Giun chỉ (Tubifex): đặc điểm và hướng dẫn nuôi

Giun chỉ Tubifex, còn gọi là giun bùn, giun cống hay giun nước thải, là một loài giun đốt sống dưới nước. Chúng có ở sông, suối và cả trong các trạm xử lý nước thải. Người chơi hay dùng chúng làm thức ăn sống cho cá cảnh nước ngọt, cua, tôm càng, kỳ nhông axolotl, ếch, v.v.

Phần dưới đây nói về đặc điểm sinh học, môi trường sống, giá trị dinh dưỡng và cách nuôi giun Tubifex. Chăm sóc, thu hoạch và bảo quản đúng cách cũng quan trọng, nên mỗi việc đều có phần riêng.

Bạn sẽ biết thêm về đặc điểm và tập tính của loài giun này, gồm vòng đời, nơi sống và giá trị dinh dưỡng. Đi kèm là hướng dẫn chi tiết cách nuôi, cho ăn, thu hoạch và bảo quản giun để làm thức ăn sống cho vật nuôi trong bể.

Giun Tubifex là gì?

Giun Tubifex thuộc chi Tubifex, họ Tubificidae, ngành giun đốt (Annelida). Loài hay dùng nhất để cho thú cưng và cá cảnh ăn là Tubifex tubifex.

Thật ra đến nay vẫn chưa ai biết chính xác có bao nhiêu loài Tubifex, vì giới khoa học vẫn đang nghiên cứu chúng. Một số ước tính cho rằng có thể có hơn 20 loài.

Có loài màu đậm hơn, có loài màu nhạt hơn. Hình dáng, kích thước và hoa văn trên thân cũng khác nhau. Dù vậy, người chơi bình thường gần như không thể phân biệt được các loài này.

Môi trường sống và phân bố

Giun Tubifex sống ở nước ngọt như sông, suối và hồ. Chúng ở trong lớp trầm tích dưới đáy, thường là những chỗ có nhiều chất hữu cơ.

Người ta hay gặp chúng ở nơi ô nhiễm nặng như trạm xử lý nước thải. Cũng vì thế mà chúng có tên “giun bùn” hay “giun cống”.

Mô tả

• Kích thước. Giun Tubifex là loài giun nước ngọt nhỏ, thường dài 0,5 – 6 cm.
• Màu sắc. Giun thường có màu đỏ hoặc nâu, nhưng màu có thể thay đổi tùy môi trường sống và thức ăn.
• Cấu tạo cơ thể. Thân giun hình trụ, đối xứng hai bên và gồm một chuỗi các đốt (metamere).

Giun Tubifex không có hemoglobin. Thay vào đó, chúng có một loại protein khác để lấy oxy từ nước, gọi là hemocyanin. Loại protein này có trong máu của nhiều động vật không xương sống. Hemocyanin có màu xanh khi gắn oxy và không màu khi mất oxy. Nhờ hemocyanin chở oxy đi khắp cơ thể mà giun sống được dưới nước.

Tập tính

Giun Tubifex nhìn chung là loài sống tĩnh tại, tức là ít khi di chuyển. Chúng thường ở trong lớp trầm tích dưới đáy. Phần lớn thời gian chúng rúc trong đó và ăn chất hữu cơ có sẵn quanh mình.

Chúng bò rất chậm. Khi kiếm ăn, chúng thường chúc đầu xuống lớp trầm tích, còn đuôi thì chĩa lên trên và vẫy để lấy oxy.

Khi bị động, chúng cuộn tròn người lại.

Có một điều thú vị là giun Tubifex sống được trong lớp trầm tích một thời gian mà không cần nước. Chúng lấy oxy từ chính lớp trầm tích đó.

Phân biệt giun Tubifex và giun đen (Blackworm)

Nhiều người chơi hay nhầm giun Tubifex với giun đen, vì cả hai đều là thức ăn sống quen thuộc cho cá và các vật nuôi dưới nước khác. Thật ra đây là hai loài giun khác nhau, mỗi loài có đặc điểm riêng.

Khả năng thích nghi. Theo một nghiên cứu, giun Tubifex chịu thiếu oxy tốt hơn. Chúng có thể sống khá lâu trong điều kiện này nhờ chuyển sang trao đổi chất kỵ khí. Giun đen thì chỉ cầm cự được một thời gian ngắn khi thiếu oxy.

Ngoài ra, giun đen được xem là bổ hơn giun Tubifex và là nguồn thức ăn tốt hơn cho phần lớn vật nuôi dưới nước.

Vòng đời

Vòng đời của giun Tubifex trải qua nhiều giai đoạn phát triển. Trứng nở ra ấu trùng, rồi ấu trùng lớn dần đến khi trưởng thành. Từng bước cụ thể như sau:

• Sinh sản. Giun Tubifex là loài lưỡng tính, tức là một con có cả cơ quan sinh dục đực lẫn cái. Dù vậy, chúng thường sinh sản hữu tính. Hiếm khi người ta thấy chúng sinh sản vô tính bằng cách tự đứt đoạn. Ngược lại, sinh sản vô tính kiểu trinh sản (đẻ trứng không cần thụ tinh) cũng khá phổ biến.
• Trứng. Giun trưởng thành đẻ trứng trong kén, tối đa 300 trứng. Các nhà khoa học đã tính được rằng ở Tubifex tubifex, mỗi kén có trung bình 4 – 11 phôi, còn mỗi con giun đẻ trung bình 5 – 18 kén.
• Phát triển phôi. Giai đoạn này thường kéo dài ít nhất 7 ngày. Chẳng hạn ở nhiệt độ thấp như 15°C, phôi phải mất 20 ngày mới nở.
• Trưởng thành. Thông thường giun mới nở sẽ bắt đầu sinh sản sau 30 ngày. Nhưng nếu nhiệt độ cao, giun mới nở có thể trưởng thành chỉ sau 2 tuần, nên vòng đời ngắn đi đáng kể.
• Tuổi thọ. Vòng đời điển hình của loài giun này là 20 – 62 ngày.

Giun Tubifex làm thức ăn sống

Giun Tubifex được xem là thức ăn bổ vì có các axit amin thiết yếu, nhiều protein và chất béo. Ngoài ra chúng còn có một ít carbohydrate và khoáng chất như canxi, phốt pho và sắt.

Giun Tubifex còn sống được xem là bổ hơn giun đông lạnh.

Giá trị dinh dưỡng của giun cũng có thể thay đổi tùy môi trường chúng sống. Giun sống ở chỗ ô nhiễm nặng có thể mang vi khuẩn có hại hoặc ký sinh trùng. Giun như vậy thì không nên dùng làm thức ăn.

Vật dụng cần để nuôi giun Tubifex

Để nuôi giun Tubifex tại nhà, bạn cần chuẩn bị những thứ sau:

• Giống ban đầu là giun Tubifex.
• Thùng nuôi là bể kính hoặc hộp nhựa, chẳng hạn một cái thùng nhựa.
• Nền loại nào cũng được, có thể là than bùn (peat moss), cát hoặc đất.
• Lọc loại nào cũng được.
• Đá sủi để cấp oxy.
• Vợt cá để thu giun.
• Thức ăn có thể là spirulina, thức ăn cá hoặc rau củ chần sơ.

Cách set bể cơ bản

• Rải một lớp nền mỏng vào bể. Xin nhắc lại là không cần nhiều nền. Lớp nền dày 1 cm là đủ.
• Lắp lọc rồi cho nước vào bể. Nước chỉ cần ngập hết lọc là được, không cần hơn. Phần lớn trường hợp, mực nước 15 – 20 cm là đủ. Bạn có thể tận dụng nước cũ từ những lần thay nước.

Các thông số cần đạt như sau:

• Nhiệt độ tối ưu 20 – 25°C.
• pH 6,0 – 8,0.
• Oxy hòa tan 2 – 8 mg/L.

Kích thước bể

Kích thước bể thật sự không quan trọng. Bạn nuôi trong hũ nhỏ chừng 4 lít cũng được, nuôi trong bể thật to cũng được.

Bể nhỏ nhất cần dùng tùy vào số giun bạn định nuôi.

Nhiệt độ

Nhiệt độ tối ưu để nuôi giun Tubifex là 20 – 25°C. Trong khoảng này giun sống khỏe, lớn và sinh sản tốt.

Thí nghiệm cho thấy ở 4°C, giun ăn rất ít và lớn rất chậm.

Oxy và sục khí

Như đã nói ở trên, giun Tubifex chịu được tình trạng thiếu oxy hoàn toàn trong thời gian dài (tới 25 ngày) bằng cách chuyển sang trao đổi chất kỵ khí.

Tuy vậy, thiếu oxy không phải điều kiện tốt để giun lớn và sinh sản. Vì thế bạn rất nên sục khí cho bể, sục kiểu nào cũng được.

Ánh sáng

Giun Tubifex nhạy cảm với ánh sáng. Chúng cần chỗ tối và mát để sống và sinh sôi, nên để bể ở nơi ánh sáng yếu hoặc tối là tốt nhất.

Giun Tubifex sợ ánh sáng. Vì vậy, ánh sáng sẵn có trong phòng là quá đủ.

Trong tự nhiên, loài giun này thường sống ở nơi rất ít hoặc không có ánh sáng, như đáy sông, đáy suối hay trạm xử lý nước thải.

Nền

Bạn vẫn có thể nuôi giun trong bể không nền. Có điều đây không phải cách nuôi tốt nhất.

Theo một nghiên cứu, giun họ Tubificidae kiếm ăn chủ yếu ở lớp nền trên cùng, sâu khoảng 2 – 8 cm. Vì vậy không cần trải nền dày. Một số loại nền hay dùng:

• Cát,
• Hỗn hợp than bùn,
• Đất.

Lọc

Nói cho đúng thì lọc không bắt buộc. Giun họ Tubificidae rất khỏe và sống được cả trong môi trường khắc nghiệt. Vì thế bạn có thể bắt đầu nuôi ngay mà không cần chạy vi sinh cho bể trước.

Dù vậy, với bể nhỏ thì về lâu dài vẫn nên có lọc. Nói đơn giản, lọc là tấm lưới an toàn khi có gì trục trặc.

Cái khó của bể nhỏ là rất khó giữ thông số nước ổn định liên tục. Bể nhỏ mà có chuyện thì mọi thứ xấu đi rất nhanh, nhiều khi bạn không kịp trở tay.

Cho giun Tubifex ăn

Giun Tubifex là loài ăn mùn bã. Thức ăn chính của chúng là vi khuẩn trong lớp trầm tích. Chúng lấy được vi khuẩn bằng cách liên tục nuốt các hạt trầm tích.

Thí nghiệm cho thấy khi nuôi trong bể, giun phát triển tốt nhất với:

• thức ăn cá (như Tetramin, Spirulina, v.v.).
• rau củ chần sơ.

Dù vậy, chúng ăn được gần như mọi thứ, từ cám lúa mì cho đến phân bò.

Cho giun ăn bao nhiêu

Thông thường, cứ 2 hoặc 3 ngày bạn cho giun ăn một lần.

Chăm sóc

Khi mẻ nuôi đã chạy, giun Tubifex gần như không tốn công chăm. Nếu điều kiện tối ưu, bạn sẽ có nguồn giun dồi dào.

• Theo dõi thông số nước và nhiệt độ.
• Thay nước. Cứ 3 – 5 ngày bạn thay 10 – 30% nước, vì lượng thức ăn và chất thải trong bể có thể làm nước xấu đi đáng kể.
• Cho ăn đều đặn.

Thu hoạch

Giun Tubifex lớn rất nhanh. Sau vài tuần nuôi, khi giun đã sinh sôi và đàn đạt số lượng bạn muốn, bạn có thể bắt đầu thu.

Các bước thu giun như sau:

• Chuẩn bị thùng thu. Đổ nước sạch vào một cái xô hoặc thùng nhựa.
• Tách giun khỏi nền. Lấy một ít nền có giun từ thùng nuôi, cho vào thùng thu. Vắt nhẹ phần nền để giun tách ra.
• Gom giun. Giun sẽ chui ra khỏi nền, bạn dùng vợt cá vớt lên rồi rửa sạch.

Bảo quản

Có vài cách bảo quản giun đã thu, tùy bạn định dùng vào việc gì và cần giữ trong bao lâu. Một số cách như sau:

• Đông lạnh. Cách này hợp với giun chưa cần dùng tới trong một thời gian dài. Giun đông lạnh giữ được 3 – 4 tuần. Khi cần thì bạn rã đông rồi cho vật nuôi ăn.
• Sấy khô. Sấy khô cũng là một cách bảo quản, nhưng không nên dùng vì có thể làm giảm giá trị dinh dưỡng và thay đổi kết cấu của giun.

Kết luận

Giun Tubifex là thức ăn sống được nhiều người chọn vì giàu protein. Chúng khá dễ nuôi tại nhà nhờ sức sống dai. Loài giun nước này nổi tiếng chịu ô nhiễm rất giỏi.

Tự nuôi giun tại nhà có thể là cách tiết kiệm để vật nuôi của bạn có thức ăn đều đặn.

Tuy vậy, muốn có kết quả tốt nhất thì bạn cần cho giun điều kiện tối ưu để sống và sinh sản.