Africhthy – mạng lưới hợp tác mới dành cho ngư học châu Phi

Cuộc trò chuyện với nhà ngư học John P. Sullivan về cổng thông tin nghiên cứu mới mà ông lập ra cho các loài cá nước ngọt châu Phi.

John là Curatorial Affiliate tại Bảo tàng Động vật có xương sống của Đại học Cornell (Ithaca, New York, Hoa Kỳ) và là Research Associate tại Academy of Natural Sciences (Philadelphia, Hoa Kỳ). Ông đã đi khảo sát thực địa ở nhiều quốc gia châu Phi và công bố nhiều bài báo khoa học. Các nghiên cứu của ông tập trung vào ngư học, hệ thống học phát sinh loài và phân loại học của cá điện châu Phi (Mormyridae) và cá da trơn (Siluriformes).

Ông cùng Tiến sĩ John Friel của Đại học Cornell xây dựng một nguồn tài nguyên trực tuyến mới vừa ra mắt. Cuộc trò chuyện dưới đây diễn ra trong tuần này để tìm hiểu thêm về dự án đó.

Tiến sĩ Sullivan trên sông Ogooué, Gabon. © J. P. Sullivan

Africhthy là gì?

Africhthy (http://africhthy.org) là một website về ngư học châu Phi vừa ra mắt. Số người dùng và lượng nội dung trên trang đang tăng nhanh. Hai người lập trang hy vọng đây sẽ thành nơi cả giới chuyên môn lẫn người mê ngư học nghiệp dư tìm tài liệu, hình ảnh, khóa phân loại và chuyên gia về cá châu Phi. Trang cũng sẽ là chỗ để tìm cộng sự cho các dự án và nghiên cứu.

Ông tham gia dự án như thế nào, còn ai khác cùng thực hiện? Tại sao lại là châu Phi?

Tiến sĩ John Friel là người phụ trách mảng cá tại Bảo tàng Động vật có xương sống của Đại học Cornell. Friel và Sullivan cùng nghiên cứu cá nước ngọt châu Phi từ cuối thập niên 90. Friel chủ yếu nghiên cứu cá da trơn họ Mochokidae, còn Sullivan chủ yếu nghiên cứu cá họ Mormyridae. Cả hai đã đến khá nhiều nước châu Phi để khảo sát thực địa. Ý tưởng về Africhthy nảy ra từ những trải nghiệm của họ ở châu Phi và từ những lần trao đổi với đồng nghiệp người châu Phi, châu Âu và Bắc Mỹ.

Cả hai đều nhận thấy phần lớn các nước họ từng đến không đủ năng lực thể chế để tự định danh cá của nước mình. Nhiều lần, tài liệu tra khóa phân loại mà họ mang theo để định danh mẫu cá là lần đầu tiên người ở đó được nhìn thấy những tài liệu này. Tại hội nghị Pan African Fish and Fisheries năm 2008 ở Addis Abeba, có thể thấy rõ nhiều nhà ngư học châu Phi lên trình bày nghiên cứu vẫn dùng hệ thống phân loại đã lỗi thời hàng chục năm. Lý do là họ không được tiếp cận tài liệu mới.

Khoa học là trao đổi với nhau và xây tiếp trên những gì đã biết. Không có các ấn phẩm khoa học mới (lẫn kinh điển) và các loại dữ liệu khác, các nhà ngư học châu Phi gần như không thể đóng góp hiểu biết về hệ cá nước mình cho phần còn lại của thế giới. Chuyện xây đập và các hoạt động phát triển khác đang tác động lên hệ sinh thái nước ngọt khắp châu Phi mạnh hơn bao giờ hết. Vì thế, châu Phi bắt buộc phải có chuyên môn ngư học thực sự ngay tại châu Phi. Trong các chuyến đi, đồng nghiệp châu Phi thường xin họ cả thư viện pdf. Hai người nhận ra sẽ hiệu quả hơn nhiều nếu gom thông tin về cá châu Phi về một website như thế này. Như vậy thì ai cũng được lợi, kể cả chính họ. Các dự án như Biodiversity Heritage Library đang đưa phần lớn tài liệu cũ lên mạng. Một số nhà xuất bản khoa học vốn không mở truy cập cũng cho đọc miễn phí từ địa chỉ IP ở các nước đang phát triển. Cái còn thiếu là một hệ thống phân loại cá châu Phi được cập nhật, gắn với một thư mục tham khảo đầy đủ. Tài liệu trong thư mục phải tải được bản pdf ngay trên trang hoặc qua liên kết sang trang khác. Hệ thống này cũng cần liên kết với các nguồn dữ liệu trực tuyến như GenBank, GBIF, Wikipedia, Encyclopedia of Life và FishBase. Africhthy ra đời để đáp ứng đúng nhu cầu đó. Dĩ nhiên, người ở các nước đang phát triển không phải là những người duy nhất hưởng lợi từ một trang như vậy. Tất cả mọi người đều được lợi.

Cá da trơn họ Mochokidae là một trong nhiều họ cá nước ngọt đặc hữu của châu Phi. © Enrico Richter

Cùng lúc đó, họ thấy trên những giá sách phủ bụi ở cơ quan chính phủ, tổ chức phi chính phủ về bảo tồn và trường đại học ở các nước này có rất nhiều thông tin về cá nước ngọt (và các sinh vật khác) mà ít ai từng thấy. Đó là các tài liệu "xám", tức là tài liệu chưa xuất bản. Thường thì đây là các đợt khảo sát khu hệ chưa công bố, cùng các nghiên cứu về sinh thái dinh dưỡng và sinh thái sinh sản của cá châu Phi. Những tài liệu này chưa qua bình duyệt và chất lượng rất không đồng đều. Dù vậy, phần lớn sẽ rất có ích nếu được quét thành pdf, gắn từ khóa và đưa lên mạng. Phải biết nơi nào đã được khảo sát khu hệ thì mới tránh làm trùng việc của nhau. Những người phải ra quyết định về chính sách và bảo tồn cũng cần thông tin này để quyết định có cơ sở. Trên Africhthy, người dùng có thể tải lên và lập chỉ mục tài liệu nặng đến 30 MB, đồng thời bảo vệ bản quyền bằng giấy phép Creative Commons. Mọi thứ tải lên Africhthy đều có thể gắn với danh sách thả xuống gồm các thuật ngữ tìm kiếm về phân loại và địa lý. Các thuật ngữ này lấy từ những hệ thống phân loại cập nhật được, nên nếu sau này tên gọi thay đổi thì liên kết vẫn giữ nguyên. Hai người hy vọng Africhthy sẽ thành kho lưu trữ loại tài liệu xám này về cá châu Phi.

Internet chưa phổ biến trong đời sống của đa số người châu Phi như ở các nước phát triển, nhưng ngày càng dễ tiếp cận hơn. Ví dụ, ở CHDC Congo, sinh viên đại học nào cũng có laptop, dù phần lớn còn nghèo. Họ lên mạng bất cứ khi nào có thể, bằng kết nối của trường hoặc ở quán cà phê internet trong thị trấn. Với những sinh viên này, thời gian kết nối rất quý. Họ thường trả tiền theo phút nên không có thời gian lướt web vô ích. Một trang duy nhất để tìm nhanh tài liệu và đọc nghiên cứu mới về cá châu Phi sẽ thật sự có ích cho họ.

Như vậy, một phần lớn của Africhthy là giúp mọi người tiếp cận tài liệu, cả loại đã xuất bản lẫn tài liệu xám, và gom về một chỗ những dữ liệu về cá châu Phi đang nằm ở nơi khác trên web. Phần còn lại là giúp mọi người tìm đến nhau. Africhthy được hình dung như một kiểu câu lạc bộ xã hội. Giới nghiên cứu cần một cách để tìm đồng nghiệp cùng mối quan tâm, từ đó chia sẻ thông tin và hợp tác. Ví dụ, Sullivan rất muốn tìm một đối tác nghiên cứu ở South Sudan, quốc gia mới thành lập, có quan tâm đến cá họ Mormyridae ở sông White Nile. Có thể đang có một sinh viên hay nhà nghiên cứu người Nam Sudan cũng đi tìm một người như ông. Nhưng làm sao hai bên tìm được nhau? Câu trả lời có thể là một website như Africhthy. Hai người hy vọng mọi người sẽ dùng diễn đàn và bảng tin để cho người khác biết hướng nghiên cứu của mình và tìm cộng sự. Người dùng cũng có thể đăng yêu cầu về mẫu vật, ảnh, mẫu mô, v.v. Dĩ nhiên, họ còn phải quảng bá cho Africhthy đến những nơi như Nam Sudan, và họ mới chỉ bắt đầu làm điều đó.

Nguồn tài nguyên này hướng đến ai và ai có thể truy cập?

Trang mở cho tất cả mọi người. Africhthy phần nào nhắm tới các nhà ngư học châu Phi. Dù vậy, hai người lập trang nghĩ nó sẽ có ích như nhau cho bất kỳ ai quan tâm đến cá châu Phi, dù người đó ở đâu, làm chuyên môn hay chơi cá cảnh. Muốn thêm nội dung và dùng đầy đủ chức năng của trang thì bạn cần đăng ký. Vào thời điểm trả lời phỏng vấn, trang có 67 người dùng đã đăng ký, trong đó nhiều người là người châu Phi. Họ hy vọng sớm vượt mốc 100. Một điểm quan trọng là trang song ngữ Anh và Pháp, hai thứ tiếng châu Âu được nói rộng rãi nhất ở châu Phi. Cả John Friel và Sullivan đều là người bản ngữ tiếng Anh, nhưng họ đang cố dịch càng nhiều phần giao diện sang tiếng Pháp càng tốt. Ở giai đoạn này, trang thật sự cần mọi người đăng ký và đóng góp nội dung: mục tài liệu tham khảo cho thư mục, hình ảnh, bài đăng diễn đàn và bài blog (bằng tiếng Anh hoặc tiếng Pháp).

Một phiên bản mới của Africhthy đang được phát triển.

Định dạng web Scratchpad còn khá xa lạ, ông có thể giải thích đôi chút và vì sao lại chọn nó không?

Scratchpads (http://scratchpads.eu) thuộc dự án ViBRANT do EU tài trợ (http://vbrant.eu) và đặt tại Bảo tàng Lịch sử Tự nhiên ở London. Đây là những môi trường web dựng trên Drupal, tùy biến được và lưu trữ từ xa. Cộng đồng các nhà phân loại học và nhà sinh học khác dùng chúng để chia sẻ, quản lý và công bố dữ liệu trên web. Hiện đã có 311 trang Scratchpad cho đủ loại nhóm động thực vật, cũng như cho các tạp chí và hội trực tuyến, với hơn 6000 người dùng đăng ký. (Danh sách các trang xem tại http://scratchpads.eu/scratchpads/thumbs.) Tạo trang là miễn phí. Sau khi tìm hiểu, hai người thấy rõ lợi ích của một trang dành riêng cho ngư học châu Phi. Với mức độ tham gia vào dự án Scratchpads như hiện nay, nhiều khả năng EU sẽ tiếp tục dành nguồn lực cho dự án trong tương lai. Africhthy hiện vẫn chạy Scratchpads phiên bản 1. Phiên bản 2 đang được phát triển, hứa hẹn giao diện đẹp hơn nhiều cùng các tính năng nâng cao. Bản thử nghiệm của Africhthy thế hệ tiếp theo có ở http://test-africhthy.myspecies.info/. Africhthy có lẽ sẽ chuyển sang phiên bản 2 trong thời gian tới.

Ông hình dung trang sẽ phát triển như thế nào?

Sullivan mong sẽ được bất ngờ trước cách Africhthy phát triển. Trang đi theo hướng nào và chức năng nào trở thành chủ đạo sẽ do chính người dùng quyết định. Ông nghĩ Africhthy sẽ vẫn chủ yếu là kho tài liệu và công cụ định danh cá. Dù vậy, ông hy vọng nó cũng được nhiều người dùng làm nền tảng viết blog, diễn đàn thảo luận, thậm chí là nền tảng xuất bản. Đến một lúc nào đó, Scratchpads phiên bản 2 sẽ có module cho phép gửi mô tả loài thẳng đến tạp chí Zookeys của Pensoft. Ai quan tâm đều được mời ghé Africhthy, đăng ký tài khoản và cùng góp tay xây dựng trang. Hai người hy vọng trang được đón nhận và Africhthy sẽ thành hình mẫu cho cách tổ chức và tạo hạ tầng mạng cho cộng đồng đa dạng sinh học quốc tế.