Hướng dẫn cơ bản về chu trình nitơ trong bể cá

Bạn vừa set bể cá đầu tiên? Hẳn bạn đã nghe nhắc tới “chu trình nitơ trong bể cá”, đi kèm một loạt thuật ngữ khoa học và mấy cái biểu đồ rối rắm đọc vào thấy ngợp. Không có gì phải hoảng cả. Phần dưới đây giải thích chu trình nitơ thật ngắn gọn, dễ hiểu.

Chu trình nitơ trong bể cá là gì?

Hiểu đơn giản thì chu trình nitơ là một vòng tuần hoàn. Thiên nhiên tạo ra thức ăn dưới dạng vi sinh vật và cây cỏ. Cá ăn chỗ thức ăn đó rồi thải ra chất thải. Sau đó thiên nhiên phân hủy chất thải của cá, và nó lại trở thành thức ăn.

Khi dân chơi cá nói về chu trình nitơ, họ thường chỉ nói tới một khúc trong vòng này. Đó là lúc chất thải của cá biến thành các hợp chất nitơ độc như amoniac, nitrit và nitrat. Mấy chất này có thể giết cá nếu bể không có đủ vi sinh vật (hay còn gọi là vi khuẩn có lợi) và cây thủy sinh để xử lý chúng.

Cho dễ hình dung, mình lấy kẹo M&M’s ba màu vàng, nâu và xanh dương để tượng trưng cho ba hợp chất nitơ độc:

• Màu vàng là amoniac. Chất này rất độc và có thể làm bỏng mang, bỏng da cá.
• Màu nâu là nitrit. Chất này độc ở mức vừa.
• Màu xanh dương là nitrat. Chất này ít độc hơn amoniac và nitrit.

1. Bước 1. Mỗi lần cá đi vệ sinh, nước trong bể lại có thêm một ít amoniac.
2. Bước 2. Nhóm vi khuẩn có lợi thứ nhất ăn amoniac và tạo ra nitrit.
3. Bước 3. Nhóm vi khuẩn có lợi thứ hai ăn tiếp nitrit và tạo ra nitrat. Đây là hợp chất nitơ ít độc nhất.
4. Bước 4. Cá vẫn ăn và thải đều đều. Chất thải mới lại đi qua chặng amoniac, rồi tới nitrit, và thành thêm nitrat.
5. Bước 5. Lâu dần nitrat tích lại trong bể. Khi nitrat lên cao thì nó có thể gây hại cho cá. Bạn bắt buộc phải loại bớt nitrat, bằng cách thay nước hoặc nhờ cây thủy sinh. Cây sẽ ăn nitrat để ra lá mới.

“Cycle bể” (chạy vi sinh cho bể) nghe to tát nhưng thật ra chỉ là làm sao cho bể có đủ lọc sinh học, tức là đủ vi khuẩn có lợi và cây thủy sinh, để toàn bộ amoniac và nitrit bị xử lý ngay khi vừa sinh ra. Nếu bạn có que thử amoniac và que thử đa chỉ tiêu thì kết quả lý tưởng là amoniac 0 ppm, nitrit 0 ppm, còn nitrat thường có một ít. Khi nitrat lên tới 40 ppm hoặc cao hơn, bạn cần rút bớt nước bẩn trong bể ra và thay vào nước sạch.

Cycle bể mất bao lâu?

Chuyện này tùy từng bể, nhưng thường mất từ vài tuần tới vài tháng. Có mấy cách để rút ngắn thời gian. Bạn có thể mua một chai vi khuẩn nitrat hóa sống, xin ít vật liệu lọc đã chạy lâu từ bạn bè, hoặc trồng cây thủy sinh. Trên cây cũng có sẵn vi khuẩn có lợi bám theo.

Hỏi một người chơi bình thường xem bể của họ cycle xong chưa, phần lớn sẽ nghĩ chỉ có hai câu trả lời là rồi hoặc chưa. Thực tế thì phức tạp hơn một chút. Câu nên hỏi là bể đang có bao nhiêu vi khuẩn có lợi, và chừng đó có đủ xử lý lượng chất thải cá thải ra hay không. Ví dụ bạn có một bể đã “cycle” nuôi 3 con cá neon, rồi tự nhiên thả thêm 200 con. Lúc này lượng vi khuẩn có lợi trong bể không còn đủ để chuyển ngay toàn bộ chỗ chất thải đó thành nitrat an toàn nữa.

Làm sao để tăng lọc sinh học?

Vậy làm thế nào để bể có đủ lọc sinh học xử lý các hợp chất nitơ độc? Một cách dễ là trồng thêm cây thủy sinh. Cây sẽ ăn amoniac và nitrat sinh ra từ chất thải của cá. Có điều bạn cần nhớ là nếu chất thải của cá không đủ nuôi cây thì cây có thể bị đói tới chết. Khi đó bạn nên châm thêm một loại phân nước tổng hợp tốt, ví dụ như Easy Green.

Còn chuyện nuôi vi khuẩn có lợi thì nhiều người vẫn tưởng mua lọc to hơn hay gắn thêm lọc là vi khuẩn trong bể sẽ nhiều lên. Thật ra vi khuẩn có lợi sống trên mọi bề mặt trong bể chứ không riêng gì trong lọc, từ sỏi nền, kính cho tới đồ trang trí. Gắn thêm lọc chỉ có nghĩa là bể có thêm chỗ cho vi khuẩn ở. Nếu bạn chỉ nuôi vài con cá thì riêng phần đồ trang trí có thể đã đủ diện tích bề mặt cho lượng vi khuẩn cần thiết bám vào.