Cách tùy chỉnh bộ lọc hồ cá bằng vật liệu lọc

Bể cá nhà ai cũng khác, từ kích thước đến số cá thả. Vì vậy ai cũng muốn chỉnh lọc cho hợp với bể của mình. Phần lớn các loại lọc như lọc treo (HOB), lọc góc, lọc trong, lọc thùng và lọc sump đều cho bạn đổi loại vật liệu lọc bên trong. Vật liệu lọc là những lớp vật liệu mà nước trong bể chảy qua trước khi quay về bể. Dưới đây là từng loại vật liệu lọc, công dụng của chúng và loại nào nên dùng.

1. Vật liệu lọc cơ học

Lọc cơ học gồm mút xốp, tấm bông và bông lọc (filter floss). Chúng giữ cặn bẩn lại theo kiểu vật lý, giống tờ giấy lọc cà phê. Vật liệu lọc cơ học có nhiều lỗ nhỏ để nước vẫn chảy qua được. Lỗ to hay nhỏ sẽ quyết định cỡ hạt bị giữ lại.

Mút thô lỗ to chặn được phần lớn cặn bẩn như phân cá và lá mục. Khi mút bám đầy chất bẩn, bạn chỉ cần bóp vắt nó trong nước bể cũ rồi lắp lại. Cứ thế, một miếng mút dùng đi dùng lại được nhiều lần. Loại mút này cũng lâu nghẹt, nên bạn không phải vệ sinh liên tục. Nhiều người còn lấy mút thô thay cho các lõi lọc dùng một lần đi kèm lọc của nhiều bộ bể trọn gói.

Nếu bể vẫn còn hạt li ti lơ lửng và bạn muốn nước trong vắt, hãy thử thêm một tấm bông lọc mịn (poly pad) hoặc bông lọc. Loại này có lỗ rất nhỏ, bắt được cả những mẩu vụn nhỏ nhất trôi trong bể. Vì tấm bông rất dày đặc nên nó dễ nghẹt. Khi bông ngả sang màu nâu thì bạn nên thay tấm mới.

Cả mút thô lẫn bông mịn đều cắt nhỏ được cho vừa khít với lọc của bạn.

2. Vật liệu lọc sinh học

Lọc sinh học là dùng vi khuẩn có lợi và cây thủy sinh để tiêu thụ các hợp chất nitơ độc hại sinh ra từ chất thải của cá. Nhờ vậy nước sạch hơn. Vi khuẩn có lợi mọc trên mọi bề mặt nhiều oxy trong bể. Vì thế lọc là nơi chính để nuôi thêm vi khuẩn.

Vật liệu lọc sinh học (như vòng sứ lọc và bóng lọc sinh học) có rất nhiều bề mặt xốp hoặc nhiều khe rãnh phức tạp, làm “nhà” cho các quần thể vi khuẩn. (Thật ra vi khuẩn có lợi cũng mọc rất dễ trên mút thô dùng để lọc cơ học.) Hình dạng của vật liệu sinh học còn cho nước chảy qua thoải mái, mang thêm oxy đến cho vi khuẩn.

Lâu ngày, cặn bẩn trong bể có thể phủ kín các bề mặt này. Vì vậy cứ 1-3 tháng bạn nên vệ sinh vật liệu sinh học một lần. Bạn chỉ cần đung đưa nhẹ hoặc tráng nó trong nước bể cũ đến khi cặn rơi ra là xong. (Nếu vật liệu sinh học của bạn là loại rời, không có túi đựng sẵn, hãy cho vào túi đựng vật liệu lọc để dễ nhấc ra vệ sinh.)

3. Vật liệu lọc hóa học

Lọc hóa học loại bỏ được chất ô nhiễm và một số hóa chất trong nước. Loại phổ biến nhất là than hoạt tính. Đây là loại than có rất nhiều lỗ xốp, hút rất tốt thuốc, tanin và các tạp chất khác. Than hoạt tính cho bể cá thường ở dạng hạt rời, nên bạn phải cho vào túi đựng vật liệu lọc.

Tấm lọc tẩm than thì tiện hơn. Nó dễ thao tác, cắt được theo kích thước tùy ý, lại lọc cơ học thêm để giữ cặn trong nước. Bạn cũng có thể cắt một miếng tấm lọc, quấn quanh lọc mút rồi cố định bằng dây thun hoặc dây rút để có thêm phần lọc hóa học. Khi chất bẩn đã lấp đầy các lỗ xốp của than thì than hoạt tính hết tác dụng và bạn phải thay mới.

Nếu muốn loại lọc hóa học dùng lại được, bạn hãy chọn chất hấp phụ tổng hợp như Purigen. Các hạt polymer này đóng sẵn trong túi lọc, bỏ vào là hút chất thải hữu cơ và tanin ngay. Khi hạt chuyển từ màu trắng ngà sang nâu sẫm, tức là các lỗ xốp trong polymer đã bão hòa và cần làm sạch. Bạn pha dung dịch thuốc tẩy loãng theo hướng dẫn của nhà sản xuất để đốt sạch tạp chất hữu cơ. Sau đó túi Purigen lại dùng được.

Có những loại vật liệu lọc làm riêng để lọc một số hóa chất nhất định. Ví dụ, amoniac rất dễ tăng vọt khi cân bằng trong bể bị xáo trộn, chẳng hạn sau khi chuyển bể, khi mất điện hoặc sau một lần vệ sinh bể quá kỹ. Để amoniac không tích tụ đến mức gây độc, bạn có thể lắp sẵn tấm lọc amoniac để phòng trước. Tấm này hút amoniac và giữ an toàn cho cá.

Phosphat trong bể quá cao có thể làm tảo phát triển và hại sức khỏe cá. Bạn có thể thử dùng tấm lọc phosphat để giữ phosphat trong tầm kiểm soát, không cho tảo có cơ hội tận dụng. Với bể trồng cây thủy sinh, một số bài viết về bể thủy sinh khuyên giữ phosphat khoảng 0,5-2,0 ppm để cây lên khỏe. Nếu lọc bỏ quá nhiều phosphat, lá cây có thể bị vàng và ngả nâu.

Hỏi đáp về vật liệu lọc

Nên xếp vật liệu lọc theo thứ tự nào?

Có nhiều cách xếp vật liệu trong lọc, phần dưới đây chỉ là gợi ý chung. Trước hết, bạn xem sách hướng dẫn để biết nước chảy qua lọc theo chiều nào. Ngay chỗ nước vừa đi vào giỏ vật liệu lọc, nên đặt mút thô làm lớp lọc cơ học. Lớp này chặn những mảnh cặn to nhất, không cho chúng lọt vào các lớp vật liệu phía sau. Nếu cần dùng tấm lọc amoniac hoặc phosphat, bạn có thể đặt chúng ở đây vì các tấm này cũng lọc cơ học được. Lớp lọc cơ học cuối cùng có thể là một tấm bông mịn nếu bạn muốn. Tấm này bắt cả những hạt nhỏ hơn lơ lửng trong nước.

Tiếp theo là lớp lọc sinh học. Bạn cho vật liệu sinh học vào các khay ở lớp này. Nếu muốn dùng lọc hóa học như than hoạt tính hoặc Purigen, bạn đặt nó ở tận cuối, ngay trước chỗ nước ra khỏi lọc để quay lại bể. Không phải sản phẩm nào kể trên cũng cần thiết. Tuy vậy, nếu lọc còn chỗ thì nên có ít nhất một lớp lọc cơ học thô, sau đó là một lớp lọc sinh học.

Làm sao vệ sinh lọc mà không làm chết vi khuẩn?

Bạn lấy vật liệu lọc ra, rửa trong nước bể cũ hoặc nước đã khử clo để xả hết chất bẩn tích tụ. Mút thô là thứ bẩn nhất, cứ vắt mạnh tay cho sạch hết mức có thể. Vật liệu sinh học là nơi vi khuẩn có lợi trú ngụ, nên chỉ khuấy nhẹ trong nước chứ không chà. Vật liệu lọc hóa học đã hết tác dụng thì phải thay toàn bộ (trừ Purigen, loại này làm sạch được bằng thuốc tẩy loãng).

Bao lâu vệ sinh lọc một lần thì tùy nhiều thứ, như kích thước lọc, lượng vật liệu lọc và lượng thức ăn bạn cho vào bể. Theo kinh nghiệm chung, bạn nên đặt lịch nhắc để vệ sinh lọc mỗi 1-3 tháng. Vật liệu rời như than hoạt tính và vật liệu sinh học nên cho vào túi đựng vật liệu lọc cho gọn và dễ di chuyển.

Vật liệu lọc dùng được bao lâu?

Vật liệu lọc dùng lại được như mút thô, vòng sứ lọc và Purigen có thể dùng nhiều năm, miễn là bạn còn làm sạch được đủ để nó lọc tốt. Tấm bông mịn thì nên bỏ khi đã ngả nâu và nước khó chảy qua. Với lọc hóa học như than hoạt tính, tấm lọc amoniac và tấm lọc phosphat, cách duy nhất để biết chúng hết tác dụng hay chưa là đo nước. Nếu nước có tanin hoặc mùi lạ mà than hoạt tính không còn khử được thì đã đến lúc thay than. Nếu đo thấy amoniac hoặc phosphat dư trong nước, nhiều khả năng các tấm lọc hóa học đã bão hòa và hết tác dụng.

Có cần dùng than trong lọc không?

Than hoạt tính (và phần lớn vật liệu lọc hóa học) chỉ dùng một lần, không tái sử dụng được. Vì vậy nên để dành nó cho những lúc biết chắc trong nước có chất ô nhiễm hoặc tanin cần loại bỏ. Nếu sắp chụp ảnh bể, bạn có thể dùng than cho nước thật trong. Tuy vậy, phần lớn người chơi không dùng than thường xuyên. Lý do là than nhanh hết tác dụng và hiệu quả có thể chỉ là tạm thời.