Đá nào làm tăng pH, TDS trong bể thủy sinh và cách hạ pH

Nhiều người set bể xong mới thấy pH cứ nhích lên, TDS tăng dần dù đã thay nước đều. Thủ phạm thường là đá. Một số loại đá có gốc đá vôi nên ngâm lâu sẽ nhả khoáng vào nước, làm nước cứng hơn và kiềm hơn. Với bể trồng cây, nuôi tép hay nuôi cá ưa nước mềm thì đây là chuyện cần biết trước khi chọn đá.

Bài này tổng hợp kết quả một thí nghiệm ngâm sáu loại đá quen thuộc ở Việt Nam. Bài cũng chỉ cách tự kiểm tra đá, cát và mấy cách hạ pH không cần dùng dung dịch hóa chất.

pH và TDS là gì, bể thủy sinh cần mức nào

pH cho biết nước có tính axit hay kiềm. pH bằng 7 là trung tính, trên 7 là kiềm (còn gọi là bazơ), dưới 7 là axit. Dân chơi cá cảnh thường chia làm hai nhóm. Nhóm thứ nhất nuôi các loài ưa nước hơi chua, pH dưới 7. Nhóm thứ hai nuôi cá ali, cá hoàng đế châu Phi và những loài ưa pH cao, khoảng 8–9 hoặc hơn.

TDS (total dissolved solids) là tổng lượng chất rắn hòa tan trong nước, chủ yếu là muối khoáng và kim loại. Những chất này vào bể qua mỗi lần châm nước mới và thay nước.

Với bể thủy sinh, mức tốt là:

• pH: khoảng 6–7.
• TDS: khoảng 100–150.

Nước máy ở các thành phố thường đủ sạch để đưa về hai mức này mà không quá vất vả.

Thí nghiệm ngâm đá làm thế nào

Cách làm rất đơn giản, ai cũng làm lại được ở nhà:

1. Chuẩn bị mấy bể nhỏ (cubic 30) và đổ nước RO vào. Nước RO lúc đầu có TDS là 8, pH là 6,5.
2. Cho vào mỗi bể một loại đá. Lượng đá cần sao cho mực nước ở các bể dâng lên như nhau, tức là thể tích đá bằng nhau.
3. Để yên một tuần rồi đo lại TDS bằng bút đo TDS và đo pH bằng bộ test giọt. Với bộ test pH dạng giọt, bạn lấy 5 ml nước, nhỏ 4 giọt thuốc thử, lắc đều rồi so với bảng màu.

Ngay lúc thả đá đã thấy khác biệt. Đá đen Gia Lai rất xốp nên sủi bọt nhiều, cầm cũng nhẹ hơn hẳn các loại đá khác cùng kích cỡ. Đá da voi thì đặc, cầm nặng tay, gần như không sủi bọt.

Kết quả: loại đá nào làm thay đổi nước

Đá da voi và đá kẹp kem là hai loại đáng để ý nhất. Chỉ sau một tuần, chúng đã đẩy TDS từ 8 lên 65–85 và kéo pH từ 6,5 lên khoảng 7,5. Nếu bể của bạn nuôi tép hay cá ưa nước mềm thì nên dùng ít hai loại này hoặc phải chuẩn bị cách bù lại. Ngược lại, chúng khá hợp với bể nuôi cá ưa nước kiềm. Đá tiger làm TDS tăng nhẹ nhưng pH lại hạ xuống. Ba loại còn lại gần như trơ, dùng thoải mái cho bể thủy sinh.

Cát nền cũng cần kiểm tra

Cát cũng có thể làm nước thay đổi y như đá. Nhiều loại cát được xay ra từ đá gốc đá vôi, nên chúng cũng làm tăng TDS và pH. Cách thử như sau:

1. Cho cát vào xô và đổ nước vào ngâm.
2. Để vài ngày, thỉnh thoảng khuấy lên.
3. Đo TDS và pH rồi so với nước lúc đầu.

Nên thử bằng nước RO hoặc nước có TDS thấp, vì so sánh như vậy mới thấy rõ chênh lệch.

Hạ pH bằng vật liệu trong bể

Không cần dùng dung dịch hạ pH. Cách bền hơn là chọn vật liệu tự làm nước chua dần:

• Lũa: Lũa nhả axit humic (humic acid), là chất sinh ra khi phần hữu cơ trên thân lũa phân hủy. Axit này thôi ra nước và làm nước chua dần. Bể muốn pH thấp nên dùng nhiều lũa, ít đá.
• Lá bàng: Lá bàng ngâm nước cũng cho axit humic giống lũa.
• Phân nền công nghiệp: Các loại phân nền làm từ than bùn, ví dụ phân nền của ADA, có tác dụng giữ và hạ pH.
• Vật liệu lọc hạ pH: Trên thị trường có loại vật liệu lọc được quảng cáo là hạ pH. Bạn có thể dùng thêm.

Vì sao bể lâu năm tự ổn định pH và TDS

Nước máy có pH khoảng 8 vẫn dùng được. Sau 2–3 tháng, bể thường tự ổn định ở mức pH khoảng 6,5–7. Có hai lý do. Lý do thứ nhất là vật liệu trong bể như lũa và phân nền kéo pH xuống. Lý do thứ hai là bể chạy lâu thì mùn bã hữu cơ tích lại, gồm phân cá và xác động thực vật phân hủy. Lượng hữu cơ này cũng làm pH giảm.

TDS cũng giảm theo thời gian vì cây lớn lên sẽ hút khoáng và kim loại trong nước. Nước máy có TDS khoảng 100–150 có thể tụt xuống dưới 100. Nếu tuần nào bạn cũng thay nước khoảng hai lần thì nước mới sẽ bù lại phần khoáng thiếu. Bể ít thay nước thì có thể châm thêm khoáng tép.

Bật CO2 cả ngày để giữ pH ổn định

Tăng CO2 thì pH giảm, còn sục oxy thì pH tăng. Thông thường, nhiều người bật tắt CO2 theo đèn cho đúng nhu cầu của cây và đỡ tốn bình. Nhưng có những bể cần pH thật ổn định, như bể đi thi, bể muốn đẹp nhất có thể hay bể đang cho cá đẻ. Với các bể này, bạn có thể bật CO2 suốt ngày đêm. Cách này hợp với bể ít cá tép. Bể nuôi dày thì cần cân nhắc vì ban đêm cá tép cần oxy.

Liều cụ thể không có con số chuẩn. Có thể làm như sau:

1. Lấy liều đang dùng khi bật theo đèn làm mốc. Ví dụ bể 1,2 m đang chạy 10 giọt/giây.
2. Khi chuyển sang bật cả ngày, giảm khoảng 50%, tức còn chừng 5 giọt/giây.
3. Theo dõi qua đêm đầu tiên xem cá tép có bị ngộp, lờ đờ không.
4. Nếu cá tép ổn và vài tuần sau cây vẫn lên tốt thì giữ nguyên mức đó.

Bắt đầu từ đâu

• Mua một bút đo TDS và một bộ test pH, rồi đo nước máy nhà mình trước để biết điểm xuất phát.
• Trước khi bỏ đá hay cát vào bể, ngâm thử chúng trong xô nước vài ngày tới một tuần rồi đo lại.
• Bể trồng cây hoặc nuôi tép thì ưu tiên lũa, đá ít nhả khoáng như đá đen Gia Lai, nham xanh, trầm tích, và hạn chế đá da voi, đá kẹp kem.
• Dùng phân nền gốc than bùn và kiên nhẫn chờ 2–3 tháng cho bể tự ổn định, đừng vội châm hóa chất hạ pH.