Nuôi cá ở vỏ ốc Lamprologus similis: set bể, chăm sóc và sinh sản

Nhóm cá ở vỏ ốc (shell dweller) là các loài cichlid tí hon ở hồ Tanganyika, châu Phi. Chúng sống cả đời quanh những vỏ ốc rỗng nằm trên nền cát. Lamprologus similis (có sách ghi là Neolamprologus similis) là một trong những loài dễ nuôi nhất trong nhóm. Cá nhỏ, hiếu động, tự đào nền và tự sắp xếp lại bể theo ý chúng.

Bài này chỉ cách nhận đúng loài, set bể, giữ nước và cho cá đẻ thành đàn. Bạn không cần bể lớn vẫn chơi được cichlid châu Phi.

Cá sống ở đâu ngoài tự nhiên

Hồ Tanganyika là hồ lớn nhất châu Phi tính theo thể tích và là hồ nước ngọt lớn thứ hai thế giới, chiếm khoảng 18% lượng nước ngọt trên Trái Đất. Hồ rất sâu nhưng similis không xuống chỗ sâu. Chúng sống dọc vùng ven bờ, thường ở độ sâu tới khoảng 4,5 m. Đáy chỗ chúng ở gần như chỉ có cát và vỏ ốc. Khi set bể, bạn cứ bám theo hình ảnh đó là đúng hướng.

Trong video

• Xem video từ ▶ 0:44 Nền cát trắng rải đầy vỏ ốc, giống vùng ven bờ Tanganyika.
• Xem video từ ▶ 0:54 Đàn similis bơi phía trên lớp cát và vỏ ốc.

Phân biệt similis với multifasciatus

Loài hay bị nhầm với similis nhất là Lamprologus multifasciatus, dân chơi hay gọi tắt là "multi". Nhìn qua thì hai loài trông y hệt nhau. Cách tách chúng ra rất đơn giản:

Trong video

• Xem video từ ▶ 1:34 Cá multifasciatus có sọc dừng lại ở nắp mang, không lên đầu.
• Xem video từ ▶ 1:44 Cá similis với sọc chạy qua nắp mang và kéo lên đầu.

• Multifasciatus: sọc dừng lại ở nắp mang (operculum), không chạy lên đầu.
• Similis: sọc chạy qua nắp mang và kéo lên tận đầu.

Bạn không cần kinh nghiệm hay phải đặt hai con cạnh nhau. Chỉ cần nhìn xem sọc có vượt qua nắp mang hay không. Các loài ở vỏ ốc khác thì dễ phân biệt hơn nhiều.

Làm sao biết đực hay cái

Similis là loài đơn hình (monomorphic), tức con đực và con cái trông giống nhau, không có dấu hiệu giới tính rõ. Khác biệt duy nhất là kích thước: con đực lớn gấp khoảng đôi con cái. Vì vậy bạn gần như phải chờ cá trưởng thành mới biết trong bể có bao nhiêu đực, bao nhiêu cái. Con đực trưởng thành chỉ dài khoảng 4–5 cm. Đây là loài nhỏ thật sự.

Trong video

• Xem video từ ▶ 2:08 Một con Similis bơi trên nền cát, cho thấy kích thước rất nhỏ.
• Xem video từ ▶ 2:38 Cá Similis nhỏ bơi giữa đám vỏ ốc trên nền cát trắng.

Chọn bể và tính mật độ

Similis hiếm khi bơi cao quá 15 cm tính từ mặt nền. Bể không cần cao, cái cần là diện tích đáy. Phần nước phía trên còn trống, nên bể đủ lớn có thể nuôi chung các loài cichlid châu Phi hay bơi ở tầng giữa và tầng trên.

Với loài này, mật độ tính theo diện tích đáy chứ không theo số lít:

• Khoảng 30 x 30 cm đáy cho một con đực, kèm vài con cái.
• Mỗi con cá ít nhất một vỏ ốc. Tốt hơn là 4–5 vỏ mỗi con để chúng có lựa chọn và có thêm chỗ trốn.
• Bể lớn và bố cục hợp lý thì có thể nuôi dày hơn một chút. Bể nhỏ thì đừng vượt nhiều so với mức trên.

Cách hay nhất là bắt đầu với một cặp. Chúng sẽ đẻ khá sớm và tự gây dựng đàn cho bạn.

Vỏ ốc và bố cục

Đàn sẽ đông lên nhanh, nên bạn chuẩn bị nhiều cỡ vỏ, từ khoảng 1,3 cm đến 5 cm. Cá sẽ tự chọn vỏ vừa với cỡ người của nó ở từng giai đoạn. Không cần loài ốc cụ thể nào. Vỏ ốc sên kiểu escargot hay các vỏ tròn là dễ dùng nhất. Nếu không kiếm được vỏ, bạn có thể dùng các khớp nối ống PVC. Cá vẫn vùi chúng xuống cát và dùng làm nhà như thường.

Trong video

• Xem video từ ▶ 5:36 Nhiều vỏ ốc sên vằn rải trên nền cát trắng trong bể.
• Xem video từ ▶ 5:41 Các khớp nối ống PVC trắng dùng thay vỏ ốc làm nhà cho cá.

Bố cục ban đầu bạn sắp thế nào cũng không giữ được lâu. Chỉ sau một ngày, cá đã đào cát, kéo vỏ đi chỗ khác, vùi vỏ xuống và dựng "nhà" riêng. Đó cũng là cái thú khi nuôi loài này.

Nước, nhiệt độ và thức ăn

Similis sống ổn trong mọi loại nước kiềm, tức pH trên 7. Phần lớn cá bán trên thị trường là cá nuôi trong bể ở địa phương, đã quen với nước gần giống nước nhà bạn. Nếu nước máy nhà bạn đã trên 7 thì cứ để nguyên. Cá chịu được nước không "lý tưởng" nhưng ổn định, còn nước bị chỉnh tới chỉnh lui liên tục thì hại hơn. Bể làm mẫu chạy ở pH 7,6.

• Nhiệt độ: 25–27°C.
• Thức ăn: loài này thiên về ăn thịt nhưng ăn gần như mọi thứ, miễn là thức ăn chất lượng dành cho cichlid. Kết hợp cám vảy và cám viên nhỏ, cho ăn 2–3 lần mỗi ngày.
• Thay nước: 30% mỗi 3 ngày. Cá nhỏ, lượng chất thải ít, nên lịch này giữ nitrate gần như không đo được và nước luôn sạch.

Cho cá đẻ và nuôi cá con

Nếu giữ nước đúng như trên, similis sẽ đẻ khá sớm. Phần khó hơn là giữ cho cá con sống. Cá con có cơ hội sống cao nhất trong bể đã chạy ổn định một thời gian. Vỏ ốc lúc đó có chút rêu bám, nền có ít cặn hữu cơ (detritus), cá con có cái để gặm khi đói.

Trong video

• Xem video từ ▶ 4:51 Cá con bơi gần nền cát, bên cạnh vỏ ốc lớn.
• Xem video từ ▶ 5:11 Đàn cá con bơi lơ lửng phía trên nền cát có nhiều vỏ ốc.

Cá con hay tụ thành cụm ở một chỗ nên rất dễ cho ăn riêng:

1. Nghiền cám vảy thành bột mịn.
2. Rắc bột ngay phía trên chỗ đàn cá con đang tụ.
3. Để bột chìm xuống. Cá con có thể không đớp trong nước, nhưng khi bột rơi xuống nền chúng sẽ nhặt ăn.

Vệ sinh bể mà không phá nhà của cá

Cá tự sắp lại cả nền, nên hút nền kiểu thông thường sẽ phá hết nhà của chúng. Cách này không phải ai cũng làm, nhưng với bể similis bạn có thể không hút nền, với các điều kiện sau:

• Nước trong bể luân chuyển tốt, cặn không đọng khắp nơi.
• Cặn thường dồn về một góc. Nếu cần hút thì chỉ hút góc đó, gần như không đụng tới chỗ cá ở.
• Khi bể có cá con, chút thức ăn thừa để lại sẽ thành đồ ăn cho chúng.
• Lượng chất thải và thức ăn thừa nhỏ, nên với lịch thay 30% mỗi 3 ngày, nó gần như không làm xấu nước.

Nhờ vậy bể similis rất nhàn. Thời gian bạn bỏ ra chủ yếu là ngồi xem cá. Con đực xòe mang dọa nhau, quẫy đuôi, cả đàn đào bới và tương tác suốt ngày.

Bắt đầu từ đâu

1. Đo pH nước máy. Nếu trên 7 thì giữ nguyên, không cần chỉnh.
2. Chọn bể rộng đáy, trải nền cát và chuẩn bị 4–5 vỏ ốc cho mỗi con cá, nhiều cỡ từ 1,3 đến 5 cm.
3. Kiểm tra sọc trên đầu cá trước khi mua để chắc đó là similis, rồi bắt đầu với một cặp.
4. Giữ nhiệt độ 25–27°C và lên lịch thay 30% nước mỗi 3 ngày ngay từ đầu.