Các loài tép mới từ Hồng Kông và miền nam Trung Quốc

Vài thập kỷ qua, một số loài tép nước ngọt thuộc chi Caridina (họ Atyidae) đã thành tép cảnh phổ biến khắp thế giới. Dù vậy, danh tính của hai loài quen thuộc nhất trong số đó chỉ mới được làm rõ gần đây...

Tép hổ (tiger) và tép ong (bee) phổ biến thường được coi là những biến thể kiểu hình của cùng một loài là C. cantonensis. Trong giới chơi cá cảnh, loài này còn được gọi là C. cf. cantonensis. Sau đó, Wang và cs. (2008) kết luận rằng hai loài mới do nhóm này mô tả, C. maculata và C. venusta, chính là tép ong cảnh. Tuy vậy, nghiên cứu mới của nhóm nghiên cứu người Đức gồm Werner Klotz và Thomas von Rintelen lại cho thấy điều ngược lại. Công trình này đăng trên một số gần đây của tạp chí 'Zootaxa'. Nó gồm phần rà soát phân loại học và phân tích phát sinh chủng loài bằng phương pháp phân tử cho các loài Caridina bản địa của tỉnh Quảng Đông (miền nam Trung Quốc) và Đặc khu hành chính Hồng Kông.

Tép hổ được đặt tên là Caridina mariae Klotz & von Rintelen 2014. Bạn có thể phân biệt loài này với các loài cùng chi nhờ kiểu màu nổi bật: thân bán trong suốt, một đốm nâu sẫm đến đen ở phần dưới giáp đầu ngực, một loạt sọc cùng màu ở phần sau giáp đầu ngực và trên sáu đốt bụng đầu tiên, còn quạt đuôi thì không có vệt sẫm nào.

Tên C. mariae dùng để vinh danh Maria, vợ của tác giả thứ nhất, vì "sự ủng hộ của bà trong nhiều chuyến khảo sát thực địa và sự kiên nhẫn dồi dào khi tác giả thứ nhất dành phần lớn các buổi tối bên kính hiển vi".

Hiện mới ghi nhận loài này ở hai địa điểm thuộc hai huyện giáp nhau là Anh Đức (Yingde) và Tùng Hóa (Conghua), tỉnh Quảng Đông, miền nam Trung Quốc. Theo ngư dân địa phương, loài này có thể còn sống ở những nơi khác trong vùng. Một nơi là dòng suối nhỏ trên đồi. Nơi còn lại là vùng đầm lầy có pH 7,0 và độ dẫn điện 40 μS. Ở vùng đầm lầy này, C. mariae sống chung với C. cantonensis và một loài mới thứ hai là C. conghuensis Klotz & von Rintelen 2014. Loài thứ hai mang tên địa điểm mẫu chuẩn gần Tùng Hóa. Có thể nhận ra nó nhờ thân màu xanh lam sẫm đến đen, với vài sọc trắng mờ trên mỏ, các đốt bụng và quạt đuôi.

Giữa tất cả các nhóm này còn có nhiều khác biệt về hình thái, chứ không chỉ khác ở kiểu màu đặc trưng.

Loài mới thứ ba là Caridina logemanni Klotz & von Rintelen 2014. Loài này có vẻ rất giống tép ong cảnh nguyên thủy. Hiện chỉ biết đến nó ở ba con suối nhỏ trên đồi thuộc vùng New Territories của Hồng Kông. Mẫu được thu giữa lớp lá mục và giữa các tảng đá lớn ở chỗ nước nông. Nước ở đó có pH 6,0, độ dẫn điện 33 μS, oxy hòa tan 8,1 mg/l và nhiệt độ 19,8 °C. Trong các con suối này không thu được loài tép nào khác. Tuy vậy, các lưu vực lân cận lại có những quần thể lớn của C. cantonensis, loài phân bố rộng hơn. Hai loài có quan hệ gần, nhưng khi còn sống thì màu sắc khác nhau khá rõ. C. logemanni có một loạt vết lớn màu nâu đến đen trên giáp đầu ngực và các đốt bụng. C. cantonensis thì có nhiều đốm nhỏ, nhưng nhìn chung màu khá đơn giản.

Loài mới này mang tên hai người chơi cá cảnh người Đức là Carsten và Frank Logemann, "vì công việc lâu dài của họ với tép ong nuôi trong bể và sự hỗ trợ của họ cho nghiên cứu của nhóm ở Hồng Kông".

Câu chuyện chưa dừng ở ba loài mới. Bài báo còn xem xét lại công trình của Wang và cs. (2008), trong đó mô tả bốn loài Caridina mới: C. maculata, C. venusta, C. tumida và C. meridionalis. Theo mô tả, C. maculata và C. venusta có kiểu màu gồm các dải sáng và tối xen kẽ. Nhóm của Wang cho rằng đây là những loài cảnh được xuất sang Nhật Bản và Singapore dưới tên tép ong. Tuy nhiên, giới chơi cá cảnh chưa chấp nhận rộng rãi quan điểm này.

Cả bốn loài đều được thu ở huyện Anh Đức, gần địa điểm mẫu chuẩn của C. mariae. Trong đợt thực địa cho nghiên cứu mới, môi trường sống của chúng cũng đã được khảo sát và lấy mẫu. Dựa trên số mẫu này, Klotz và von Rintelen kết luận rằng ảnh C. maculata sống trong công bố của Wang và cs. thực ra là C. venusta. Còn ảnh C. tumida thực ra là một mẫu C. maculata. Họ cũng không thấy khác biệt hình thái đáng kể nào giữa các quần thể C. tumida và C. venusta. Vì thế C. tumida trở thành danh pháp đồng nghĩa muộn (junior synonym) của C. venusta. Kiểu màu của C. maculata thì biến đổi. Phần lớn quần thể có các dải sẫm khá mờ trên giáp đầu ngực và các đốt bụng. Ngoại lệ là một dạng sống chung với C. venusta tại địa điểm mẫu chuẩn của loài này, mang các dải rộng màu đỏ nhạt. C. meridionalis cũng có các dải sáng và tối xen kẽ, nhưng chân ngực thứ nhất của nó không có mang khớp (arthrobranch). Do đó loài này được chuyển sang chi Paracaridina. Nó cũng bị xếp làm danh pháp đồng nghĩa của P. zijinica Liang, 2002, vì hai loài giống hệt nhau.

Trong vùng còn một loài khác có kiểu màu dạng dải là C. trifasciata Yam & Cai, 2003. Loài này sống ở quận Sai Kung thuộc Hồng Kông và trên đảo Hengqin (Hoành Cầm) ở Quảng Đông. Quần thể Hồng Kông có các dải sẫm rất hẹp trên thân. Mẫu từ Hengqin thì có dải dày hơn và màu hơi xanh lam.

Trong các phân tích phát sinh chủng loài, cả năm mẫu lấy từ các dòng tép ong cảnh đều xếp chung nhóm với C. cantonensis. Kết quả này cho thấy C. cantonensis mới là tổ tiên thật của các dòng chọn giống như 'crystal red', 'King Kong' hay 'blue bolt', dù loài này không có kiểu màu dạng dải. Một mẫu nuôi trong bể có hình thái giống hệt C. logemanni cũng xếp chung nhóm với C. cantonensis. Đây có thể là dấu hiệu hai loài chị em này đã lai với nhau trong các dòng nuôi nhốt. Ngoài ra, C. logemanni, C. venusta và một số loài khác nhắc đến ở trên đã xuất hiện trên thị trường cá cảnh. C. logemanni đôi khi được gọi là 'Hong Kong diamond bee shrimp', dù cũng có thể nó đã mang những tên khác.

Như vậy, trong giới chơi thủy sinh, nhiều loài có thể cùng được gọi là tép ong. Nhưng nếu bạn mua tép nhân giống trong điều kiện nuôi, nhất là các dòng cảnh, thì về mặt di truyền tép của bạn nhiều khả năng giống C. cantonensis. Dù vậy, miền nam Trung Quốc và Hồng Kông có nhiều loài trông giống nhau, nên vẫn không thể loại trừ khả năng các loài đã lai với nhau.

Để tìm hiểu thêm, bạn xem bài báo đầy đủ (hiện chỉ có liên kết đến phần tóm tắt). Klotz, W., & T. von Rintelen, 2014. To “bee” or not to be - on some ornamental shrimp from Guangdong Province, Southern China and Hong Kong SAR, with descriptions of three new species. Zootaxa 3889(2): 151-184.

Tài liệu tham khảo khác:

• Cai, Y., & Ng, N. K., 1999. A revision of the Caridina serrata species group, with descriptions of five new species (Crustacea: Decapoda: Caridea: Atyidae). Journal of Natural History 33(11): 1603-1638.
• Guo, Z. L., & S. De Grave, 2004. Atyid shrimps of the genus Paracaridina (Crustacea, Decapoda, Atyidae) from Hunan Province, China. Hydrobiologia 513(1-3): 197-204.
• Wang, L., X. Liang & F. Li, 2008. Descriptions of four new species of Caridina (Decapoda: Atyidae) from China. Zootaxa 1726: 49–59.
• Yam, R. S., & Y. Cai, 2003. Caridina trifasciata, a new species of freshwater shrimp (Decapoda: Atyidae) from Hong Kong. Raffles Bulletin of Zoology 51(2): 277-282.

Cảm ơn Werner Klotz.