẫn trồng cây được, nhưng bề mặt nhẵn nên vi sinh ít chỗ để bám.
• Than tổ ong trong thùng xốp: một số người thả viên than tổ ong vào thùng xốp chính vì nó làm giá thể cho vi sinh bám vào.

Chu trình nitơ và hai chủng Nitrosomonas, Nitrobacter

Muốn hiểu vi sinh trong bể thì phải biết chu trình nitơ (nitrogen cycle). Hai chủng hay được nhắc tới nhất là Nitrosomonas và Nitrobacter.

1. Nitrosomonas oxy hóa amoniac (NH3) thành nitrit (NO2).
2. Nitrobacter oxy hóa tiếp nitrit (NO2) thành nitrat (NO3).

NH3 và NO2 đều độc với cá và cây. Nồng độ cao có thể làm chết cá. NO3 an toàn hơn nhiều. Cây thủy sinh hấp thụ được NO3, phần còn dư thì thay nước là loại bỏ được.

Hai chủng này thường có trong các chế phẩm nhập khẩu như Seachem Stability hay BioDigest của Prodibio. Chai Nitrobacter của Dazs rẻ hơn mà dùng vẫn ổn. Vỏ chai toàn chữ Trung nên nhiều người ngại, nhưng thực tế sản phẩm dùng được. Các chế phẩm làm trong nước thì hầu như không có hai chủng này, có lẽ vì sản xuất và bảo quản chúng khá khó.

Bacillus làm được gì cho bể

Ở Việt Nam, vi sinh cho cá phổ biến nhất là dòng Bacillus. Chủng này rất khỏe, dễ thích nghi và được dùng rộng rãi, từ xử lý chất thải đến men tiêu hóa cho người. Trong bể cá, Bacillus có mấy tác dụng sau:

Trong video

• Xem video từ ▶ 7:46 Con cá betta trắng bơi trong bể, nước trong và sạch.

• Xử lý amoni, H2S, chất béo và cellulose trong nước.
• Làm lắng cặn, giảm lớp váng trên mặt nước. Váng hình thành do đạm và chất béo từ thức ăn và phân cá.
• Giảm mùi tanh. Có những phòng đặt nhiều bể thủy sinh và bể ươm cây mà vẫn không có mùi, dù đây là trải nghiệm thực tế chứ chưa phải kết quả đo đạc.
• Tiết ra enzyme có tác dụng giống kháng sinh, kìm vi khuẩn có hại. Dùng đúng cách thì cá có thể tăng sức đề kháng.
• Kết các chất hữu cơ lại thành mảng sinh khối vi sinh. Những cặn lợn cợn khi đổ chai Extrabio ra chính là sinh khối này. Cá và tép có thể ăn chúng.

Bacillus dễ mua ở hầu hết các tiệm cá, giá khoảng trên dưới 100.000đ một chai.

Chọn chai vi sinh thế nào cho yên tâm

Không ai nhìn, đo hay đếm được lượng vi sinh trong chai, nên nguồn gốc sản phẩm rất quan trọng. Khi chọn, bạn xem mấy điểm sau:

• Công ty sản xuất rõ ràng, sản phẩm có đăng ký.
• Nhãn ghi đủ thành phần, nguyên liệu và cách dùng.
• Có chỗ để hỏi khi cần, hoặc khiếu nại nếu sản phẩm có vấn đề.

Hai dòng trong nước đáp ứng mấy điểm này là Extrabio và Koica. Extrabio dùng một loại chung cho bể cá, hồ Koi và bể thủy sinh. Koica thì làm riêng từng dòng cho Koi, cho tép và cho bể thủy sinh.

Khi nào nên dùng PSB thay cho Bacillus

PSB (photosynthetic bacteria) là vi khuẩn quang hợp. Loại này dùng nhiều trong nông nghiệp và nuôi tôm, nuôi thủy sản, nên đem vào bể cá cũng yên tâm. Tác dụng của PSB gần giống Bacillus.

Khác biệt lớn nhất là PSB dùng ánh sáng để sống và không cần oxy khi hoạt động. Bacillus thì ngốn oxy rất nhiều. Vì vậy khi bể đang thiếu oxy, bạn nên chuyển sang dùng PSB. Mùa hè nóng ở miền Bắc hay thời tiết nóng quanh năm trong miền Nam cũng vậy, vì nước nóng hòa tan oxy kém.

Có người tự làm PSB tại nhà. Muốn thử thì cứ thử, nhưng một chai PSB mua sẵn không đắt, mua về dùng cho nhanh.

Châm bao nhiêu, thay nước có cần châm lại không

Với chế phẩm chuyên dụng có nguồn gốc rõ ràng, bạn cứ làm theo hướng dẫn trên chai. Thay nước bao nhiêu thì châm theo lượng nước đó. Ví dụ thay khoảng 100 lít thì châm liều cho 100 lít. Không cần cân đo thật chính xác. Dư hay thiếu một chút cũng không gây hại gì nghiêm trọng.

Vi sinh vào bể thì tự sinh sôi, vậy tại sao còn châm thêm? Ruột người cũng có sẵn vô số vi khuẩn mà thỉnh thoảng vẫn đau bụng. Bể cá cũng thế. Bạn không biết lợi khuẩn hay hại khuẩn đang thắng, cũng không biết mỗi lần thay nước hay giao mùa có bao nhiêu hại khuẩn lọt vào. Châm thêm vi sinh vì thế là kiểu cẩn tắc vô ưu. Đây không phải việc bắt buộc.

Bắt đầu từ đâu

1. Xem lại lọc và nền. Vật liệu lọc và nền xốp tạo chỗ cho vi sinh bám tốt hơn mọi chai vi sinh.
2. Chọn một chai Bacillus có nguồn gốc rõ ràng, giá khoảng trên dưới 100.000đ, rồi châm đúng liều theo nhãn.
3. Nếu bể hay thiếu oxy hoặc trời đang nóng, bạn nên dùng PSB thay cho Bacillus.
4. Sau mỗi lần thay nước, nếu muốn châm thêm thì tính liều theo lượng nước vừa thay.