Hồ sơ bọ cánh cứng lặn (Diving beetle): kẻ săn mồi trong bể tép và bể cá

Bọ cánh cứng lặn thuộc họ Dytiscidae. Đây là một nhóm côn trùng nước rất thú vị, nổi tiếng săn mồi và ăn thịt. Chúng là thợ săn bẩm sinh. Cơ thể chúng có những đặc điểm riêng để bắt và ăn mồi rất giỏi, kể cả con mồi to hơn chúng.

Vì thế, nếu chúng lọt vào bể, nhất là bể nuôi cá nhỏ và tép, chắc chắn bạn sẽ gặp rắc rối lớn.

Phần dưới đây nói về hình thái, thức ăn, vòng đời và môi trường sống của bọ cánh cứng lặn và ấu trùng của chúng. Sau đó là những rủi ro và những điều cần cân nhắc khi bể có bọ cánh cứng lặn, đặc biệt khi chúng đe dọa đàn cá nhỏ và tép.

Nguồn gốc tên họ Dytiscidae

Tên họ "Dytiscidae" bắt nguồn từ chữ Hy Lạp "dytikos", nghĩa là "biết bơi" hoặc "thuộc về lặn". Cái tên này nói đúng lối sống dưới nước và tài bơi lội của các loài bọ trong họ.

Nhà côn trùng học người Pháp Pierre André Latreille đặt tên "Dytiscidae" vào năm 1802, khi ông lập phân loại cho họ này. Latreille nổi tiếng với nhiều đóng góp lớn cho ngành côn trùng học. Ông cũng là người đặt nền móng cho phân loại côn trùng hiện đại.

Còn tên thường gọi "Diving beetles" (bọ cánh cứng lặn) thì xuất phát từ tài lặn và bơi xuất sắc của chúng.

Lịch sử tiến hóa

Bọ cánh cứng lặn đã có mặt từ Đại Trung sinh (Mesozoic), khoảng 252,2 triệu năm trước.

Theo thời gian, chúng tách ra thành rất nhiều loài. Các loài này khác nhau về hình dáng, kích thước và môi trường sống ưa thích.

Nhờ quá trình tiến hóa đó, bọ cánh cứng lặn đã chiếm lĩnh đủ kiểu môi trường nước ngọt trên khắp thế giới. Chúng trở thành những kẻ săn mồi dưới nước rất thành công.

Phân loại

Đến nay vẫn chưa ai chốt được số loài chính xác, vì các nhà khoa học liên tục phát hiện và công bố loài mới.

Hiện thế giới có khoảng 4.200 loài bọ cánh cứng lặn.

Phân bố và môi trường sống

Bọ cánh cứng lặn phân bố rất rộng. Châu lục nào cũng có chúng, trừ Nam Cực.

Chúng thường sống ở vùng nước tĩnh như hồ, đầm lầy, ao hoặc sông chảy chậm. Chúng thích chỗ nước sâu, nhiều cây cỏ và nhiều động vật, vì ở đó thức ăn lúc nào cũng dồi dào.

Mô tả

Cơ thể bọ cánh cứng lặn rất hợp với đời sống dưới nước và thói quen săn mồi.

• Hình dáng: thân dài, dẹt và thuôn theo dòng nước. Nhờ vậy chúng di chuyển trong nước rất nhẹ nhàng.
• Kích thước: tùy loài. Một số loài lớn có thể dài tới 4 cm.
• Màu sắc: thân thường có màu đen, nâu sẫm, xanh lục sẫm hoặc màu đồng. Với màu này, chúng dễ lẫn vào môi trường nước.
• Đầu: đầu khá to và phát triển tốt. Mắt thường lồi và nhìn rất rõ cả trên lẫn dưới mặt nước. Chúng còn có đôi râu dài, mảnh, thường chia đốt. Chúng dùng đôi râu này để cảm nhận rung động trong nước.
• Cánh: bọ có hai đôi cánh. Khi bơi, chúng xếp cánh gọn sát thân. Chúng bay được và dùng cánh để phát tán, tìm chỗ sống mới. Đôi cánh trước đã biến thành lớp vỏ cứng gọi là cánh cứng (elytra). Lớp vỏ này che chở cho đôi cánh sau mỏng manh và phần thân lúc bọ không bay. Trên cánh cứng thường có rãnh hoặc gờ, khiến thân bọ trông càng thuôn gọn.
• Chân: bọ có 6 chân. Chân trước và chân giữa dùng để bắt mồi và xoay xở khi di chuyển. Chân sau đã biến thành dạng dẹt như mái chèo, gọi là chân chèo hay chân bơi. Mép chân có viền lông hoặc lông cứng, nhờ đó bọ đẩy nước lướt đi dễ dàng. Có đôi chân chèo hoàn hảo như vậy, bọ bơi nhanh đến mức đọ được tốc độ với cá.
• Bụng: bụng dài và thường thon dần về phía đuôi. Bụng gồm nhiều đốt và chứa các cơ quan quan trọng như hệ tiêu hóa, hệ sinh sản và hệ hô hấp.
• Cơ quan hô hấp: bọ có một cặp lỗ thở (spiracle). Đó là những lỗ nhỏ nằm ở mặt dưới bụng. Bọ lấy oxy từ không khí qua lỗ thở rồi trữ dưới cánh cứng để thở khi lặn.

Trước khi lặn, bọ giữ một bọt khí dưới cánh cứng. Bọt khí này vừa giúp chúng chỉnh độ nổi, vừa là nguồn oxy tạm thời. Nhờ nó, chúng ở dưới nước được 10 – 15 phút. Hết khí, chúng duỗi chân sau ra để phá lớp màng căng trên mặt nước, xả khí cũ và lấy bọt khí mới cho lần lặn sau.

Vòng đời

Vòng đời bọ cánh cứng lặn gồm 4 giai đoạn rõ rệt: trứng, ấu trùng, nhộng và con trưởng thành.

1. Trứng: sau khi giao phối, con cái đẻ trứng lên hoặc gần cây thủy sinh, lên mảnh vụn chìm dưới nước, hoặc vào đất sát mép nước. Tùy loài và điều kiện môi trường, trứng thường nở sau 7 – 30 ngày.
2. Ấu trùng: trứng nở ra ấu trùng. Ấu trùng sống và lớn lên hoàn toàn dưới nước. Người ta hay gọi chúng là "hổ nước" (Water tigers) vì chúng trông dữ tợn và rất háu săn mồi. Thân ấu trùng dài, chia thành những đốt thô. Đầu dẹt, mỗi bên có sáu mắt nhỏ và một cặp hàm to đến khó tin. Giống con trưởng thành, ấu trùng thở không khí bằng cách thò phần đuôi lên khỏi mặt nước. Tính nết ấu trùng đúng như vẻ ngoài. Cả đời nó chỉ muốn bắt và ăn càng nhiều mồi càng tốt. Ấu trùng chủ động săn và ăn các sinh vật nhỏ dưới nước. Trong lúc lớn, chúng lột xác nhiều lần qua các tuổi ấu trùng (instar). Giai đoạn này có thể kéo dài từ vài tuần đến vài tháng, tùy loài và điều kiện môi trường.
3. Nhộng: khi đã lớn đủ, ấu trùng bò lên cạn, chui xuống đất và hóa nhộng. Ở giai đoạn này, ấu trùng biến đổi thành con trưởng thành bên trong một khoang bảo vệ gọi là buồng nhộng. Giai đoạn nhộng thường kéo dài từ vài ngày đến vài tuần.
4. Trưởng thành: biến thái xong, bọ trưởng thành chui ra khỏi buồng nhộng và ngoi lên mặt nước. Lúc này cánh đã phát triển đầy đủ và chúng bay được. Bọ trưởng thành đã thành thục và sẵn sàng sinh sản.

Bọ cánh cứng lặn không sống thành bầy đàn có tổ chức. Chúng không có những hành vi xã hội phức tạp như kiến hay ong. Phần lớn chúng sống đơn độc, mỗi con chỉ lo sống sót và sinh sản cho riêng mình.

Tuổi thọ của bọ cánh cứng lặn tùy loài và điều kiện môi trường, thường từ 1 – 4 năm.

Sinh sản

Cách giao phối và sinh sản có thể hơi khác nhau giữa các loài, nhưng nhìn chung gồm các bước sau:

1. Ve vãn: bọ cánh cứng lặn thường không có màn ve vãn nào.
2. Giao phối: ở nhiều loài, con đực có giác hút ở chân trước để bám chặt lên lưng con cái khi giao phối. Có một chuyện khá thú vị là đôi khi con đực hăng quá, con cái có thể chết đuối. Lý do là con đực nằm trên nên vẫn lấy được oxy, còn con cái thì không.
3. Thụ tinh: con đực chuyển tinh trùng sang con cái qua cơ quan sinh dục gọi là aedeagus. Con cái giữ tinh trùng lại để thụ tinh về sau.
4. Đẻ trứng: sau khi giao phối, con cái thường gắn trứng lên cây chìm trong nước, hoặc dùng ống đẻ trứng rạch thân lá cây thủy sinh rồi đẻ trứng vào trong. Bạn có thể thấy những vết nhỏ màu vàng nhạt trên mô cây. Trung bình mỗi mùa sinh sản, một con cái đẻ từ vài chục đến vài trăm trứng. Trứng thuôn dài và khá to, dài tới 7 mm.

Bọ cánh cứng lặn ăn gì?

Bọ cánh cứng lặn là loài săn mồi ăn thịt. Thức ăn chủ yếu của chúng là đủ loại sinh vật sống dưới nước như:

• côn trùng nhỏ,
• ấu trùng côn trùng (như ấu trùng chuồn chuồn, thậm chí cả ấu trùng bọ cánh cứng lặn),
• giun,
• ốc,
• nòng nọc,
• giáp xác nhỏ (như rận nước Asellus, v.v.),
• cá nhỏ,
• và cả lưỡng cư nhỏ (sa giông, ếch, v.v.).

Người ta cũng thấy chúng ăn xác chết, chất hữu cơ đang phân hủy hoặc xác động vật. Khi thiếu thức ăn, chúng còn ăn thịt đồng loại. Con lớn sẽ săn con nhỏ hơn.

Cần lưu ý rằng món khoái khẩu của bọ cánh cứng lặn dĩ nhiên khác nhau tùy loài và kích thước. Nhưng loài nào cũng ăn được một lượng mồi rất lớn so với cơ thể của chúng.

Loài bọ này nổi tiếng phàm ăn và bắt được mồi cả trên mặt nước lẫn dưới nước. Chúng săn theo kiểu cơ hội, dùng đôi mắt tinh và tài bơi xuất sắc để bám theo và tóm mồi.

Bọ cánh cứng lặn săn mồi chủ động. Chúng thường tự đi tìm và rượt theo con mồi chứ không nằm chờ mồi tới. Dưới nước, chúng là những kẻ săn mồi rất khéo và nhanh nhẹn. Chúng bơi nhanh và đổi hướng gấp được, nên đuổi kịp và chộp mồi rất chuẩn.

Ấu trùng bọ cánh cứng lặn ăn gì?

Ấu trùng bọ cánh cứng lặn cũng là loài săn mồi ăn thịt. Chúng nổi tiếng ăn mồi cực kỳ hung hãn.

Ấu trùng ăn được nhiều loại mồi, nhưng chúng thích giun, đỉa, nòng nọc và những con vật không có vỏ ngoài cứng.

Lý do nằm ở cấu tạo cơ thể. Miệng ấu trùng thường khép kín. Chúng bơm enzym tiêu hóa vào con mồi qua các rãnh trong đôi hàm lớn hình lưỡi liềm. Enzym nhanh chóng làm con mồi tê liệt và chết.

Vì vậy khi ăn, ấu trùng không nuốt con mồi mà hút dịch bên trong. Đôi hàm lưỡi liềm hoạt động như một cái ống hút. Dọc mép trong mỗi hàm có một rãnh sâu để dẫn thức ăn lỏng vào ruột.

Khác với bố mẹ, ấu trùng săn mồi thụ động và dựa vào lối rình lén. Chúng nhìn rất tốt và nhạy với mọi chuyển động trong nước. Hễ phát hiện con mồi, ấu trùng lao tới và chộp lấy bằng đôi hàm lớn.

Để bọ cánh cứng lặn hoặc ấu trùng trong bể tép hay bể cá có an toàn không?

Bể tép. Không. Để bọ cánh cứng lặn hoặc ấu trùng của chúng trong bể tép là hoàn toàn không an toàn. Chấm hết.

Tép sẽ gặp nguy CỰC KỲ lớn và bị stress nặng. Bọ cánh cứng lặn là kẻ săn mồi bẩm sinh. Trong mắt chúng, cả tép con lẫn tép lớn đều là mồi.

Những "quái vật nước" này có hàm rất khỏe và xé xác một con tép chỉ trong vài giây. Vì vậy TUYỆT ĐỐI KHÔNG nuôi chung bọ cánh cứng lặn với tép.

Bể cá. Bọ cánh cứng lặn và ấu trùng của chúng có thể tấn công cả những con cá khá lớn. Ngoài tự nhiên, cả bọ trưởng thành lẫn ấu trùng ăn rất nhiều loại cá bột. Chúng là một nguyên nhân lớn khiến quần thể cá suy giảm.

Vì vậy để chúng trong bể cá cũng chỉ rước thêm hại. Ngoại lệ duy nhất là khi bạn nuôi cá thật to và không cho cá sinh sản.

Bọ cánh cứng lặn vào bể bằng đường nào?

Bọ cánh cứng lặn có 2 đường chính để vào bể:

• Bể không có nắp: bọ cánh cứng lặn bay rất giỏi. Nếu cửa sổ để mở và bể không đậy nắp, chúng có thể bay thẳng từ ngoài vào bể.
• Cây thủy sinh: trứng bọ có thể theo cây thủy sinh vào bể. Khi mua cây hoặc đồ trang trí mới, bạn nên kiểm tra thật kỹ và cách ly trước để xem có dấu hiệu sinh vật ký sinh nào không.

Cách diệt bọ trong bể

Tiếc là không có nhiều cách hiệu quả. Bọ cánh cứng lặn và ấu trùng của chúng khá trâu, chịu được gần như mọi cách xử lý.

• Bắt bằng tay: quan sát bể thật kỹ, thấy bọ thì dùng vợt cá vớt ra.
• Đặt bẫy: bọ cánh cứng lặn thích thịt. Bạn đặt một cái đĩa nông và một nguồn sáng sát mặt nước qua đêm. Ánh sáng sẽ hút bọ tới, và chúng có thể tụ lại trong đĩa. Lúc đó bắt sẽ dễ hơn.
• Thả cá săn mồi: thả những loài cá vốn ăn côn trùng. Có điều ở khoản này lũ "quái vật nước" cũng có cách tự vệ khá tốt.

Khi gặp nguy, bọ cánh cứng lặn tiết ra một thứ dịch trắng đục giống sữa từ dưới tấm giáp ngực. Dịch này có tính ăn mòn rất mạnh. Vì thế nhiều loài cá thấy chúng khó ăn và tránh xa.

Bọ cánh cứng lặn hoặc ấu trùng có độc không?

Không, chúng không có độc.

Bọ cánh cứng lặn không hung hăng với người và thường tránh tiếp xúc, trừ khi thấy bị đe dọa. Nếu bạn cố bắt, chúng có thể cắn theo phản xạ tự vệ.

Hàm của chúng rất khỏe vì vốn dùng để xuyên thủng lớp vỏ ngoài của con mồi, nên vết cắn khá đau. Chỗ bị cắn có thể sưng hoặc ngứa.

Kết luận

Bọ cánh cứng lặn chủ yếu là côn trùng sống dưới nước. Phần lớn cuộc đời chúng ở trong nước. Chúng thích nghi rất tốt với môi trường này và bơi cực giỏi.

Bọ cánh cứng lặn và ấu trùng của chúng là những kẻ săn mồi hung dữ bẩm sinh. Cả đời chúng hầu như chỉ lo săn mồi.

Bản năng săn mồi cùng cấu tạo cơ thể chuyên biệt cho phép chúng rượt bắt đủ loại mồi, kể cả tép, cá bột, cá nhỏ và thậm chí cả ốc.