Khoa học về việc hút đáy nền trong bể thủy sinh: nên hút hay không?

Hút đáy (siphon) là dùng dụng cụ chuyên dụng, chẳng hạn ống hút, để lấy cặn bẩn và mảnh vụn ra khỏi lớp nền.

Nghe qua thì hút đáy là việc hết sức bình thường. Rất nhiều bài viết và video còn khuyên phải hút đáy đều đặn để dọn chất thải. Nhưng phần lớn người chơi không biết rằng mỗi lần hút đáy, mình thường phá vỡ những mối liên kết đã hình thành sẵn trong bể.

Thế nên mới có chuyện khá trớ trêu. Mình hút đáy để giữ bể sạch, nhưng thao tác tưởng đơn giản này lại để lại hậu quả sâu xa, chẳng khác gì một ca phẫu thuật. Mà đã là phẫu thuật thì không cần thì tốt nhất đừng làm.

Phần dưới đây nói về chuyện khi nào nên hút đáy, hút thế nào, hút có lợi gì và hại gì. Bài cũng giải thích những quá trình nào trong bể bị ảnh hưởng mỗi khi bạn hút đáy.

Những yếu tố cần cân nhắc

Trước hết phải nói rõ là có rất nhiều yếu tố quyết định bể của bạn có cần hút đáy hay không. Yếu tố nào cũng có đặc điểm riêng, và phần dưới sẽ đi qua lần lượt từng cái.

1. Lượng chất thải (bioload)

Số lượng và kích cỡ của cá cùng các sinh vật khác trong bể quyết định trực tiếp chất thải sinh ra nhanh hay chậm (bioload).

Cần lưu ý là tép cảnh nhỏ chẳng hạn thì thải ra không nhiều. Còn cá, ốc, ếch, cua, tôm hùm đất và kỳ giông axolotl thì đúng là những "nhà máy thải"!

Bể nhiều chất thải thì bạn phải hút đáy thường xuyên hơn mới giữ được nước tốt. Bể ít chất thải thường không cần chăm kỹ đến vậy.

Nhưng chuyện này còn tùy từng bể. Một bể đã ổn định lâu sẽ xử lý chất thải khác hẳn một bể vừa chạy xong chu trình nitơ. Vì thế có bể hoàn toàn không cần hút đáy, có bể thì bắt buộc phải hút.

2. Sục khí và lọc

Sục khí và lọc tốt chắc chắn sẽ hạn chế chất hữu cơ tích tụ.

Lý do chính là bể nhiều oxy thì các vi khuẩn xử lý chất hữu cơ đang phân hủy hưởng lợi trực tiếp.

3. Loại nền (kích thước hạt)

Loại nền và cỡ hạt cũng ảnh hưởng rất nhiều. Ví dụ:

• Cát nén rất chặt nên cặn bẩn đọng lại trên mặt nhanh hơn. Vì thế nền cát cần hút đáy thường xuyên hơn.
• Sỏi hạt to để nhiều cặn bẩn lọt xuống khe giữa các hạt, nên cũng phải hút đáy thường xuyên hơn. Với loại nền này, bạn sẽ phải hút đáy định kỳ.
• Sỏi hạt nhỏ hơn giữ lại một ít cặn vụn giữa các hạt. Tuy vậy, trong bể đã chín, lượng cặn này được xử lý và tận dụng rất nhanh. Có khi bạn chẳng cần hút đáy chút nào.

4. Độ dày lớp nền

Ở đây có hai chuyện cần để ý:

• Vùng kỵ khí. Đây là những chỗ trong bể có rất ít hoặc không có oxy, thường nằm ở các lớp nền sâu. Nếu để yên không động tới, vùng kỵ khí có thể sinh ra các hợp chất độc.

Cần lưu ý là chuyện này cũng tùy loại nền. Với nền hạt mịn, vùng kỵ khí bắt đầu từ độ sâu khoảng 5 – 10 cm. Ở sỏi hạt to, vùng này nằm sâu hơn. Còn ở nền rất mịn như cát, nó nằm nông hơn.

• Hút sâu sát rễ có thể làm hại cây.

5. Cây phát triển

Cây thủy sinh ăn dinh dưỡng và giữ nước tốt rất nhiều, nhất là các loại cây mọc nhanh. Vì vậy cây cũng ảnh hưởng tới chuyện bể có cần hút đáy hay không.

Hút đáy, chất hữu cơ và vi khuẩn có quan hệ với nhau thế nào

Với người mới chơi, chừng ấy yếu tố đã đủ cho bạn hình dung chung khi nào nên hút đáy, khi nào không. Nhưng muốn hiểu thật sự mọi thứ vận hành ra sao thì phải nhìn từ góc độ khoa học.

Trầm tích đáy (chất hữu cơ)

Trầm tích dưới đáy không đồng nhất, cả về cấu trúc lẫn thành phần. Có thể chia chúng thành 3 giai đoạn chính.

• Giai đoạn đầu của quá trình phân hủy chất hữu cơ. Ở giai đoạn này có thức ăn thừa, phân cá, xác động vật, cây mục, v.v.
• Chất hữu cơ hòa tan. Đây là các hợp chất carbon hữu cơ đã bị phân giải thành phân tử và ion hòa tan. Cây và vi sinh vật hấp thu chúng rất dễ.
• Giai đoạn cuối của quá trình phân hủy chất hữu cơ. Lớp bùn cặn (mulm) là chặng cuối cùng của quá trình phân giải. Nói đơn giản, sản phẩm phân hủy lúc này không còn là chất dinh dưỡng nữa.

Bạn nhất định phải phân biệt được các loại trầm tích này. Phân biệt được thì mới biết nên hút cái gì, hút lúc nào và hút để làm gì.

Chất hữu cơ chưa được xử lý

Đây chính là những thứ bạn thấy lăn lóc dưới đáy. Đó là cặn bẩn, mảnh vụn, những mẩu đủ hình dạng, cùng xác lá, thân cây và thức ăn thừa. Tất cả đều là chất hữu cơ đang phân hủy.

Nếu chúng đọng lại dưới đáy mà không tan ra hay không được xử lý nhanh thì bạn nên hút chúng ra khi thay nước.

Chất hữu cơ hòa tan

Khi bắt đầu tan ra, chất hữu cơ trở thành các hợp chất carbon hữu cơ, gồm:

• Đường và carbohydrate (từ xác thực vật và màng sinh học),
• Axit amin (từ protein bị phân giải),
• Axit hữu cơ (như axit humic và tannic từ lá mục),
• Hydrocarbon (từ chất béo), v.v.

Đây là nguồn năng lượng cho vi sinh vật và cây. Cây có thể hấp thu trực tiếp những chất hữu cơ hòa tan đơn giản như axit amin và đường. Chất hữu cơ hòa tan còn nuôi cả mạng lưới thức ăn của vi sinh vật, mà chính mạng lưới này là thứ luân chuyển dinh dưỡng trong bể.

Sau đó, vi khuẩn oxy hóa amoniac chuyển một phần chất hữu cơ chứa nitơ thành amoniac/amoni. Tiếp theo, vi khuẩn nitrat hóa oxy hóa amoni (NH4+) thành nitrit (NO2-) trước, rồi thành nitrat (NO3-).

Trong bể thường có hai nhóm vi khuẩn ăn các hợp chất carbon hữu cơ:

• Vi khuẩn nitrat hóa (vi khuẩn có lợi). Việc chính của chúng là oxy hóa amoniac và nitrit. Ngoài ra, các vi khuẩn nitrat hóa như Nitrospira và Nitrobacter cũng có thể lấy một số chất hữu cơ hòa tan làm nguồn năng lượng.
• Vi khuẩn dị dưỡng. Nhóm này phân giải các chất hữu cơ hòa tan như đường, protein và hợp chất carbon để lấy năng lượng. Một số loại trong nhóm còn khử nitrat, tức là chuyển nitrat thành khí nitơ.

Giai đoạn cuối của quá trình phân hủy chất hữu cơ

Trong bể, chất hữu cơ thường không bao giờ phân hủy hết hoàn toàn. Vì thế một lớp mùn lắng (mulm) cứ dần dần tích lại.

Lớp này thường trông như một lớp cặn nâu, nhờn, đọng ở chỗ nền giáp kính trước.

Trong nền, nó dày từ vài mm đến vài cm.

Đây là chặng cuối của quá trình biến chất hữu cơ đang phân hủy thành chất hữu cơ không tan. Trong lớp này lẫn đủ thứ nguyên tố hóa học, hợp chất, vi sinh vật và vi khuẩn.

Bể nào cũng có chất hữu cơ, vì đây là thành phần cơ bản. Nó rất quan trọng cho quá trình hình thành các hợp chất vô cơ. Nhưng chất hữu cơ mà dư thừa thì điều kiện trong bể sẽ xấu đi và kéo theo nhiều rắc rối. Rêu hại bùng lên thường là do nguyên nhân này.

Vi khuẩn và oxy

Phần lớn chất hữu cơ trong bể là do vi khuẩn có lợi phân giải. Đây là vi khuẩn hiếu khí, nghĩa là chúng cần oxy mới sống được.

Vì vậy chúng sinh sôi mạnh ở những chỗ nhiều oxy trong bể, như trên cây, đồ trang trí, lớp nền phía trên và dĩ nhiên là trong lọc.

Quan trọng. Thiếu oxy thì chất hữu cơ khó bị oxy hóa. Chất hữu cơ càng nhiều thì càng tốn nhiều oxy để oxy hóa nó, và sinh vật trong bể càng còn ít oxy. Khi thiếu oxy, phần chất hữu cơ chưa oxy hóa hết sẽ đọng lại trong nền. Hậu quả không tránh được là nền bị axit hóa rất nhanh.

Đúng là phần lớn vi khuẩn sống trong lọc. Nhưng nền lại phủ kín một diện tích rất lớn của bể. Vì thế nền là nơi có nhiều vi khuẩn trú ngụ thứ hai.

Vi khuẩn cũng không chỉ đơn giản là bám lên nền. Lúc mới định cư, chúng tạo thành một lớp mỏng, rồi lớp này dày dần theo thời gian.

Như đã nói, lớp cặn nâu nhầy nhụa (mulm) này thực chất là chặng cuối của quá trình phân hủy chất hữu cơ.

Tiếc là nhiều người chơi lại sai đúng ở chỗ này. Lớp cặn trông rất khó coi nên họ tìm cách dọn ngay.

Hút lớp cặn này đi có thể làm hại quần thể vi khuẩn trong bể, vì nó giáng một cú mạnh vào chu trình nitơ. Chưa kể khi khuấy lớp mùn nằm sâu, ngoài chuyện amoniac tăng vọt, bạn còn có thể thả cả bảng tuần hoàn vào nước và cuối cùng là đầu độc vật nuôi.

Vi khuẩn khử nitrat

Như đã nhắc ở trên, một số vi khuẩn dị dưỡng còn khử nitrat. Nhóm này không cần oxy. Chúng hấp thu nitrat và tạo ra khí nitơ.

Vi khuẩn khử nitrat cần lớp nền dày.

Hơn nữa, khi oxy và nitrat đã cạn, nhiều vi khuẩn kỵ khí trong nền có thể dùng sắt (Fe) hoặc mangan (Mn) để nhận các electron sinh ra trong quá trình trao đổi chất. Phản ứng khử này làm sắt và mangan tan ra, và rễ cây hấp thu được chúng. Nói đơn giản, chúng có tác dụng như phân bón.

Vì thế vi khuẩn kỵ khí là nguồn rất quan trọng cung cấp sắt và mangan, hai chất cây không thể thiếu.

Do đó, mùn bã nằm trong vùng kỵ khí có lợi cho sức khỏe chung của bể thủy sinh và cho cây phát triển, nhất là những cây đã có bộ rễ vững.

Loại nền

Muốn quyết định có hút đáy không, bao lâu hút một lần và hút sâu tới đâu thì trước tiên phải xét độ dày và loại nền.

Bạn nên tránh các loại nền dễ đọng mùn bã. Còn nếu đã lỡ dùng thì phải sẵn sàng hút đáy thường xuyên.

• Lớp nền mỏng (từ 2,5 cm trở xuống). Lớp nền mỏng không giữ được mùn bã. Mỗi lần chăm bể, hoặc khi vật nuôi đào bới, nó dễ bị xới tung và cuốn đi. Kết quả là chất hữu cơ dồn lên trong nước, quá trình nitrat hóa bị xáo trộn (gây ra các đợt chu trình nitơ nhỏ, mini-cycle), kéo theo mầm bệnh, ký sinh trùng, v.v. Cây cũng khó ra bộ rễ khỏe trong loại nền này, nên ăn mùn bã kém hơn. Rõ ràng là bạn phải hút đáy đều đặn để mùn bã không tích lại.
• Nền hạt mịn (cát). Cát có mật độ rất cao. Nó không cho mùn bã xuống được các lớp dưới, và vì thế cây phát triển kém. Mùn bã còn đọng lại ở lớp trên, nhìn rất xấu và bừa bộn. Với nền cát, lúc nào cũng phải hút đáy.
• Nền hạt to (cỡ trên 5 mm). Khe hở giữa các hạt lớn nên chất hữu cơ chưa phân hủy hết lọt được sâu xuống nền. Vấn đề là chất hữu cơ phân hủy dồn lại quá nhanh, vi sinh vật và vi khuẩn xử lý không kịp. Hậu quả thường gặp là nền bị axit hóa, rễ thối và sinh ra khí hydro sunfua. Vì vậy phải hút đáy đều đặn.

Khi nào cần hút đáy

Gom lại, đây là những trường hợp cần hút đáy:

• Bạn mới chơi. Nếu bạn mới vào nghề và thấy các tiêu chí trên rối quá thì hút đáy là an toàn hơn. Chưa chắc chắn mà không hút thì có thể sinh chuyện. Người mới bỏ qua khâu hút đáy có thể làm bể mất cân bằng và hại vật nuôi. Thế nên cứ phân vân là hút, cho chắc ăn!
• Dời cây. Khi bạn làm lại bố cục và/hoặc nhổ cây lên, nền thường bị xáo trộn mạnh. Cặn bẩn, túi khí, rễ cũ và nhiều thứ khác bị khuấy tung lên. Lúc này nên hút đáy.
• Nền cát. Cát nén chặt nên thức ăn, chất thải, bụi bẩn và chất hữu cơ đang phân hủy đều đọng lại trên mặt. Với cát trắng thì nhìn thấy rõ nhất. Nền cát thì không hút đáy là không được.
• Nền hạt to. Không hút đáy thì gần như chắc chắn amoniac sẽ tăng vọt, vì dưới đó có rất nhiều chất hữu cơ đang phân hủy.
• Trộn nhiều loại nền. Có người chơi dùng nhiều loại nền cho bể đẹp hơn hoặc để chia lớp. Nhưng nếu làm không đúng, hạt nhỏ có thể lọt xuống dưới hạt to, và lâu dần nền sẽ bị axit hóa, xuống cấp nặng.
• Bể không có cây. Cây là một trong những mắt xích quan trọng nhất trong quá trình phân giải chất hữu cơ dư thừa. Bể không có cây thì bạn sẽ phải hút đáy.

Dấu hiệu có thể đã đến lúc hút đáy

• Thấy rõ cặn bẩn. Bạn thấy nhiều cặn, thức ăn thừa hoặc chất thải đọng trên nền.
• Rêu hại mọc quá nhiều. Đây là dấu hiệu dinh dưỡng và chất hữu cơ trong bể đang dư quá mức.
• Bể có mùi hôi. Mùi nồng, khó chịu có thể là dấu hiệu chất hữu cơ đang thối rữa.
• Nước đục. Nếu nước đục vì các hạt lơ lửng thì hút đáy có thể lấy bớt các hạt này ra cho nước trong hơn.
• Bọt khí. Như đã nói ở trên, mùi giống mùi lưu huỳnh có thể là dấu hiệu nền đang ở trạng thái kỵ khí và cần hút.
• Cá có biểu hiện lạ. Cá cư xử bất thường hoặc bị bệnh vì nồng độ chất hữu cơ trong nước cao.

Bạn cũng nhớ là chuyện này còn tùy kích thước bể, mật độ nuôi và lịch chăm bể. Chịu khó quan sát và đo nước thường xuyên thì bạn sẽ biết khi nào bể mình cần hút đáy.

Nền có nhiều bọt khí và bốc mùi hydro sunfua nồng thì làm sao?

Chất hữu cơ phân hủy sinh ra một lượng nhỏ hydro sunfua là chuyện tự nhiên. Nhưng nếu chọc vào nền mà thấy bọt khí sủi lên khắp nơi thì bể đang có vấn đề.

Đây là ca điển hình của nền chứa quá nhiều mùn bã (nền đã xuống cấp).

Nếu được, bạn nên hút đáy từ từ qua nhiều lần, đừng hút hết một lượt. Trường hợp xấu nhất thì phải set lại bể từ đầu.

Hút đáy bể trồng cây thế nào?

Câu này khá khó trả lời. Một mặt, như đã nói, có một ít chất hữu cơ (và lớp mùn bã kia) thì cây lại mọc tốt hơn. Nhiều người chơi thấy cây lên hẳn sau khi họ thôi hút đáy.

Mặt khác, bạn vẫn phải giữ cân bằng.

Chẳng hạn, nếu cây không ăn hết chất hữu cơ thì lâu dần nền có thể bị "chua", nhất là khi cây có bộ rễ yếu. Cuối cùng thì cả bể sẽ lãnh hậu quả.

• Tắt lọc. Nếu không tắt, lọc sẽ hút vào rất nhiều chất thải đang lơ lửng.
• Đừng vội hút hết cả nền.
• Chọc vào nền ở nhiều chỗ, nhất là những chỗ ít oxy, rồi để ý xem có hydro sunfua không.
• Nếu không thấy gì đáng ngờ thì có thể chưa cần hút đáy.
• Nếu thấy bọt khí, bạn bắt đầu hút ở những chỗ trống trước. Mỗi lần thay nước hút một ít, làm dần dần. Hút quanh rễ thì phải hết sức cẩn thận. Bạn có thể chỉ hút lớp mặt để rễ ít bị xáo trộn.

Cách hút đáy

• Hút mặt và hút sâu. Tùy bể cần gì mà bạn chọn hút mặt hay hút sâu. Hút mặt là lướt nhẹ ống trên lớp nền trên cùng để lấy cặn bẩn và chất thải. Hút sâu là cắm ống xuống nền để lấy chất thải đọng ở các lớp dưới. Khu vực nào cần làm sạch kiểu gì thì bạn đổi cách hút cho phù hợp.
• Hút thật nhẹ quanh rễ cây. Khi hút gần rễ, nhất là ở bể trồng cây, phải THẬT nhẹ tay để không làm hỏng cây. Đừng cắm ống xuống sâu một lần, hãy đưa xuống từ từ.
• Mỗi lần hút một phần. Thay vì hút sâu quá thường xuyên, bạn có thể hút từng phần mỗi lần thay nước định kỳ. Làm vậy nước vẫn giữ được chất lượng mà nền không bị xáo trộn quá nhiều.

Có trường hợp sau khi hút sâu, cây bắt đầu mọc rễ khí. Đây là dấu hiệu rõ ràng bộ rễ dưới nền không còn nhận đủ dinh dưỡng. Để sống sót, cây phải nhú ra những rễ khí xấu xí này.

Kết luận

Có nên hút sỏi nền hay không là câu hỏi khiến nhiều người chơi bối rối. Không có hai bể nào giống hệt nhau, nên cũng không có quy tắc chung nào đúng cho mọi bể.

Hút đáy có hại hay cần thiết là tùy điều kiện cụ thể của bể bạn, như độ dày nền, loại nền, mật độ nuôi, sục khí, độ chín của bể, loại cây, v.v. Chỉ riêng chuyện bạn có hiểu bể mình vận hành thế nào hay không cũng có thể quyết định có nên hút đáy.

Cách tốt nhất để quyết định là tự tìm hiểu và xem xét điều kiện bể của mình. Còn nếu bạn không muốn tìm hiểu thì cứ hút đáy trong mọi trường hợp cho an toàn.

Hỏi đáp

Sỏi trong bể có vệt nâu sẫm ở chỗ sỏi chạm vào kính. Có cần rửa sỏi không?

Câu hỏi này chưa nói sỏi cỡ bao nhiêu, bên dưới có lớp nền khác không, có mùi hay cặn bẩn gì không. Dù vậy, nếu bạn còn khá mới với thú chơi này thì nên hút đáy. Về lâu dài, bạn nên đọc lại thật kỹ và từ từ toàn bộ nội dung ở trên. Có vậy thì lần sau bạn mới đánh giá tình hình tốt hơn và hiểu chính xác hơn chuyện gì đang diễn ra trong bể.