Dỡ bể cá và chuyển cá sang bể mới: làm theo thứ tự nào

Một bể đang chạy ổn đến lúc nào đó cũng có thể phải dỡ ra. Có khi bạn cần bể đó cho việc khác, có khi muốn đổi bố cục, hoặc cần bắt cá ra để phân loại. Dỡ bể không khó. Cái khó là làm đúng thứ tự để đỡ tốn công, và để cá sang bể mới mà nước không bị sốc chu trình.

Ví dụ dưới đây là một bể cichlid hồ Tanganyika nuôi chung frontosa (Cyphotilapia frontosa) và cá ốc Neolamprologus multifasciatus, chuyển sang một bể khác bố cục thưa hơn. Cách làm áp dụng được cho phần lớn các bể cá cảnh.

Khi nào nên dỡ bể và chuyển cá

Không phải cứ bể bẩn là phải dỡ. Những lý do dưới đây mới đáng để làm cả buổi:

• Bố cục đá không vệ sinh được. Đá chồng dày, nhiều hốc thì ống hút nền không với tới bên dưới. Chất bẩn và thức ăn thừa cứ tích lại trong khe.
• Muốn thử bố cục thưa hơn. Ví dụ chỉ vài tảng đá, nền sỏi đen và vỏ ốc rải khắp bể. Frontosa là cá bơi tầng giữa nên không cần nhiều hang.
• Bể cũ cần cho việc khác. Nếu bạn có nhiều bể xếp tầng, bể tầng dưới khiêng ra dễ hơn. Vì vậy nên dồn cá lên bể tầng trên và để trống bể dưới.
• Cần bắt cá để phân trống mái. Trong bể nhiều đá, vợt một con frontosa gần như không thể. Sang bể ít đá thì bắt dễ hơn hẳn.

Với frontosa và nhiều loài cichlid châu Phi, đàn kiểu một trống bốn đến sáu mái là chuẩn. Đàn như vậy sẽ tự thành một quần thể sinh sản. Bể cỡ khoảng 680 lít có thể giữ hai hoặc ba con trống, số còn lại để mái. Muốn sắp đàn như vậy thì phải bắt được cá ra trước.

Mang lọc vi sinh theo để bể mới chạy ngay

Không có gì quý trong bể bằng bông lọc và vật liệu lọc đã có vi sinh. Chạy lọc cho một bể mới từ đầu thường mất khoảng sáu tuần. Nếu mang theo vật liệu lọc cũ, bể mới gần như chạy được ngay.

1. Lấy hết bông lọc ở ngăn lọc thô ra, nhét vào lọc của bể mới.
2. Chuyển toàn bộ vật liệu lọc vi sinh sang, kể cả sứ lọc và bio ball. Bể ví dụ có chừng 19 lít vật liệu.
3. Thả cá sang và cho ăn gần như ngay.

Đổ vật liệu lọc cũ vào sẽ làm nước đục một chút. Đó là cặn mùn (mulm), gồm thức ăn thừa, phân cá và xác cây đã phân hủy. Lớp cặn này là thức ăn cho vi sinh, nên không cần lo.

Có người lo vi sinh sẽ chết bớt vì bể mới thiếu amoniac. Chuyện này khó xảy ra khi bạn chuyển nguyên đàn cá cùng lúc với vật liệu lọc. Lượng cá đủ đông và được cho ăn ngay thì vi sinh luôn có đủ amoniac để sống.

Bạn nên giữ sẵn một ít vật liệu lọc đã chạy, nhét thêm vào lọc của một bể lớn hoặc chứa trong một xô. Khi cần set bể gấp thì đã có sẵn. Nhiều người cho rằng vật liệu lọc xuống cấp theo thời gian và phải thay. Thực tế bio ball dùng sáu, bảy năm vẫn chạy tốt.

Với bông lọc thô, cách đơn giản nhất là nhét thật nhiều. Bông vừa lọc cặn vừa là chỗ cho vi sinh bám. Mỗi lần thay nước, bạn chỉ cần bóp rửa bông trong một xô nước là xong.

Thứ tự dỡ bể

Làm đúng thứ tự thì công việc trôi nhanh. Thứ tự hợp lý như sau:

1. Tắt hết thiết bị. Rút điện lọc, sưởi, bơm trước tiên. Làm vậy để tránh bị giật điện, và để không lỡ quên sưởi còn bật khi nước đã rút cạn.
2. Xả nước ngay. Rút nước là việc tốn thời gian nhất, nên cho nó chạy song song với các việc khác. Để mồi ống xả, bạn đổ đầy nước vào ống rồi xả ra, lặp lại vài lần đến khi nước tự chảy. Không cần ngậm đầu ống để hút.
3. Chuyển lọc. Trong lúc nước rút, bạn chuyển bông lọc và vật liệu lọc sang bể mới như ở phần trên.
4. Gỡ trang trí. Đá to thì bê từng tảng ra ngoài. Đá cỡ nắm tay thì bỏ vào xô cho nhanh. Cây thủy sinh gỡ ra chuyển luôn sang bể mới. Đá có thể đổ ra một góc ngoài trời, để dành dùng lại sau.
5. Bắt cá. Khi đá đã ra hết, nước trong bể cũng chỉ còn một ít. Cá không còn chỗ trốn nên vợt rất dễ.
6. Xúc nền sau cùng. Dùng một cái hốt rác mặt phẳng để xúc nền vào xô. Phần vụn còn sót lại thì dùng máy hút bụi khô ướt.

Chuyển cá ốc mà không phải bắt từng con

Cá ốc như multifasciatus có một tập tính rất tiện. Thấy tay thò vào là chúng lao vào vỏ ốc trốn. Bạn chỉ cần nhấc vỏ ốc lên khi bên trong còn giữ nước, bỏ vào xô, rồi thả sang bể mới. Không cần vợt.

Muốn chuyển cả đàn thì cách làm như sau:

1. Gom hết vỏ ốc vào một xô nước lấy từ bể cũ. Nên lấy nước sẵn từ sớm, đợi bể cạn mới múc thì không đủ.
2. Tìm thêm cả dưới nền, vì cá ốc hay vùi mình trong cát.
3. Đổ vỏ ốc vào bể mới, rải ra vài chỗ.
4. Vỏ nào nổi thì ấn chìm xuống và lắc nhẹ cho khí thoát ra. Bọt khí trong vỏ rất nhỏ, cá bên trong vẫn không sao.

Chuyển cả quần thể cá ốc là việc tốn thời gian nhất của bể nuôi loài này. Bù lại, chỉ vài phút sau thả là những con trưởng thành đã bắt đầu chui ra.

Vỏ ốc dùng cho cá ốc thường là vỏ ốc sên escargot cỡ lớn, mua ở tiệm đồ thủ công hoặc mua online. Ngoài tự nhiên, chúng sống trong vỏ của một loài ốc riêng ở hồ Tanganyika, nhưng vỏ escargot vẫn dùng được. Nếu bạn bán cá ốc, nên bán kèm vỏ và cho thêm hai ba vỏ dư. Người mua về thường chưa có vỏ, cá đi kèm nhà sẽ đỡ stress hơn.

Hút nền thế nào cho sạch

Trước khi thay nước hay dỡ bể, nên xử lý nền trước. Vài mẹo khi dùng ống hút nền:

• Bóp ống để ngắt dòng. Cầm ống ở chỗ có thể bóp lại bất cứ lúc nào. Khi thấy hút lên quá nhiều cát, bạn bóp ống là nước ngừng chảy ngay. Nhấc đầu hút lên chưa chắc đã chặn được cát. Nếu bạn xả thẳng vào bồn rửa hay toilet thì càng nên làm vậy.
• Hút nhanh chỉ cần lớp mặt. Lúc vội, bạn chỉ cần khuấy lớp nền trên cùng khoảng 5–7 cm. Sỏi nặng sẽ chìm lại, còn thức ăn thừa, phân cá và xác lá thì nổi lên theo ống.
• Vệ sinh kỹ thì đảo sâu. Lâu ngày chưa hút thì cắm ống xuống tận đáy rồi lật nền lên.
• Đảo bằng tay. Với bể lớn, có thể dùng tay đảo đều nền để thức ăn vùi bên dưới nổi lên. Làm vậy cũng tránh hình thành vùng thiếu khí (anaerobic) trong nền. Nước sẽ đục một lúc, nhưng thay nước xong là trong lại.

Cặn bị khuấy lên thường lắng lại trên mặt nền trong lúc xả nước. Bể quá bẩn thì bạn có thể hút thêm một lượt lớp cặn vừa lắng đó.

Những điều dễ bỏ sót khi gỡ đá

• Thức ăn thừa dưới đá. Một miếng tôm cho ăn từ tối hôm trước có thể đang kẹt dưới khe đá. Để lâu nó sẽ thối và làm bẩn nước. Đây cũng là lý do bố cục đá quá dày rất khó giữ sạch.
• Đá chồng không dán. Đá xếp mà không dán keo thường tựa vào nhau giữ thăng bằng. Bạn rút một tảng thì cả khối có thể đổ, nên gỡ từ từ và nhìn kỹ tảng nào đang đỡ tảng nào.
• Tảng đá nặng nhất. Nên gỡ tảng to nhất ngay từ đầu, lúc còn sức. Nếu để nó lại cuối cùng, khi tay đã mỏi, bạn dễ trượt tay hoặc đau lưng hơn. Đá đặt vào bể thì dễ, lấy ra mới khó, nhất là khi miệng bể chỉ hở 25–30 cm.
• Tấm lót đáy. Bể kính chất nhiều đá sắc nên lót tấm lưới nhựa tản sáng (egg crate) dưới đáy. Tấm lưới chia đều lực, tránh tạo điểm ép lên kính. Bể acrylic thì gần như không có chuyện vỡ vì đá đè.
• Cá trốn ở chỗ lạ. Cá có thể nấp dưới tảng đá cuối cùng, thậm chí nhảy vào ngăn lọc. Bạn nên kiểm tra cả ngăn lọc trước khi dọn.
• Ráy (Anubias) tự bám đá. Ráy đặt lên đá lâu ngày sẽ tự bám rễ vào. Gỡ không ra thì cứ chuyển nguyên tảng đá.

Theo dõi cá ở bể mới

Thả xong, bạn nên để cá yên vài phút cho chúng ổn định rồi mới quan sát. Nền tối màu có thể hợp với frontosa hơn nền trắng, và trong bể ít đá bạn sẽ nhìn thấy cá rõ hơn nhiều.

Để ý dòng chảy. Dòng quá mạnh tạo vòng xoáy có thể làm cá ốc khó bơi. Phần lớn trường hợp chúng sẽ tự tìm được góc êm để ở.

Điều đáng theo dõi nhất là cá ốc ở chung frontosa trong bố cục mở. Ở bể cũ, đá dồn về một bên giữ frontosa ở phía đó, còn đàn cá ốc sinh sản rất mạnh ở vùng nền trống. Bố cục mới thưa hơn thì chưa chắc giữ được thế cân bằng này. Những tuần đầu nên đếm sơ đàn cá ốc xem có hao không.

Bắt đầu từ đâu

1. Dồn thêm vật liệu lọc vào lọc của một bể đang chạy, hoặc chứa sẵn trong một xô, để lúc nào set bể mới cũng có vi sinh dùng ngay.
2. Trước buổi dỡ bể, chuẩn bị đủ xô, ống xả, hốt rác và lấy sẵn một xô nước bể cũ cho cá ốc.
3. Làm đúng thứ tự: tắt điện, xả nước, chuyển lọc, gỡ đá từ tảng nặng nhất, bắt cá, xúc nền.
4. Ở bể đang nuôi, tập bóp ống khi hút nền và đảo nền bằng tay trước mỗi lần thay nước.