Đỉa châu Á

Đỉa châu Á có nguy hiểm cho tép, cá và ốc không?

Bể tép. Có, và rất nguy hiểm. Để đỉa châu Á trong bể tép là không an toàn chút nào. Loài đỉa này đủ nhanh để bắt cả tép khỏe chứ không riêng gì tép yếu. Tép đang lột vỏ thì càng là mồi ngon cho chúng.

Trên mạng có người kể họ chưa bao giờ gặp rắc rối gì với đỉa trong bể tép. Có thể họ đã nhầm, chủ yếu là nhầm loài đỉa, vì không phải loài đỉa nào cũng hại tép. Muốn định danh đỉa thì cần thiết bị chuyên dụng, nên cẩn thận vẫn hơn. Hễ thấy đỉa trong bể, bạn cứ coi như trường hợp xấu nhất và tìm cách loại bỏ chúng ngay.

Bể ốc. Ốc nước ngọt không phải thức ăn chính của loài đỉa này. Dù vậy, đã có trường hợp đỉa đói tấn công ốc. Bạn nên để ý, nhất là với các loài ốc cảnh không có nắp miệng (operculum), tức là không đóng vỏ lại được khi gặp nguy.

Bể cá. Đỉa châu Á không làm hại được cá. Ngược lại, nhiều loài cá còn ăn đỉa, vì kiểu uốn éo của đỉa kích thích bản năng săn mồi của cá.1

Đỉa châu Á vào bể bằng đường nào?

Mang đỉa châu Á vào bể mà không hay biết là chuyện rất dễ xảy ra. Chúng hay sống quanh cây thủy sinh, ví dụ các loại rong như Hydrilla verticillata, Elodea sp. Vì thế trứng đỉa thường theo cây vào bể. Phần lớn trường hợp chúng nhỏ quá nên bạn không thấy, rồi vài tuần sau mới bắt đầu thấy chúng bò trong bể. Đôi khi đỉa cũng theo thức ăn tươi sống mới mua về, nhất là các loại giun.

Cách diệt đỉa châu Á

Nếu bể có nền thì gần như không thể diệt sạch chúng, chỉ bể không nền mới có cơ hội. Nhiều cách đã được thử, từ kinh nghiệm trên các diễn đàn, hỏi han người nuôi khác đến tự làm, như dùng muối, thuốc tẩy giun cho chó và các sản phẩm diệt planaria. Có vẻ không cách nào hiệu quả. Dùng các sản phẩm này ở nồng độ thật cao thì có thể diệt được đỉa, nhưng không làm được vì tép cũng có thể chết theo. Tăng nồng độ đồng lên cao cũng không phải là lựa chọn.

Một nghiên cứu cho biết Barbronia weberi không chịu được nước ấm trên 30 °C. Tuy vậy, cách này vẫn chưa được thử trong thực tế.

Dùng đồng

Đồng rất nguy hiểm cho cá và tép. Các loài giáp xác như tép cảnh, cua, tôm càng đều đặc biệt nhạy cảm với đồng.

• Mua bộ test đồng.
• Rút nước xuống thấp nhất có thể. Rút càng nhiều nước thì xử lý càng có thể hiệu quả.
• Cho đồng sunfat vào. Nồng độ tối thiểu là 1,5–2 mg/l (có chỗ ghi “5 – 2 ppm”, nhiều khả năng là lỗi đánh máy. 1 mg/l bằng 1 ppm).
• Để nguyên bể như vậy 3 ngày.
• Châm đầy bể rồi thay một lượng nước lớn.
• Châm đầy lại lần nữa và test nồng độ đồng.
• Phải loại hết đồng trước khi thả cá hoặc tép trở lại.

Nhược điểm: chỉ cần còn sót một chút đồng thôi cũng có thể làm chết tép cảnh khi bạn thả chúng về bể.

Phương án “hạt nhân” (cực đoan)

• Chuyển toàn bộ tép và ốc sang một bể khác không nền (bể cách ly).
• Nhìn kỹ để chắc chắn không có con đỉa nào theo sang.
• Dỡ toàn bộ bể.
• Cọ rửa bể, đồ trang trí và lũa bằng oxy già (hydrogen peroxide).
• Đem phơi nắng vài ngày cho khô hẳn.
• Bỏ mút lọc, thay vật liệu lọc mới.
• Cách ly cây.
• Tốt nhất đừng bao giờ dùng lại nền của bể đã nhiễm đỉa. Nếu vẫn muốn dùng, bạn đem luộc hoặc dội nước sôi từ ấm lên nền, vừa dội vừa đảo cho chết hết mọi thứ bên trong. Muốn chắc ăn thì ngâm thêm thuốc tẩy 5–10 phút.

Thả cá ăn đỉa

Nhiều loài cá ăn đỉa. Cá họ cichlid (như Julidochromis, Oscar, Red Devil), các loài chuột (như cá chuột hề, Zebra Botia và Macracantha Botia, thật ra Macracantha Botia chính là cá chuột hề), cá betta, cá molly, các loại tetra, cá nóc mini (nóc đậu), v.v. thường thấy đỉa là lao vào ngay.

Nhược điểm:

• Bạn phải thả thêm một loài cá có khi mình không muốn nuôi. Ngay cả cá nhỏ như cardinal tetra hay cá bảy màu cũng không an toàn cho bể tép.
• Ở bể lớn, một khi đỉa đã lập được quần thể thì cá có thể cũng không diệt hết được, hoặc phải mất rất lâu. Đỉa trốn trong nền, ban ngày bạn không thấy nhưng chúng vẫn ở đó.

Bắt bằng tay

Dùng nhíp kẹp vào thân đỉa để gắp ra. (Phần này không có hướng dẫn chi tiết hơn.)

Cách phòng ngừa

Cách tốt nhất để giữ đỉa châu Á, cũng như mọi loài sinh vật hại và ký sinh, ngoài bể là chặn chúng từ trước khi chúng kịp bám rễ. Bạn nên luôn cách ly mọi thứ và coi như thứ gì cũng đang nhiễm nặng: cây, đá, lũa, đồ trang trí, v.v. Nói chung là bất cứ thứ gì lấy từ nơi khác mà có thể đã tiếp xúc với vật liệu sinh học. Nếu cách ly đủ lâu, bạn sẽ phát hiện ra đỉa và xử lý được chúng.1

Mọi loài đỉa thuộc họ Salifidae và chi Barbronia đều là đỉa săn mồi nước ngọt. Theo nghiên cứu, ngoài tự nhiên Barbronia weberi ăn nhiều loại động vật không xương sống, gồm giun ít tơ (oligochaete), ốc, giáp xác và cả côn trùng.

Trong bể, thức ăn chính của chúng là đủ các loại giun, gồm:

• Trùn chỉ (Tubifex)
• Trùn huyết, tức ấu trùng muỗi lắc (bloodworm)
• Giun đen (blackworm)
• Giun mùn bã (detritus worm)
• Giun Grindal (grindal worm)

Đỉa trưởng thành có thể nhịn đói rất lâu. Nhưng một khi có thức ăn thì chúng ăn không biết no. Chuyện đỉa ăn thịt lẫn nhau cũng không hiếm.

Đỉa châu Á có ăn planaria không?

Một số người nuôi kể rằng từ khi đỉa xuất hiện, planaria trong bể giảm hẳn. Như vậy về lý thuyết planaria có thể nằm trong thực đơn của đỉa. Tuy nhiên, hiện đây mới chỉ là phỏng đoán và cần thêm bằng chứng.1

Đỉa châu Á thường sống trong nền, nơi có sẵn chất hữu cơ đang phân hủy hoặc sinh vật nhỏ như giun để ăn.

Chúng bơi được bằng cách uốn lượn thân trong nước, nhưng đây không phải cách di chuyển chính của chúng.

Chúng hoạt động về đêm. Dù vậy, giờ giấc hoạt động của chúng cũng có thể thay đổi theo lượng thức ăn, điều kiện môi trường và việc có kẻ săn mồi hay không.

Đỉa có thể tụ lại ở chỗ nhiều thức ăn hoặc khi giao phối, nhưng chúng không phải loài sống theo đàn. Chúng sống đơn độc.1

Vòng đời

• Trứng: đỉa trưởng thành đẻ trứng trong một cái kén dạng keo, gắn lên cây.
• Phôi: trứng nở thành phôi ngay trong kén. Phôi lớn dần trong đó cho đến khi sẵn sàng chui ra.
• Đỉa con: khi nở, đỉa con chui ra khỏi kén. Trông chúng y như đỉa trưởng thành thu nhỏ.
• Lớn lên: đỉa con săn mồi, ăn chất hữu cơ và lớn dần. Trong quá trình ăn và lớn, chúng lột lớp ngoài nhiều lần để vừa với cơ thể to ra.
• Trưởng thành: đỉa đến tuổi sinh sản và trở thành đỉa trưởng thành. Chúng lại giao phối, đẻ trứng và vòng đời cứ thế tiếp diễn.

Sinh sản

Barbronia weberi là loài lưỡng tính. Mỗi con có cả cơ quan sinh dục đực lẫn cái, và khi giao phối thì cùng lúc đóng cả hai vai.

Tuy vậy, nghiên cứu cũng phát hiện đỉa châu Á sinh sản được mà không cần thụ tinh chéo. Nói cách khác, chỉ cần lọt một con đỉa vào bể là về sau đỉa có thể bùng lên thành dịch.

• Đỉa đẻ kén hằng tuần, kéo dài tối đa ba tháng. Sau đó đỉa trưởng thành bắt đầu già yếu.
• Kén gắn trên cây thủy sinh, đá hoặc thành bể. Trên cây, kén thường nằm gần gốc các vòng lá hoặc dọc thân, nên rất khó thấy.
• Mỗi kén thường có từ 1 đến 5 trứng.
• Trứng nở trong kén sau 2 ngày. Ấu trùng, rồi đỉa con, ở lại trong kén thêm 25–30 ngày.
• Dịch trong kén có đủ chất dinh dưỡng để đỉa con lớn lên, vì đẻ kén xong thì đỉa bố mẹ không cho ăn hay chăm sóc gì nữa.
• Lúc rời kén, đỉa con dài 5–6 mm.
• Đỉa con vừa chui ra đã ăn được con mồi to hơn mình. Phần lớn sẽ sống đến tuổi trưởng thành nếu ăn được bữa đầu tiên. Còn nếu trong vòng một ngày mà không được ăn thì chúng thường chết.
• Đỉa bố mẹ không đụng gì đến kén hay đỉa con sau khi nở, trừ trường hợp đỉa lớn ăn thịt đỉa con.
• Tùy nhiệt độ và lượng thức ăn, đỉa con lớn thành đỉa trưởng thành và đẻ được trong khoảng 2–4 tháng.1

Vùng phân bố tự nhiên ban đầu của Barbronia weberi trải từ Afghanistan và Pakistan đến Java, Sumatra, Borneo, Ấn Độ và miền Nam Trung Quốc.

Vài năm gần đây, đỉa châu Á đã lập quần thể ở mọi châu lục, chỉ trừ Nam Cực. Chúng bị đưa đến Nam Mỹ, Bắc Mỹ, Úc, New Zealand và châu Âu (Ý, Anh, Hungary, Áo và Đức).

Nhiều khả năng con đường lây lan chính của loài này là ngành buôn bán cá cảnh, thủy sinh.1

Loài đỉa này thường thích nước tù như ao, hồ, đầm lầy, hoặc những nơi nước chảy chậm. Chúng hay sống quanh cây thủy sinh và dùng cây làm chỗ gắn kén.1

Đỉa châu Á (Barbronia weberi) là loài đỉa nước ngọt, thường săn động vật không xương sống làm mồi. Trong bể thủy sinh, chúng thường đi theo cây vào bể. Chỉ một con thôi cũng đủ để đỉa sinh sôi khắp bể trong vòng vài tháng.

Loài đỉa xâm lấn này rất lì, nên diệt được chúng thật sự khó. Gần như thứ gì đủ sức giết đỉa thì cũng hại luôn tép của bạn. Vì vậy cách chống đỉa chủ yếu là phòng từ đầu. Cây chưa xử lý hoặc chưa cách ly thì đừng cho vào bể.1