Set bể thủy sinh đầu tiên: thiết bị, các bước và tháng đầu

Người mới chơi thủy sinh hay bị ngợp. Thiết bị thì nhiều loại, mỗi người khuyên một kiểu, và bể mới set xong vài tuần đã lên rêu làm nhiều người tưởng mình làm hỏng. Thực ra một bể thủy sinh khỏe mạnh không cần gì phức tạp. Bạn chỉ cần chọn đúng vài món chính, set bể theo thứ tự hợp lý và biết trước tháng đầu sẽ diễn ra thế nào.

Bài này đi lần lượt từ danh sách thiết bị, cách chọn từng món, 5 bước set bể, cho đến lịch chăm sóc trong tháng đầu. Đọc xong, bạn có thể tự set một bể cây có CO2 và đưa nó qua giai đoạn khó nhất.

Cần chuẩn bị những gì

Thủy sinh, hiểu đơn giản, là trang trí bể cá cho đẹp nhất có thể bằng vật liệu tự nhiên: đá, lũa và cây. Phong cách mà phần lớn dân chơi hiện nay theo bắt nguồn từ Nhật, do Takashi Amano khởi xướng. Để bắt đầu, bạn cần:

• Bể
• Lọc
• Đèn
• Bộ CO2 (không bắt buộc nhưng rất nên có)
• Nền, tốt nhất là phân nền
• Đá và lũa
• Cây
• Dụng cụ nhỏ: nhíp, kéo thủy sinh, keo dán, phân nước, decal dán nền sau, bộ test nitrite và amoniac, xô và ống thay nước, một cây cọ sơn để gạt nền. Sưởi thì tùy loài bạn định nuôi.

Chọn bể, lọc và đèn thế nào

Bể. Chọn bể bạn thích, hợp với nhà và hợp túi tiền. Nhớ rằng bể chỉ là món đầu tiên, phải chừa tiền cho mọi thứ khác. Người mới nên bắt đầu bằng bể nano. Bể nhỏ rẻ, dễ set và đặt đâu cũng được mà không cần chân tủ. Phần lớn dân chơi dùng bể kính siêu trong, không viền (rimless).

Với nhiều người, ưu điểm vẫn nặng ký hơn. Loại bể không viền có sẵn ngăn lọc phía sau (all in one) đang dần phổ biến ở bể nước ngọt.

Lọc. Có ba loại hợp với người mới: lọc thùng (lọc ngoài), lọc treo và lọc trong. Lọc thùng chứa được nhiều vật liệu lọc. Vật liệu lọc càng nhiều thì vi sinh có lợi càng nhiều, và hệ sinh thái trong bể càng ổn định. Lọc thùng còn cho phép dùng ống in-out bằng kính (lily pipe), vừa đẹp vừa có nhiều kiểu để tăng hay giảm dòng chảy. Nhược điểm là cồng kềnh và đắt. Nếu ít tiền hoặc muốn đơn giản, lọc treo vẫn làm tốt. Lọc trong chiếm chỗ và khó nhìn, trừ khi giấu được sau cây hay đá.

Quan trọng nhất là lọc phải đủ lưu lượng. Con số in trên hộp thường đo khi lọc rỗng, chưa có vật liệu, nên đừng tin hoàn toàn. Cứ chọn lọc có lưu lượng khoảng 10 lần thể tích bể mỗi giờ. Bể 60 lít thì chọn lọc khoảng 600 lít/giờ.

Đèn. Cây là thứ làm nên vẻ đẹp của bể, và cây muốn đẹp thì cần nhiều ánh sáng, ánh sáng chất lượng. Người mới không cần đi sâu vào phổ, lumen hay kelvin. Cứ chọn đèn của hãng uy tín như Chihiros, Twinstar hoặc Skylight, đúng cỡ với bể, là ổn. Hai hãng đầu có cả dòng cao cấp lẫn dòng giá mềm.

Có cần CO2 không, và bộ CO2 gồm những gì

CO2 không bắt buộc. Nhưng nếu bạn muốn cây lên nhanh, nhất là giai đoạn đầu, và muốn cây đẹp nhất có thể thì rất nên có. Bộ CO2 bình chuyên nghiệp khá đắt. Khi chưa chắc mình sẽ chơi lâu, bạn có thể dùng CO2 tự chế từ chai nhựa với đường và men. Pha đúng công thức thì nó cho lượng CO2 khá ổn định trong thời gian dài. Khi đã chắc chắn gắn bó nhiều năm, hãy đầu tư bộ CO2 bình gồm:

1. Bình CO2 áp suất
2. Van điều áp, tốt nhất là loại hai cấp (dual stage)
3. Van điện từ (solenoid) để tắt CO2 ban đêm
4. Dây dẫn CO2
5. Van một chiều, chặn nước chảy ngược vào dây khi tắt CO2
6. Bộ khuếch tán (sủi CO2)
7. Drop checker, ống thử đổi màu để đo nồng độ CO2 trong nước

Nền và đá lũa: chọn và tính lượng ra sao

Với nền, chỉ cần một thứ là phân nền (aquasoil) loại tốt. Trong thử nghiệm so sánh nhiều kiểu lớp nền, phân nền thắng rõ: cây lên nhanh hơn, nước trong hơn và ít rêu hại hơn. Giá có cao hơn một chút nhưng đỡ mệt hơn rất nhiều. Phân nền không cần rửa, mở bao là đổ vào dùng được. Nó có sẵn dinh dưỡng chính cho cây, hút được dinh dưỡng từ nước, và đủ xốp để nước lưu thông trong nền.

Cách tính lượng phân nền: nhân dài với rộng đáy bể, rồi nhân với độ dày trung bình khoảng 5 cm (trước mỏng, sau dày). Ví dụ bể 60 x 30 cm: 60 x 30 = 1.800, nhân 5 được 9.000 cm³, tức khoảng 9 lít phân nền. Con số này còn tùy bố cục và việc bạn có rải cát trang trí ở tiền cảnh hay không, nhưng đủ để biết nên mua mấy bao.

Đá và lũa là bộ khung của bố cục, nên cần chọn kỹ. Mua online hay bị lệch giữa ảnh và hàng thật. Trừ khi shop bán đúng món trong ảnh, tốt nhất ra tiệm chọn tận tay. Tìm hiểu trước tính chất vật liệu: có loại đá nhả canxi làm cứng nước, có loại lũa ra nhiều tannin làm nước ngả vàng hoặc mọc lớp nấm trắng dày. Nhiều tiệm có khay cát để bạn xếp thử bố cục trước khi mua.

Chọn cây cho người mới

Cây thường được dán nhãn dễ, trung bình hoặc khó. Trước tiên hãy nhìn vào bể của mình: đèn mạnh không, có CO2 không. Nếu không thì nên chọn nhóm dễ. Cũng nên nghĩ trước chuyện thời gian chăm sóc. Trồng nhiều cây thân đốt thì sẽ tốn nhiều công tỉa. Quan trọng nhất là trồng đủ dày. Nên có vài cây mọc nhanh hoặc cây trôi nổi để hút bớt dinh dưỡng thừa và ổn định bể. Chúng lên quá nhiều thì vớt bớt sau.

Trong video

• Xem video từ ▶ 14:33 Nhiều loại cây thủy sinh xanh tốt xếp thành hàng trong chậu.
• Xem video từ ▶ 14:43 Một cụm cây thân đốt cầm trên tay, sẵn sàng để trồng.

5 bước set bể

Người mới nên tách làm hai buổi: rải nền và dựng bố cục trước, vài hôm sau mới trồng cây. Bạn có thêm thời gian chỉnh bố cục, mà bố cục càng làm kỹ thì kết quả càng đẹp. Xong bố cục rồi mới lên danh sách cây cũng dễ hình dung hơn.

Trong video

• Xem video từ ▶ 13:23 Bố cục bể thủy sinh với cây đỏ và thảm cỏ phủ nền.
• Xem video từ ▶ 14:13 Bể thủy sinh nhìn ngang, nền dốc thấp phía trước, cao dần về sau.

1. Rải nền. Đổ phân nền vào, dùng cọ sơn gạt thành dốc thấp trước, cao sau. Phía trước để khoảng 2 cm là đủ cho cây bám, không bị nổi.
2. Dựng bố cục. Chọn dùng đá, lũa hay cả hai. Sau đó chọn dáng: tam giác (cao một bên, thấp dần sang bên kia), đảo hay lồi (dồn khối giữa, trống hai bên), hoặc lõm (dồn hai bên, trống ở giữa). Tính đến vị trí đặt bể và góc nhìn chính. Đá lũa nên dồn phần lớn vào khoảng giữa, chừa trống tiền cảnh và hậu cảnh cho cây. Xong thì dán các khối lại bằng bông tẩy trang và keo dán lỏng. Lũa không bị nổi, và lúc tỉa cây hay lau kính cũng không lo làm đổ bố cục.
3. Trồng cây. Lên danh sách theo tiền cảnh, trung cảnh, hậu cảnh, chú ý kích thước, tốc độ lớn và nhu cầu đèn, CO2. Khi cây về, gỡ bông khoáng ở cây chậu, rửa sạch gel ở cây cấy mô, rồi chia thành từng nhúm nhỏ. Xịt ẩm nền rồi trồng từ trước ra sau. Kẹp chắc gốc cây bằng nhíp, cắm sâu xuống nền, nhả cây ra rồi rút nhíp lên.
4. Châm nước. Châm thật chậm để nền không bị xới và cây không bị bật gốc. Lót giấy ăn cho nước chảy lên đó. Nếu nước máy có clo thì dùng thuốc khử clo lúc này.
5. Lắp thiết bị. Lọc, sưởi nếu có, CO2 và drop checker. Cắm đèn và CO2 vào ổ hẹn giờ. Một lịch tham khảo: đèn bật khoảng 8–9 tiếng, từ 13h đến 21h, CO2 chạy từ 12h đến 20h, tức bật trước đèn một tiếng. Bể lớn có thể cho CO2 chạy sớm hơn, trước đèn hai tiếng.

Tháng đầu diễn ra thế nào

Bể mới chưa có vi sinh xử lý amoniac và nitrite, nên cần chờ khoảng 2–3 tuần mới thả sinh vật. Việc quan trọng nhất trong giai đoạn này là thay nước đều. Phân nền nhả nhiều dinh dưỡng thừa lúc đầu. Để dinh dưỡng tích lại quá nhiều thì rêu hại sẽ mọc.

Cần nhớ một điều: lên rêu trong vài tuần đầu là chuyện bình thường. Sau khoảng hai tuần, tảo silic (diatom), một loại rêu nâu, thường phủ gần hết mọi bề mặt. Nó tự hết dần, và cá otto (Otocinclus) rất thích ăn loại này. Rêu bụi xanh (green dust algae) và rêu chấm xanh (green spot algae) cũng hay xuất hiện do dinh dưỡng thừa. Chúng tự lui khi cây dày lên và phân nền bớt nhả dinh dưỡng.

Còn nếu thấy rêu râu đen (black beard algae, BBA), rêu tóc (hair algae) hay rêu sừng hươu (staghorn algae) thì bể đang có vấn đề. Thủ phạm thường là CO2 không đủ hoặc đèn quá mạnh, và bạn cần điều chỉnh.

Tháng đầu chưa cần châm phân nước vì dinh dưỡng từ phân nền đã đủ cho cây. Sau một tháng, bắt đầu châm nửa liều rồi tăng dần nếu cần.

• Đèn và CO2 chạy hẹn giờ để ngày nào cũng như ngày nào.
• Theo dõi drop checker để chắc CO2 đủ.
• Thay khoảng 50% nước, 3–4 lần trong tuần đầu, rồi giảm dần. Tới tuần thứ 4 thì mỗi tuần một lần là đủ.
• Sau 2–3 tuần, test nitrite và amoniac. Cả hai về 0 thì thả đội dọn bể trước: cá otto, tép Amano và ốc Clithon.
• Đội dọn bể sống khỏe thì mới thả thêm cá.
• Khi tỉa lần đầu, cắm lại phần ngọn tỉa để tăng lượng cây.

Bắt đầu từ đâu

1. Chọn một bể nano bạn thích, rồi tính lọc theo mốc 10 lần thể tích bể mỗi giờ.
2. Tính lượng phân nền theo công thức dài x rộng x 5 cm và mua đủ bao.
3. Ra tiệm chọn đá lũa tận tay, dựng xong bố cục rồi mới lên danh sách cây, trong đó có vài cây mọc nhanh.
4. Mua ổ hẹn giờ, bộ test nitrite và amoniac, và chuẩn bị tinh thần thay nước nhiều trong tháng đầu.