Lọc hồ cá: Bạn nên chọn loại nào? Tổng quan về lọc hồ cá

Nghe bạn nuôi cá cảnh, phần lớn mọi người nghĩ đến gì? Có lẽ là cái hồ cá vàng bẩn thỉu nhà bà dì, phủ một lớp nhớt chẳng rõ là gì và bốc mùi như nước đầm lầy tù đọng. Nhưng bạn với mình đều biết bí quyết để có một hồ cá đẹp, nước trong vắt... dĩ nhiên là phải tìm ra chiếc lọc hoàn hảo!

Vì sao hồ cá cần hệ thống lọc?

Hệ thống lọc là một trong những thành phần chính của hồ cá. Nó làm nước chuyển động và làm sạch nước để cá sống an toàn. Có ba kiểu lọc chính là lọc cơ học, lọc sinh học và lọc hóa học. Mỗi loại thiết bị lọc hợp với một kiểu lọc nhất định hơn các kiểu còn lại, nên dưới đây mình điểm qua từng kiểu một.

Lọc cơ học dùng mút, túi lọc và bông lọc để giữ cặn bẩn lại, giống như phin lọc cà phê. Nó hoạt động như một cái thùng rác gom rác. Nghĩa là bạn, người nuôi cá, vẫn phải tự vệ sinh vật liệu lọc, hay nói cách khác là “đổ” thùng rác trước khi nó đầy tràn.

Lọc sinh học dùng vi khuẩn có lợi hoặc cây thủy sinh để tiêu thụ amoniac độc và các hợp chất nitơ sinh ra từ chất thải của cá. Vi khuẩn có lợi bám trên mọi bề mặt, kể cả kính hồ và sỏi trong hồ. Vì thế nhiều bộ lọc có kèm vật liệu lọc sinh học hoặc sứ lọc có diện tích bề mặt lớn để vi khuẩn có thêm chỗ sống.

Lọc hóa học dùng than hoạt tính hoặc hạt nhựa (resin) chuyên dụng để lấy thuốc, tannin và các tạp chất khác ra khỏi nước. Khi vật liệu lọc hóa học đã no tạp chất thì nó không hút thêm chất bẩn trong nước được nữa.

Nói gọn lại thì lọc cơ học làm nước trong hơn, lọc sinh học làm nước an toàn hơn, còn lọc hóa học tốt nhất là để dành cho lúc cần loại bỏ tạp chất.

Các loại lọc phổ biến nhất

Hiểu lọc làm gì cho hồ cá rồi thì giờ nói đến những thiết bị bạn có thể mua thật. Các loại dưới đây xếp theo thứ tự từ phổ biến nhất đến ít phổ biến nhất.

Lọc mút (sponge filter)

Đây là loại lọc cơ bản nhất. Nó cần ít nhất ba thứ: lọc mút (đặt trong hồ), máy sục khí (đặt ngoài hồ) và dây dẫn khí nối hai bộ phận lại với nhau. Máy sục khí đẩy không khí theo dây vào khoang rỗng bên trong lọc mút. Bọt khí nổi lên sẽ kéo nước đi xuyên qua lớp mút. Nhờ vậy mút vừa giữ lại cặn bẩn theo kiểu cơ học, vừa là chỗ cho vi khuẩn có lợi sinh sôi.

Ưu điểm: Ưu điểm của lọc mút thì kể mãi không hết. Nó rẻ, dễ vệ sinh và khó hỏng vì có rất ít bộ phận cơ khí. Nó tạo dòng chảy và khuấy động mặt nước tốt, mà vẫn đủ êm để không hút cá con, tép và những con vật bơi chậm khác. Thêm nữa, khi mất điện, vi khuẩn có lợi trên mút vẫn nằm trong nước hồ có oxy nên có cơ hội sống sót lâu hơn. Bạn còn có thể mua máy sục khí chạy pin để phòng lúc khẩn cấp.

Lọc mút của Aquarium Co-Op còn có thêm vài điểm cộng. Ống dẫn nước cong Easy Flow làm nước tuần hoàn tốt hơn, bớt những vùng nước tù dễ mọc tảo, đồng thời đảm bảo cây có đủ dinh dưỡng và nhiệt được phân bố đều khắp hồ. Lọc còn có vòng đệm khí đặc biệt tạo ra bọt nhỏ giống như đá sủi. Những bọt nhỏ này cho dòng chảy đều đặn hơn và tối ưu hiệu suất của lọc mút.

Nhược điểm: Lọc mút chiếm chỗ trong hồ, nên có thể bạn sẽ muốn giấu nó sau đá, cây hoặc đồ trang trí khác. Thêm lọc hóa học vào lọc mút cũng khá khó. Tuy vậy, một số người chơi đã làm được bằng cách quấn miếng lọc hóa học của chính hãng này quanh lọc mút rồi cột lại bằng dây thun.

Đánh giá chung: Lọc mút có mặt ở khắp các cửa hàng cá, phòng nuôi cá và trại sinh sản vì nó rất đáng tin cậy và tiết kiệm. Tại sao không dùng thứ đã được kiểm chứng?

Lọc treo thành (hang-on-back filter)

Đúng như tên gọi, lọc treo thành gác lên mép trên của hồ. Hộp lọc treo phía ngoài hồ, còn ống hút thả xuống trong hồ. Motor của lọc hút nước lên qua ống, cho nước chảy qua toàn bộ vật liệu trong hộp lọc, rồi thường trả nước về hồ thành một thác nước nhỏ.

Ưu điểm: Điểm đáng thích là vật liệu lọc tùy chỉnh thoải mái, và bạn có thể kết hợp cả ba kiểu lọc. Thậm chí, mình cho rằng lọc treo làm lọc cơ học còn tốt hơn cả lọc mút, vì bạn có thể thêm tấm bông lọc mịn để nước thật trong. Bảo trì loại này cũng rất dễ. Phần lớn vật liệu lọc nằm ngoài hồ, nên bạn chỉ cần lấy ra rửa nhẹ là xong. Thêm nữa, chiếc AquaClear mình đang dùng chỉnh được lưu lượng, nên có thể vặn mạnh để tăng tuần hoàn hoặc vặn nhỏ cho nước chảy chậm lại tùy nhu cầu.

Nhược điểm: Dòng nước do motor tạo ra, nên motor có thể cháy nếu lọc chạy khô hoặc lỡ hút phải cát. Để tránh chuyện hút cát, hãy chụp một miếng mút lọc thô vào đầu hút. Còn nếu bạn không thích tiếng thác nước thì chỉ cần nâng mực nước trong hồ lên, gần như sẽ không còn nghe thấy nữa.

Đánh giá chung: Đây là chiếc lọc đầu tiên mình mua và đến giờ vẫn còn dùng. Chuyện đó có lý do chính đáng của nó. Lọc treo thành rất phổ biến trong giới chơi cá nước ngọt, làm tốt cả ba mảng lọc và có rất nhiều cách linh hoạt để độ chế theo ý bạn.

Lọc thùng (canister filter)

Lọc thùng về cơ bản là cả một hệ thống lọc gói trong một khối trụ hoặc hộp nhựa. Thùng thường đặt dưới hồ, có ống nước vào và ống nước ra dẫn lên hồ. Motor hút nước vào thùng, cho nước đi qua nhiều khay vật liệu lọc rồi đẩy về lại hồ.

Ưu điểm: Giống lọc treo thành, lọc thùng chiếm rất ít chỗ trong hồ và tùy chỉnh được nhiều. Một số mẫu còn có những tính năng cao cấp như sưởi lắp trên đường ống, đèn UV diệt khuẩn và tự mồi nước. Đây là một trong những loại lọc mạnh và êm nhất trên thị trường, nên nhiều người chơi coi nó là “vua” của các loại lọc làm sẵn.

Nhược điểm: Muốn mạnh thì phải chịu chi, và giá loại này có thể khá cao. Chiếc thùng xinh xắn ấy cũng khá khó bảo trì. Gần như lần nào muốn vệ sinh bên trong, bạn cũng phải tháo rời cả hệ thống. (Lưu ý là lúc bảo trì dễ đổ nước ra ngoài hơn, nên chuẩn bị sẵn khăn!) Cuối cùng, vật liệu lọc nằm ngoài hồ trong một hộp kín, nên khi mất điện thì vi khuẩn có lợi dễ bị ngạt và chết hơn.

Đánh giá chung: Nếu bạn cần nước cực kỳ sạch để nuôi cá đĩa, hoặc có hồ cichlid châu Phi nuôi quá dày với tải lượng sinh học lớn, thì đây có thể là lựa chọn tốt nhất trên thị trường dành cho bạn. Chỉ cần bạn sẵn sàng bỏ thêm tiền và thời gian cho món đồ cao cấp này.

Lọc tầng sôi (fluidized bed filter)

Trước đây, lọc tầng sôi (vật liệu lọc lơ lửng và chuyển động liên tục) chủ yếu là đồ tự chế. Giờ đã có một phiên bản nhỏ gọn bán sẵn là Ziss Bubble Moving Media Filter. Nước chảy vào một buồng chứa các hạt vật liệu nhỏ như cát hoặc hạt nhựa, làm chúng cuộn xoáy như chất lỏng. Vật liệu bị đảo liên tục nên lúc nào cũng tiếp xúc với nước giàu oxy. Nhờ vậy vi khuẩn phát triển rất mạnh.

Ưu điểm: Lọc Ziss chạy bằng khí giống lọc mút, nên có rất ít bộ phận cơ khí dễ hỏng. Nó cũng khuấy mặt nước nhiều để tăng trao đổi khí. Dưới đáy lọc có miếng mút lọc thô chặn không cho cá con bị hút vào, và miếng này tháo ra bảo trì rất dễ. Vì thiên về lọc sinh học, nó rất hợp với hồ cá vàng và hồ rùa có tải lượng sinh học cao. Khác với lọc mút, vỏ nhựa của nó quá cứng nên rùa không gặm thủng được!

Nhược điểm: Lọc này khá cao, tới 28 cm, nên chỉ hợp với hồ cao. Hồ 38 lít (51 × 25 × 30 cm) hay hồ 76 lít dáng dài (76 × 30 × 30 cm) thì không dùng được. Giống lọc mút, nó khó thêm lọc hóa học hay lọc cơ học. Về độ ồn, mình cho rằng nó cũng ngang lọc mút, tiếng ồn chủ yếu đến từ bọt khí và chính cái máy sục khí.

Đánh giá chung: Nếu muốn tăng cường lọc sinh học thì bạn nên cân nhắc lọc tầng sôi. Một bộ Ziss Bubble Bio xử lý được khoảng 75 đến 150 lít nước. Bạn có thể dùng riêng nó hoặc chạy kèm với một lọc khác.

Cây thủy sinh sống

Chắc bạn tưởng cả bài này chỉ nói về thiết bị, đúng không? Bất ngờ chưa! Theo nhà vi sinh vật học Diana Walstad, cây thủy sinh sống lọc sinh học rất tuyệt, thậm chí còn hiệu quả hơn cả vi khuẩn có lợi. Thử nghĩ về cách cây sống mà xem. Cây hút amoniac và các hợp chất nitơ từ đất để lớn, và đó chính là những chất mà cá và chất thải hữu cơ tạo ra trong hồ.

Ưu điểm: Nếu đã quen với chu trình nitơ trong hồ cá, bạn sẽ biết vi khuẩn có lợi ăn amoniac rồi tạo ra nitrat. Nitrat với lượng lớn vẫn độc, và bạn phải thay nước để tự tay đưa nó ra khỏi hồ. Cây thì khác. Cây dùng cả amoniac lẫn nitrat để ra thêm lá, nhờ vậy bạn có thể giãn khoảng cách giữa các lần thay nước. Cây sống còn là chỗ trốn cho cá nhút nhát hoặc cá nhỏ, nhả oxy cho cá (vào ban ngày) và làm bớt tảo vì ăn hết dinh dưỡng trong nước. Cuối cùng, bạn đã bao giờ thấy một hồ thủy sinh đẹp mê hồn với cây lá xanh tốt và lũa chưa? Tái hiện một góc thiên nhiên thu nhỏ ngay trong nhà chắc chắn là một trong những lý do chính khiến mình bước vào thú chơi này.

Nhược điểm: Nuôi cá đã có rất nhiều thứ phải học, trồng cây cũng vậy, nên hãy chuẩn bị tinh thần học dần. Cây không làm lọc cơ học hay lọc hóa học, nên có thể bạn sẽ muốn thêm thiết bị để lọc bổ sung hoặc tăng tuần hoàn nước. Ngoài ra, phần bảo trì hồ định kỳ sẽ có thêm vớt tảo, tỉa lá chết và có thể cả châm phân.

Đánh giá chung: Hãy bắt đầu với những cây dễ trồng cho người mới như dương xỉ java và anubias. Chúng không đòi hỏi ánh sáng hay nền đặc biệt. Hồ của bạn sẽ trông tuyệt đẹp và cá của bạn sẽ cảm ơn bạn!

Nên chọn lọc nào?

À, câu hỏi vàng mà người chơi cá nào cũng muốn biết. Trước hết, còn rất nhiều loại lọc khác mình chưa nhắc đến, ví dụ lọc trong, lọc sump và lọc đáy. Thứ hai, chẳng có chiếc lọc “tốt nhất” nào hợp với tất cả mọi người. Mỗi loại lọc là một công cụ khác nhau, và mỗi công cụ hợp nhất với một việc riêng. Hãy cân nhắc nhu cầu của hồ, như mật độ cá, tuần hoàn nước, độ dễ dùng và ngân sách, rồi chọn cách phù hợp với bạn. Chúc bạn may mắn và mua lọc vui vẻ!