Huyền thoại về cá candiru: sự thật đằng sau “cá chim tiểu”

Một con Vandellia sp. ở sông Tocantins, Brazil, bụng căng đầy máu sau khi vừa hút máu vật chủ. © Adam Carvalho

Cá có rất nhiều cách làm người ta đau, từ cú đâm của gai cá Corydoras đến vết cắn của cá mập trắng. Nhưng có một cách mà suốt hơn hai trăm năm qua, chỉ cần nghĩ đến thôi là người ta đã rơm rớm nước mắt.

Đó là loài cá da trơn huyền thoại mà tiếng Bồ Đào Nha gọi là candiru, tiếng Tây Ban Nha gọi là cañeros, còn tiếng Anh gọi bằng một cái tên thô tục đến lạ là “willy fish”. Từ thế kỷ 19, nó đã mang tiếng là kẻ phá hoại nam tính đáng sợ. Các nhà thám hiểm châu Âu trở về từ vùng Amazon mang theo những câu chuyện kinh hoàng về một loài cá có thể chui vào niệu đạo của người đang đi tiểu dưới sông.

Theo lời đồn, khi đã vào được bên trong, con cá dùng các gai trên nắp mang để bám chặt. Muốn lấy nó ra thì không thể không dùng lực mạnh. Trong số các “cách chữa” đáng sợ hơn cả có dùng kìm, mổ bàng quang hoặc dương vật, thậm chí cắt bỏ luôn toàn bộ bộ phận này.

Người ta còn đồn loài cá này có thể chui vào trực tràng, âm đạo, hay cả vết thương hở. Thế nhưng thứ gây sợ hãi và tò mò nhiều nhất vẫn là chuyện nó được cho là đặc biệt ưa cơ quan sinh dục nam.

Như một cây bút từng nhận xét, muốn chữa thì “cần tay nghề của bác sĩ, còn nếu người đàn ông đang ở giữa rừng mưa, xa bác sĩ, thì cần một con dao rựa và ý chí sống thật mạnh mẽ”.

Chuyện kể rằng con cá ẩn mình vô hình trong nước cho đến khi nhận ra mùi vị nước tiểu người. Lúc đó nó lao thẳng về phía nguồn, “bơi ngược lên theo dòng nước tiểu” rồi chui vào dương vật. Ở trong đó, nó hoặc đẻ “hàng triệu trứng, trứng nở ra rồi ăn sạch bàng quang”, hoặc “gặm niêm mạc và mô cho đến khi vật chủ chảy máu đến chết”, hoặc đơn giản là hút máu cho no.

Truyền thuyết này còn được văn học đương đại tiếp sức bằng những đoạn nhắc đến rùng rợn, từ ‘Naked Lunch’ và ‘The Yage Letters’ của William Burrows. Truyền thông đại chúng cũng góp phần, như các phim tài liệu của BBC và loạt chương trình ‘River Monsters’. Gần đây thì đến lượt các trang internet vốn quen thổi phồng giật gân một cách thô thiển.

Tuy vậy, một bài tổng quan tài liệu về candiru của Irmgard Bauer, sắp đăng trên ‘The Journal of Travel Medicine’, cho thấy sự thật bớt rùng rợn hơn nhiều. Có vẻ những du khách sắp tới Amazon không cần nhét đồ lót bó sát vào ba lô như một món đồ bắt buộc nữa.

Bài báo mở đầu bằng cách điểm lại các câu chuyện trên internet và truyền thông kể trên, sau đó bàn đến các câu chuyện lịch sử. Rất nhanh, bài báo cho thấy phần lớn truyền thuyết về loài cá này, nếu không muốn nói là toàn bộ, chỉ dựa trên lời đồn và trên chuyện nhiều người viết cứ lặp lại cùng những lời kể cũ.

Bài báo cũng nêu khả năng đã có hiểu nhầm khi các bộ tộc bản địa trò chuyện với những nhà thám hiểm Amazon đầu tiên. Hiểu nhầm cũng có thể nảy sinh khi người ta dịch các lời kể từ tiếng Đức, tiếng Bồ Đào Nha và tiếng Pháp sang tiếng Anh.

Ngoài ra còn có vài giả thuyết khác. Có thể các nhà thám hiểm hăng hái quá đã thổi phồng tin đồn về candiru. Cũng có thể người bản địa dùng huyền thoại này để ngăn người ngoài vào sâu thêm vùng đất của họ.

Bài báo cũng chỉ rõ rằng những nhà thám hiểm lớn thời đó như van Humboldt, Wallace và Bates hoàn toàn không nhắc gì đến loài cá đáng sợ này.

Hình vẽ Vandellia spp. của Cuvier & Valenciennes năm 1846.

Xác định candiru thực ra là con gì cũng là cả một vấn đề. Cái tên này dùng chung cho nhiều loài trong họ cá da trơn Trichomycteridae. Đây là một họ lớn, chỉ phân bố ở vùng nhiệt đới châu Mỹ (Trung và Nam Mỹ).

Rất ít loài trong họ này hút máu. Phần lớn sống ở đáy theo kiểu khá bình thường, săn động vật không xương sống dưới nước và những thứ tương tự.

Loài “hút máu” khét tiếng nhất chắc chắn là Vandellia cirrhosa, thuộc một chi nhỏ chỉ có ba loài được công nhận. Loài này ký sinh trên các loài cá lớn hơn và được cho là sinh vật ăn máu bắt buộc, tức là chỉ ăn máu. Nó thường bám vào phía trong mang của vật chủ để hút máu.

Về lý thuyết, nó đủ nhỏ để lọt vào niệu đạo người. Suốt nhiều năm nó còn nằm trong chi Urinophilus, nghĩa đen là “kẻ yêu nước tiểu”. Dù vậy, chẳng có bằng chứng nào cho thấy nước tiểu thu hút nó, và cũng chưa có một ghi nhận nào về chuyện nó tấn công người.

Bơi ngược dòng nước tiểu cho thành công đã là chuyện rất khó về mặt thể chất với một con cá (bạn thử hình dung một chút xem). Kể cả khi tới được “mục tiêu”, câu hỏi vẫn còn đó: tới rồi thì nó làm gì?

Kẹt trong đường tiết niệu, không còn chỗ để tiến thêm, không có nước để sống và thiếu oxy, khó mà tin nó sống nổi quá vài phút. Chuyện nó ở lại lâu dài hay đẻ trứng trong đó thì chắc chắn không thể xảy ra.

Không phải họ hàng nào của candiru cũng sống ký sinh. Đây là Trichomycterus zonatus (Eigenmann, 1918). © Adam Carvalho

Thêm nữa, thời hiện đại không có ghi nhận nào về ca lấy candiru ra khỏi cơ thể người, trừ một báo cáo đầy mâu thuẫn ở Brazil năm 1997. Loài này cũng vắng mặt trong phần lớn cơ sở dữ liệu khoa học và hồ sơ y tế hiện nay.

Bài báo chỉ nhắc đến hai tài liệu có nói về chuyện này. Tài liệu đầu tiên là một cuốn sách hướng dẫn sinh tồn. Dựa theo các văn bản lịch sử, sách khuyên chữa bằng quả huito (Genito americana), với ý tưởng là axit trong quả sẽ làm tan bộ xương của kẻ xâm nhập. Cách dùng là uống trà nấu từ quả, hoặc nhét các miếng quả vào một chỗ mà sách không nói rõ là chỗ nào!

Tài liệu thứ hai là cuốn sách hướng dẫn sức khỏe khi du lịch của ‘Lonely Planet’, trong đó khuyên “che cơ quan sinh dục lại”.

Phần lớn tài liệu hiện có nhắc đến các vụ candiru tấn công như thể chúng xảy ra thường xuyên, thậm chí phổ biến. Thế nhưng theo bài tổng quan mới nhất này, chưa có bằng chứng xác thực nào cho thấy chúng từng xảy ra.

Muốn tìm hiểu thêm, bạn có thể đọc bài báo: Bauer, I. L. 2013. Candiru—A Little Fish With Bad Habits: Need Travel Health Professionals Worry? A Review. Journal of Travel Medicine.