Đá sống và đá khô: ưu và nhược điểm

Phần lớn vẻ đẹp của một bể nước mặn nằm ở đá. Đá xếp đẹp thì bể nhìn cuốn hút, người xem nhìn một lần là nhớ lâu.

Về chuyện chọn đá, dân chơi chia làm hai phe khá rõ. Nhiều người chuộng đá tự nhiên, tức đá sống, cho bể reef. Số khác lại thích đá khô, và họ cũng có lý do chính đáng.

Phần dưới đây điểm qua đặc điểm của đá sống và đá khô, kèm ưu nhược điểm của từng loại. Đọc xong, bạn sẽ dễ chọn được loại hợp với mình hơn, khỏi phải đắn đo.

Đá sống và đá khô trong bể reef là gì

Đá sống

Tất nhiên đá không "sống" theo nghĩa đen. Người ta gọi vậy vì trên mặt đá và trong các lỗ xốp có cả một cộng đồng sinh vật. Trong đó có vi sinh vật như vi khuẩn, tảo… và các động vật không xương sống nhỏ như giun, ốc, cua, tôm tít…

Đá sống được lấy thẳng từ biển. Vì vậy bể reef dùng đá sống nhanh có hệ lọc sinh học, và hệ lọc đó cũng chạy ổn định. Đá sống đẩy nhanh quá trình cycle bể (gây dựng vi sinh để chu trình nitơ vận hành). Cả hệ sinh thái trong bể nhờ đó cũng khỏe và ổn định hơn.

Đá khô

Đá khô thì ngược lại. Đây là những khối đá trơ, không có sự sống, thiếu hẳn phần sinh học mà đá sống mang theo.

Lúc mới cho vào bể, đá khô không mang theo sinh vật hay vi sinh vật nào. Đổi lại, bạn được tự tay gây dựng và định hình cân bằng sinh học của bể theo thời gian.

Lưu ý quan trọng về đá bán khô/bán sống, hay đá ướt

Loại đá này cũng được lấy từ biển. Khác với đá sống, nó thường phải chở đi rất lâu nên bị khô dần trên đường, có khi khô từ trước lúc gửi hàng. Đá này chỉ trông khô thôi. Bên trong nó vẫn còn rất nhiều loại sinh vật đang ở trạng thái ngủ. Nếu bạn cho đá vào bể mà không xử lý đúng cách (cure), nguy cơ rước "khách không mời" vào bể reef vẫn rất cao.

Đá sống: ưu và nhược điểm cho bể reef

Ưu điểm:

• Cycle gần như tức thì. Bể dùng đá sống khởi động nhanh hơn hẳn. Chu trình nitơ hình thành gần như ngay lập tức.
• Vẻ đẹp tự nhiên. Đá sống thường có vân và màu sắc rất riêng, nhìn vào là thấy bể reef đẹp hơn.
• Đa dạng sinh học. Đá mang theo rất nhiều vi sinh vật có lợi. Nhờ vậy hệ sinh thái trong bể đa dạng hơn và tự cân bằng tốt hơn.
• Thêm chỗ ở cho sinh vật. Đá sống là chỗ trú và chỗ sinh sản tự nhiên của sinh vật biển. Môi trường trong bể vì thế sinh động và gần với tự nhiên hơn.

Nhược điểm:

• Giá cao. Đá sống rất đắt. Chơi bể nước mặn vốn đã tốn tiền, dùng đá sống còn tốn hơn nữa.
• Nặng và đặc. Đá sống thường đặc và nặng hơn đá khô, vì trong đá còn ngậm một ít nước. Đá nặng thì khó xếp hơn. Nó cũng có thể ảnh hưởng đến chỗ đặt và độ vững của khối đá trong bể.
• Có thể mang theo sinh vật hại. Tiếc là ngoài vi sinh vật có lợi, đá sống còn có thể mang theo sinh vật không mong muốn, hoặc ký sinh trùng gây hại cho san hô hay cá.
• Làm bẩn nước. Đá sống chuẩn phải có mùi biển tươi, không được có mùi hôi. Nếu đá bị xử lý ẩu, hoặc bị nóng quá (mùa hè) hay lạnh quá (mùa đông) trong lúc vận chuyển, một phần vi sinh vật trên đá có thể chết. Khi đá vào bể, phần chết đó sẽ thối rữa và phân hủy. Hậu quả là amoniac có thể tăng vọt, phốt pho bị nhả ra và nước trong bể xấu đi. Thêm một điểm nữa là đá sống nên đến tay người mua trong vòng 36 giờ kể từ lúc rời nhà cung cấp.
• Ảnh hưởng đến môi trường. Đá sống được khai thác từ biển. Cách khai thác này mang tính tàn phá, và một số bang đã cấm.

Đá khô: ưu và nhược điểm cho bể reef

Ưu điểm:

• Ít nguy cơ mang sinh vật hại. Đá khô gần như không đưa sinh vật hại vào bể. Bạn không phải lo giun lửa (fireworm), tôm tít, Aiptasia (một loại hải quỳ hại), tảo bóng, ốc Vermetid, cua Gorilla, sên biển (nudibranch) ăn Montipora, tảo giáp (dinoflagellate)… Kể ra thì danh sách này dài lắm!
• Giá rẻ. Đá khô rẻ hơn đá sống rất nhiều. Mua đá khô thì bạn không lo cháy túi.
• Dễ xếp. Đá khô không ngậm nước nên nhẹ hơn và dễ cầm nắm hơn. Khâu tạo cảnh vì thế cũng đơn giản hơn.
• Tha hồ sáng tạo. Đá khô có rất nhiều loại và hình dáng. Người tạo cảnh nhờ vậy có nhiều lựa chọn hơn để dựng bố cục mình muốn. Có loại trông giống hệt đá sống.
• Bền vững hơn. Đá khô được lấy từ nơi không phải biển, nên dùng đá khô cho bể reef có thể là cách chơi bền vững hơn.

Nhược điểm:

• Cycle chậm. Đá khô không tự cycle bể được. Lúc mới cho vào, đá không mang theo sinh vật hay vi sinh vật nào.
• Ban đầu gần như vô trùng. Vì đá không có sinh vật sống, bể khởi đầu với mức đa dạng sinh học rất thấp. Phải mất thời gian thì hệ sinh thái mới phát triển tốt được.
• Trông kém tự nhiên. Một số người chơi chê đá khô không có vẻ tự nhiên như đá sống.

Đá sống hoạt động thế nào trong bể reef

Nhờ cấu trúc xốp và thành phần của đá, trên đá sống hình thành một quần xã sinh vật đáy rất riêng. Quần xã này gồm loại cỡ nhỏ (micro), cỡ trung (meio) và cỡ lớn (macro). Chúng tạo nên một hệ sinh thái phức tạp ngay trong bể nước mặn.

Nhiều sinh vật biển sống trong các lỗ xốp của đá. Chúng kiếm ăn, hô hấp và thải chất thải ngay trong đó, nên nước liên tục chảy qua lòng đá. Nói cách khác, mỗi khối đá sống là một lò phản ứng sinh học và hóa học đặc biệt, mà lại rất hiệu quả.

Vi sinh vật và các sinh vật lớn hơn đi theo đá sống sẽ dần lan sang vật trang trí, nền và vật liệu lọc sinh học. Đa dạng sinh học trong bể nhờ đó tăng lên. Bể càng đa dạng thì càng chống chịu tốt và càng ổn định.

Đá khô có thành đá sống được không?

Được chứ! Như đã nói ở trên, thứ làm viên đá "sống" là quần thể vi khuẩn bám trên đó. Chính lớp vi khuẩn này là bộ lọc tự nhiên của bể.

Theo thời gian, vi khuẩn cũng sẽ bám lên đá khô của bạn. Chuyện này tất yếu và hoàn toàn bình thường. Dần dần, đá sẽ thành nơi ở của đủ loại vi sinh vật và tảo vôi, rồi trở thành một phần sống của bể.

Câu hỏi tiếp theo chắc chắn là mất bao lâu. Không có mốc cụ thể, vì thời gian phụ thuộc phần lớn vào bể của bạn. Thường thì quá trình này mất ít nhất 3–4 tháng, có trường hợp kéo dài đến một năm.

Các yếu tố quyết định thời gian:

• Loại đá khô. Đá đặc, lỗ nhỏ thì lâu thành đá sống hơn.
• Thông số nước và nhiệt độ. Thông số nước không ở mức tốt thì quá trình sẽ kéo dài hơn.
• Có bổ sung vi khuẩn có lợi hay không. Châm thêm vi khuẩn nitrat hóa (như BIO–Spira) có thể rút ngắn tổng thời gian. Lý do là vi khuẩn bổ sung làm chu trình nitơ khởi động sớm, nên hệ sinh thái trong bể cũng sớm trưởng thành và ổn định hơn.

Cần bao nhiêu đá?

Mức khuyến nghị phổ biến là khoảng 0,12–0,18 kg đá cho mỗi lít nước bể, tức khoảng 0,5–0,7 kg cho mỗi 4 lít.

Lượng đá phù hợp cho bể nước mặn tùy vào nhiều yếu tố, như kích thước bể, nhu cầu riêng của các sinh vật trong bể và kiểu cảnh bạn muốn. Ví dụ:

• Bể chỉ nuôi cá thì đá nên chiếm khoảng 10–20% thể tích bể, vì cá cần nhiều chỗ bơi.
• Bể reef thì đá nên chiếm từ 20 đến 50% thể tích bể.

Đây chỉ là con số tham khảo và khá linh hoạt. Lượng đá lý tưởng còn tùy vào sở thích của từng người.

Các loại đá khô phổ biến nhất

Dưới đây là một số loại đá khô dân chơi hay dùng:

1. Marco Rock/Reef Saver Rock. Loại này thường làm từ xương san hô hóa thạch hoặc đá vôi, nên giàu canxi cacbonat giống đá sống. Người chơi thích nó vì thân thiện với môi trường. Đá được khai thác trên đất liền, không phải lấy san hô sống từ biển. Marco Rock nổi tiếng là xốp, vi khuẩn có lợi dễ bám vào và tham gia lọc sinh học cho bể. Hình dáng của đá cũng cho phép các cạnh ghép khít vào nhau, nên để tạo cảnh thì đá này gần như hoàn hảo.
2. Pukani Rock. Loại này nổi tiếng vì hình dáng lạ mắt, rất xốp và nhẹ. Đây là một trong những loại đá nhẹ nhất trong giới chơi, nên cùng số tiền bạn mua được nhiều đá hơn. Có điều, cũng vì quá xốp nên lỗ đá có thể giữ lại nhiều chất bẩn khô hơn các loại khác. Bạn nên ngâm đá trong nước vài tuần rồi mới dùng.
3. Fiji Rock. Người chơi hay chọn loại đá khô này vì đá đặc và có nhiều hình dáng khác nhau. Mặt đá nhẵn đẹp, nên làm sạch trước khi cho vào bể rất dễ, về lâu dài cũng dễ giữ sạch.
4. Tonga Rock. Loại này nổi bật nhờ hình dáng và vân đá độc đáo. Dân chơi đánh giá cao Tonga Rock vì nó cho phép dựng những bố cục đẹp và khác biệt. Tuy vậy, người mới có thể thấy loại đá này khó xếp.

Các dạng đá:

• Base Rock. Đây thường là lớp đá nền, làm phần móng cho bố cục.
• Branching Dry Rock. Đây là đá khô dạng cành, có cấu trúc phân nhánh đặc trưng, hợp với những bố cục độc đáo. Người chơi hay dùng loại này để tạo các mặt đá cao rồi đặt san hô dạng cành lên trên cho bể reef đẹp hơn.

Quan trọng. Bạn không nên thử nghiệm các loại đá khác, nhất là khi chưa có kinh nghiệm. Những loại đá đó có thể lọc sinh học kém, chẳng hạn vì không đủ xốp. Cũng có loại đơn giản là nguy hiểm vì quá nặng.

Cure đá khô

Để an toàn, bạn nên cure đá khô trước khi cho vào bể reef. Đá đã cure thì bạn tránh được những rắc rối như amoniac và phốt phát tăng vọt làm nước xấu đi.

Các bước cure đá khô:

• Xả nước. Xả đá dưới vòi nước chảy cho trôi hết vụn rời, bụi và chất bẩn trên mặt đá.
• Cọ sạch. Dùng bàn chải nhỏ để cọ đá. Nếu hình dáng đá cho phép thì dùng thêm nhíp.
• Ngâm. Ngâm ngập đá trong một thùng sạch đựng nước mặn.
• Theo dõi và đo nước. Trong lúc cure, bạn để ý xem nước có đổi màu hay có mùi hôi không. Đo amoniac, nitrit và nitrat để chắc rằng các chỉ số đang ổn định dần. Cứ vài ngày lại thay nước một lần cho chất bẩn còn sót trong đá trôi ra hết.
• Ngâm thuốc tẩy (không bắt buộc). Nếu vấn đề vẫn dai dẳng, hoặc bạn muốn làm thật kỹ, có thể ngâm đá một thời gian ngắn trong dung dịch thuốc tẩy pha loãng, tỉ lệ 1 phần thuốc tẩy với 10 phần nước.

Tùy đá bẩn nhiều hay ít và tùy loại đá, quá trình cure có thể mất vài tuần. Bạn cứ kiên nhẫn đo nước tiếp cho đến khi các thông số ổn định hẳn.

Kết luận

Hầu như ai chơi bể nước mặn cũng muốn có chút biển thật trong bể, và mong muốn đó rất dễ hiểu. Đá sống đẹp, lại cho phép bạn set bể reef gần như ngay lập tức. Nhưng dùng đá sống thì kéo theo khá nhiều rắc rối.

Vì vậy, chọn đá khô là hợp lý hơn. Hay nhất là đến một lúc nào đó, đá khô của bạn cũng sẽ thành đá sống, và ngồi nhìn quá trình đó diễn ra cũng thú vị lắm!