Cách cycle bể: phương pháp Dark Start (khởi động trong bóng tối)

Chơi thủy sinh một thời gian thì chắc bạn đã biết có nhiều cách để cycle bể, tức là chạy chu trình nitơ cho bể mới. Có Dry Start, cycle có cá (Fish-In), cycle không cá (Fishless) và cycle bằng cây. Dark Start ra đời muộn nhất, nhưng số người làm theo đang tăng rất nhanh.

Dark Start có thể thay thế rất tốt cho các cách kia. Quy trình đơn giản hơn và ít chỗ để làm sai hơn. Bạn cycle bể mà không bật đèn, cũng không thay nước. Nguy cơ lên tảo cũng rất thấp.

Phần dưới đây giải thích vì sao nên cycle bể bằng Dark Start và làm cụ thể ra sao. Cuối bài có phần ưu nhược điểm để bạn tự cân nhắc xem cách này có hợp với mình không.

So sánh nhanh Dark Start, cycle không cá và cycle bằng cây

Cơ bản: vì sao phải cycle bể?

Người mới chơi thường rối vì không biết bắt đầu từ đâu, cần để ý những gì và tại sao phải làm bước này bước kia.

Nói gọn thì chu trình nitơ là để nuôi lên một lượng vi khuẩn có lợi trong bể.

Vi khuẩn có lợi phân giải amoniac (NH3), một chất thải độc, thành những dạng ít độc hơn. Amoniac chuyển thành nitrit (NO2) trước, rồi nitrit chuyển tiếp thành nitrat (NO3).

Khi chu trình đã chạy xong, bể sẽ không còn amoniac và nitrit. Bể đã cycle mà đo ra amoniac hay nitrit khác 0 là dấu hiệu báo động lớn, bạn phải xử lý ngay!

Cycle bể nghĩa là gây dựng các quần thể vi khuẩn có lợi để môi trường trong bể an toàn cho vật nuôi.

Chu trình nitơ là quá trình QUAN TRỌNG NHẤT trong bể.

Bỏ qua bước này thì nhiều khả năng cá, tép, tôm càng và các con vật khác trong bể sẽ sớm bị ngộ độc vì chính chất thải của chúng.

Dark Start từng bước

• Cho nền hoạt tính và lũa đá (hardscape) vào bể. Muốn thì thêm vi khuẩn đóng chai.
• KHÔNG cho cây hay vật nuôi vào.
• Đổ nước vào bể.
• Tắt đèn.
• Bật lọc.
• Bật sủi oxy.
• Để bể tự cycle trong 4-8 tuần.
• Thay thật nhiều nước (tới 90%).
• Bật đèn.
• Cho cây và vật nuôi vào.

Giờ mình đi vào chi tiết từng bước.

1. Cho nền hoạt tính và lũa đá vào bể

Nền và lũa đá để trang trí, nhưng chúng cũng là một phần của hệ lọc vi sinh. Vi khuẩn nitrat hóa bám và sống trên bề mặt của chúng, ở đó còn có rất nhiều sinh vật nhỏ khác.

Bề mặt nào trong bể cũng là chỗ cho vi khuẩn bám. Đúng là phần lớn vi khuẩn sống trong lọc. Dù vậy, lũa đá và nhất là lớp nền cũng chứa một lượng vi khuẩn đáng kể.

Nền có hai loại:

• Nền trơ. Loại này không làm thay đổi hóa tính của nước (pH).
• Nền hoạt tính (nền có đệm). Loại này nhả amoniac ra nước và làm thay đổi hóa tính của nước (pH).

Các loại nền hoạt tính như ADA Amazonia aqua soil, Mr. Aqua Aquarium Soil, Fluval Plant and Shrimp Stratum sẽ nhả amoniac trong vài tuần, có khi kéo dài tới vài tháng. Amoniac tăng vọt từng đợt như vậy, cộng thêm thông số nước nói chung bị xáo trộn, có thể rất nguy hiểm, kể cả với cây.

1.1. Vì sao Dark Start cần nền hoạt tính?

Vi khuẩn có lợi có sẵn ngoài tự nhiên, và sớm muộn gì chúng cũng tự tìm đến sống trong bể. Có điều, dùng nền hoạt tính thì quá trình này nhanh hơn rất nhiều.

Nền hoạt tính nhả ra amoniac, và chu trình cần chính lượng amoniac đó để khởi động. Nói đơn giản, nền hoạt tính là nguồn amoniac. Mục đích ở đây khác với chuyện xả bớt amoniac khỏi nền. Nếu chỉ muốn xả thì bạn ngâm nền trong xô là được.

Vi khuẩn sẽ chuyển amoniac thành nitrit, rồi nitrit thành nitrat.

Bạn có thể thêm vi khuẩn đóng chai cho quá trình chạy nhanh hơn. Bước này không bắt buộc.

1.2. Dùng nền trơ để Dark Start được không?

Được. Khác biệt chính là bạn phải tự châm amoniac ngay từ đầu để vi khuẩn có cái ăn và chu trình nitơ bắt đầu chạy. Các bước sau đó đều giống nhau.

• Châm 1-2 giọt amoniac cho mỗi 4 lít nước, không hơn.
• Một số người khuyên châm tới khi đo được trên 2 ppm, nhưng không cần làm vậy. Mức đó đã là rất cao rồi!

2. KHÔNG cho cây hay vật nuôi vào

Amoniac và nitrit rất độc với mọi loài động vật. Hai chất này:

• làm vật nuôi bị stress nặng
• làm suy yếu hệ miễn dịch, nên vật nuôi dễ nhiễm ký sinh trùng và đủ loại bệnh, từ nhiễm khuẩn, nhiễm nấm đến nhiều bệnh khác
• làm chậm lớn
• làm tổn thương mang
• phá hủy hệ bài tiết, và còn nhiều tác hại khác

Còn với cây, nhiều loài cây yếu và cây cấy mô có thể bị rữa trong lúc cycle. Nếu định trồng những loại này thì bạn cần tính trước.

Vì thế mục đích chính của Dark Start là cho amoniac và nitrit đủ thời gian giảm xuống. Nhờ vậy cây ít bị rữa, còn vật nuôi gần như không gặp rủi ro gì.

3. Đổ nước máy (hoặc nước RO/DI) vào bể

Bước tiếp theo là đổ nước vào bể. Tới đây bạn phải chọn dùng loại nước nào.

Tùy cách set bể, bạn có hai lựa chọn:

• Nước máy.
• Nước RO/DI đã bù khoáng (RO/DI là nước qua thẩm thấu ngược và khử ion).

Nước máy

Phần lớn bể nước ngọt dùng nước máy. Nếu về sau bạn vẫn nuôi bằng nước máy thì cứ dùng nước máy ngay từ đầu. Có điều bạn nên biết là khi cycle, nước máy có nhược điểm chính là chứa tạp chất như phốt phát, nitrat, silicat, sắt, đồng. Những chất này có thể gây hại và thường làm bùng tảo.

Nước RO/DI

Hệ thống RO/DI lấy nước máy bình thường và lọc ra nước có TDS bằng 0. Tức là nước hoàn toàn tinh khiết, không còn nguyên tố nào. Vì vậy về sau bạn sẽ phải bù khoáng cho nước RO/DI bằng các loại khoáng chuyên dụng.

Nếu định nuôi các loài khó tính như tép Caridina hay tép lùn Sulawesi, bạn sẽ phải nuôi chúng trong nước RO/DI đã bù khoáng.

Cycle bằng nước RO/DI (hoặc nước cất) có một điểm bất lợi. Cuối đợt cycle bạn sẽ thay một lượng nước rất lớn để xả nitrat, nên số khoáng đã bù lúc đầu coi như đổ đi.

Vậy có nên cycle bằng nước RO/DI nguyên chất, không bù khoáng?

Không nên. Tốn một ít khoáng lúc đầu mà về sau có kết quả tốt hơn thì vẫn đáng.

Lý do là trong nước RO/DI nguyên chất, vi khuẩn có lợi không sinh sôi nhanh như bình thường. Chúng cũng cần nước có khoáng. Cycle bằng nước RO/DI nguyên chất vì thế sẽ kéo dài vô ích.

Do đó khi Dark Start, bạn vẫn nên dùng nước RO/DI đã bù khoáng, hoặc ít nhất là nước máy.

Đã cycle bằng nước máy nhưng muốn nuôi trong nước RO/DI thì làm sao?

• Thay một lượng nước lớn bằng nước RO/DI đã bù khoáng.
• Đo các thông số nước.
• Đợi 1 tuần rồi thay 20-30% nước bằng nước RO/DI đã bù khoáng.
• Đợi thêm 1 tuần rồi lại thay 20-30% nước bằng nước RO/DI đã bù khoáng.
• Đo lại nước. pH, KH và GH phải giữ nguyên, không xê dịch.
• Thả vật nuôi.

4. Tắt đèn

Tảo là một nhóm sinh vật quang hợp rất đa dạng, phần lớn sống dưới nước. Một số nghiên cứu cho thấy tảo quang hợp còn hiệu quả hơn cả cây.

Vì vậy tảo phát triển tốt dù ánh sáng yếu hay mạnh.

Nhưng khi bị cắt hẳn ánh sáng, tảo không thể mọc và sinh sản. Không có ánh sáng thì tảo không quang hợp được nữa, và sẽ chết dần.

Bể lúc này chưa có động vật và cây, nên bạn tắt đèn bao lâu cũng được. Cái tên “Dark Start” (khởi động trong tối) cũng từ đó mà ra. Đèn phải tắt cho đến khi bể cycle xong hoàn toàn.

Có cần che bể không, hay chỉ tắt đèn là đủ? Cách tốt nhất là che kín bể bằng tấm đen. Ánh sáng xung quanh lọt vào bể có thể làm bùng tảo nâu, nên bạn nên che kín mọi mặt của bể. Còn nếu bể đặt trong phòng tối hẳn, không có đèn, thì không cần che, chỉ tắt đèn là đủ.

Lưu ý thêm:

• Cây thiếu sáng lâu ngày (vài tuần) rồi sẽ chết đói. Đó là lý do ở bước này chưa cho cây vào.
• Che tối (blackout) là cách rất phổ biến và cực kỳ hiệu quả để diệt hầu hết các loại tảo mà không cần đến hóa chất hay thuốc diệt tảo.

5. Bật lọc

Lọc là món gần như bể nào cũng phải có. Lọc giữ cho chu trình nitơ trong bể ổn định. Nhờ vậy môi trường an toàn, sạch sẽ và sinh vật sống khỏe.

Suốt thời gian Dark Start, cứ để lọc chạy liên tục.

6. Bật sủi oxy

Vi khuẩn có lợi tập trung chủ yếu trong vật liệu lọc (tới 70-80%) là nhờ có dòng nước chảy qua. Có dòng chảy thì chúng dễ lấy oxy và thức ăn hơn.

Vi sinh trong lọc cần rất nhiều oxy để phát triển và sinh sôi.

Bạn bật sủi oxy và để lọc chạy với đầu ra làm mặt nước gợn sóng. Nước càng nhiều oxy thì vi khuẩn càng phát triển nhanh.

7. Để bể tự cycle trong 4-8 tuần

Giờ thì bạn chỉ cần kiên nhẫn ngồi chờ. Bể sẽ tự cycle trong khoảng một tháng, có khi lâu hơn.

Nhắc lại cho rõ, cycle là quá trình chuyển amoniac thành nitrit, rồi nitrit thành nitrat ít độc hơn.

Mục tiêu là amoniac bằng 0 và nitrit bằng 0. Với Dark Start, thường mất từ 4 đến 8 tuần, tùy lượng amoniac ban đầu nhiều hay ít.

8. Thay thật nhiều nước

Có lẽ đây là điểm ăn tiền nhất của Dark Start. Suốt quá trình cycle, bạn KHÔNG CẦN thay nước lần nào. Chỉ cần một lần thay nước lớn ở cuối là xong!

Bạn cần bộ test để theo dõi kết quả cycle. Món này bắt buộc phải có!

Không có bộ test thì bạn không thể biết chu trình nitơ thực sự đang tới đâu (amoniac, nitrit và nitrat).

Thông thường tới lúc này amoniac và nitrit phải bằng 0. Nitrat thì sẽ rất cao. Đừng hoảng, chuyện này hoàn toàn bình thường.

Bạn chỉ cần xả nitrat bằng một lần thay nước lớn. Thay được bao nhiêu thì thay, tới 90% nước trong bể cũng được.

Bạn đừng lo, thay nhiều như vậy cũng không làm mất vi khuẩn có lợi trong bể.

Nếu cần bù khoáng cho nước, bạn xem bài “Cách thay nước và tần suất thay nước cho bể tép”. Nguyên tắc vẫn vậy, chỉ khác là không cần làm từ từ, vì bể chưa có con vật nào.

Mẹo nhỏ là nên trồng cây trước khi đổ đầy nước lại (xem phần dưới).

9. Bật đèn

Khi chu trình nitơ đã xong, Dark Start kết thúc bằng bước bật đèn trở lại.

• Cây nào cũng cần ánh sáng để quang hợp.
• Ngay cả các loài hoạt động về đêm như tép, ốc, cua, tôm càng cũng cần chu kỳ sáng tối, vì nó điều khiển chu kỳ sinh sản của chúng.

Bạn chỉnh đèn sao cho hợp với nhu cầu của vật nuôi và cây trong bể.

10. Cho cây và vật nuôi vào

Khi chu trình đã xong và các thông số nước đạt yêu cầu thì về lý thuyết bạn có thể cho cây và vật nuôi vào.

Muốn chắc ăn hơn thì chỉ trồng cây trước, đợi ít nhất 1-2 tuần rồi mới thả động vật. Cứ để bể ổn định và "già" thêm một chút.

Mẹo nhỏ là lúc thay nước, bạn xả nước xuống thấp hết mức để trồng cây cho dễ. Trồng xong rồi mới đổ đầy nước lại.

Nhớ đo thông số nước mỗi ngày.

Bạn phải hoàn toàn chắc rằng thông số nước ổn định và amoniac không đột ngột tăng vọt.

Một điều quan trọng là sau khi cycle xong, đừng thả quá dày hay cho ăn quá nhiều. Làm vậy bể dễ bị hội chứng bể mới. Hội chứng này xảy ra vì vi khuẩn nitrat hóa chưa đủ nhiều để xử lý hết chất thải từ vật nuôi và các nguồn khác. Bạn càng phải cẩn thận với những loài thải nhiều như cá, cua nước ngọt, tôm càng, ếch, ốc. Ban đầu chỉ thả vài con và giữ như vậy một thời gian, cho đến khi vi sinh nitrat hóa trong bể đủ nhiều. Có vậy bể mới không bị chạy lại chu trình nitơ (mini-cycle).

Kết luận

Nhiều người chơi đã thử Dark Start và kết quả rất tốt. Không bật đèn, không tảo, không cây, không cá, không phải thay nước hằng ngày. Cycle bể chưa bao giờ dễ và an toàn đến thế.

Bể khởi đầu theo cách này ổn định hơn hẳn, nhất là với những loài động vật và cây khó tính. Lợi thế này càng rõ khi bạn dùng loại nền chứa và nhả nhiều amoniac.

Nhược điểm chính là thời gian set bể kéo dài hơn. Nhưng thú chơi này vốn không rẻ, và không bao giờ nên làm vội.

Ưu và nhược điểm của Dark Start

Nhược điểm

• Thời gian. Cách này tốn thời gian hơn các cách khác. Bạn cũng không điều khiển được quá trình cycle. Ngoài ra, trồng cây xong vẫn nên đợi thêm vài tuần rồi mới thả vật nuôi cho an toàn.
• Thẩm mỹ. Bạn không trang trí bể bằng cây ngay từ đầu được. Nói thật là bể bị che kín trông chẳng đẹp gì.

Ưu điểm

• Dễ. Khác với cycle có cá, cycle không cá và cycle bằng cây, bạn không phải liên tục châm hay đo amoniac và nitrit.
• Không thay nước. Chỉ thay nước lớn một lần khi cycle xong.
• Rẻ hơn. Không tốn tiền điện, không tốn phân nước, và còn đỡ nhiều khoản khác.
• Đỡ công chăm. Không có tảo, không có cây rữa. Nếu bể có lũa thì trong lúc cycle, lũa sẽ ngấm no nước và nhả bớt rất nhiều tanin.
• An toàn. Vật nuôi không bị ảnh hưởng gì.
• Ổn định. Dark Start lâu hơn, nhưng bù lại, về lâu dài vi khuẩn có lợi sẽ tạo ra một hệ cân bằng rất tốt trong bể.

Hỏi đáp thêm

Dùng nước RO hoặc nước cất thì nên bù khoáng bao nhiêu, TDS bao nhiêu là chuẩn?

Câu trả lời tùy vào vật nuôi trong bể là tép, tôm càng hay cua. Mỗi loài cần thông số nước riêng.

Có cần bật sưởi trong lúc cycle không?

Nếu nhiệt độ phòng khoảng 20-22°C thì như vậy là đủ. Có điều, vi khuẩn có lợi lớn và sinh sôi nhanh hay chậm là tùy nhiệt độ. Theo các nghiên cứu, ở 18°C tốc độ phát triển của chúng giảm 50%.

Có thể Dark Start trước cho đỡ amoniac và tảo, rồi xả cạn bể để chuyển sang semi dry start cho cây trải thảm lan đều hơn không?

Không nên kết hợp như vậy, vì hai lý do:

1. Dark Start gây dựng một quần thể vi khuẩn có lợi mạnh trong bể ngập nước hoàn toàn và để tối. Nếu sau đó bạn xả cạn bể, phần lớn số vi khuẩn này sẽ chết.
2. Dry Start giữ bể ẩm chứ không ngập nước. Môi trường đó rất hợp với cây, nhưng không hợp với loại vi khuẩn bạn vừa mất mấy tuần để nuôi. Thành quả của đợt Dark Start gần như mất trắng.

Tốt nhất là chọn một trong hai cách và làm theo đến cùng.