Năm loài Badis mới được mô tả từ West Bengal, Ấn Độ

Badis andrewraoi © Stefano Valdesalici

Hai nghiên cứu mới đăng trên tạp chí Zootaxa đã mô tả năm loài Badis mới. Nhờ hai công trình này, số loài đã biết của chi ở West Bengal, Ấn Độ tăng lên đáng kể. Người ta cũng hy vọng chúng sẽ mở đường cho những khám phá tiếp theo ở khu vực này và các vùng lân cận.

Lần phân loại lại lớn gần nhất là của Kullander & Britz (2002), với tám loài được mô tả. Từ đó đến nay, số loài trong chi chỉ tăng chậm. Vishwanath & Shanta 2004, Geetakumari & Vishwanath 2010, Schindler & Linke 2010, Geetakumari & Kadu 2011 và Dahanukar et al. 2015, mỗi công trình chỉ bổ sung một loài. Andrew Rao, chủ Malabar Tropicals ở Ấn Độ, đã thu thập năm quần thể. Khi kiểm tra kỹ, năm quần thể này hóa ra là một loạt dòng dõi mới, tách biệt và có thể phân biệt được với nhau.

B. autumnum © Stefan van der Voort

Stefano Valdesalici và Stefan van der Voort đặt tên cho năm loài này như sau:

• Badis andrewraoi, đặt theo tên Andrew Rao.
• B. autumnum, đặt theo kiểu màu mang sắc mùa thu của nó.
• B. kyanos, đặt theo kiểu màu gợi nhớ đến một loại đá granit.
• B. soraya, đặt theo chòm sao Pleiades, cộng với kiểu màu của nó.
• B. laspiophilus, đặt theo lối sống đáy và kiểu nền đáy nơi nó được cho là sinh sống.

Badis andrewraoi, B. autumnum và B. kyanos có thể phân biệt với tất cả các loài còn lại nhờ kiểu màu. Chúng không có đốm ở xương cleithrum và nắp mang. Chúng cũng không có đốm ở mặt lưng-bên của cuống đuôi, không có đốm mắt giả (ocellus) ở gốc vây đuôi, và không có kiểu kết hợp nhiều đốm vây lưng với một đốm vây hậu môn. Ngoài ra, ba loài này có một đốm đen rất nổi ở giữa cuống đuôi. Vạch cuối cùng trên thân của chúng phình rộng ở đoạn giữa, trông như một đốm giữa cuống đuôi thứ hai nhòe vào vạch. Phía trước còn có thêm một vạch nữa.

Ba loài này hợp thành một nhóm loài mới là nhóm B. autumnum. Chúng có họ hàng gần với nhau hơn so với các loài còn lại.

B. kyanos © Stefano Valdesalici

B. andrewraoi khác B. autumnum ở mấy điểm. Nó không có đốm sẫm nổi bật ở gốc vây ngực và không có đốm phía trên gốc gai nắp mang. Các vạch dọc của nó chỉ nằm ở nửa dưới thân. Số vảy quanh cuống đuôi của nó cũng nhiều hơn (18 so với 16–18). So với B. kyanos, B. andrewraoi có các vạch dọc chỉ ở nửa dưới thân và màu nhạt đi khi bị căng thẳng. Số vảy hàng bên phổ biến nhất (giá trị mốt) của nó cũng nhiều hơn (26 so với 25). Đến nay, người ta chỉ biết chắc loài này có ở sông Balason thuộc lưu vực sông Mahananda, huyện Darjeeling, West Bengal.

B. autumnum khác cả B. andrewraoi lẫn B. kyanos ở nhiều đặc điểm, trong đó có đốm phía trên gốc gai nắp mang, đốm sẫm nổi bật ở gốc vây ngực và viền đen chạy quanh toàn bộ vây đuôi. Hai đặc điểm đầu được xem là autapomorphy, tức đặc điểm phái sinh chỉ riêng loài này có. Hiện người ta chỉ biết loài mới này ở địa điểm chuẩn tại Petla, gần thị trấn Dinhata, huyện Cooch Behar. Nơi đó là suối Rathbari thuộc lưu vực sông Singimari, West Bengal.

B. soraya © Stefano Valdesalici

B. kyanos khác các loài cùng chi ở nhiều đặc điểm. Một trong số đó là các vạch dọc tạo thành những khối đen lớn, đứt đoạn ở phía lưng-bên và bụng-bên của hông. Kiểu màu khi bị căng thẳng của nó cũng độc nhất trong chi. Lúc đó thân cá chuyển xám đậm, nắp mang xanh lam đậm ánh kim, hông gần như mất hết vạch, chỉ còn các khối đen lớn đứt đoạn ở phía lưng-bên. B. kyanos cũng có nhiều vảy quanh cuống đuôi hơn B. autumnum (18–19 so với 16–18). Số vảy hàng bên phổ biến nhất (giá trị mốt) của nó thì ít hơn B. andrewraoi (25 so với 26). Hiện người ta chỉ biết B. kyanos ở địa điểm chuẩn là sông Chel, cách Dam Dim 7 km về phía tây, thuộc lưu vực sông Tista, huyện Jalpaiguri, West Bengal.

Badis soraya được xếp vào nhóm B. badis. Đây là nhóm loài lớn nhất trong chi Badis.

Ngoài kiểu màu và một số đặc điểm khác, B. soraya còn khác các loài cùng chi ở các số đo và số đếm sau: đường kính mắt 8,2–9,4 % SL, khoảng cách giữa hai mắt 6,3–8,8 % SL, chiều dài mõm 6,0–7,8 % SL, chiều dài hàm trên 8,8–9,4 % SL, chiều dài hàm dưới 9,8–12,4 % SL, chiều cao thân 29,6–35,5 % SL, chiều dài vây bụng 20,1–24,5 % SL, khoảng cách từ vây bụng đến vây hậu môn 26,4–33,6 % SL. Nó có 25–27 vảy hàng bên, 18–22 vảy quanh cuống đuôi và 5 vảy trước vây lưng tính đến phía trước lỗ coronalis. Số tia vây ngực là 12–13, phổ biến nhất là 12. Số gai vây lưng là XIV–XVI. Nó có 27 đốt sống và 4 lỗ trên xương lệ (lachrymal), phổ biến nhất là 4. Loài này còn có phần xa của xương trên vai (extrascapular). Hiện người ta chỉ biết B. soraya ở địa điểm chuẩn là sông Lish, cách Dam Dim 12 km về phía tây, thuộc lưu vực sông Tista, huyện Jalpaiguri, West Bengal.

B. laspiophilus © Stefan van der Voort

Badis laspiophilus trông khá giống B. singenensis. Hai loài này cũng hợp thành một nhóm loài mới là nhóm B. singenensis.

B. laspiophilus có thể phân biệt với các loài cùng chi nhờ tổ hợp nhiều đặc điểm. Nó có kích thước nhỏ (15,7–21,0 mm SL) và 14–16 vảy quanh cuống đuôi. Khoảng cách giữa hai mắt là 6,7–8,9 % SL. Hàm trên dài 8,2–9,2 % SL, hàm dưới dài 10,2–13,4 % SL. Vây lưng có hai đốm, vây hậu môn có một đốm tròn duy nhất. Nó không có đốm ở xương cleithrum, nắp mang và mặt lưng-bên của cuống đuôi. Hiện người ta chỉ biết B. laspiophilus ở khu vực đầm Shipra, thuộc lưu vực sông Torsa, West Bengal.

Nghiên cứu này có vài phát hiện thú vị. Một là kiểu màu khi căng thẳng độc nhất của B. kyanos, với thân xám đậm và nắp mang xanh lam đậm ánh kim. Hai là B. laspiophilus trưởng thành chỉ đạt kích thước nhỏ (15,7–21,0 mm SL) và có lối sống đáy.

Bạn có thể đọc thêm trong các bài báo đầy đủ (đường dẫn chỉ mở phần tóm tắt):

• Valdesalici, S. and S. van der Voort, 2015. Four new species of the Indo-Burmese genus Badis from West Bengal, India (Actinopterygii: Perciformes: Badidae). Zootaxa 3985(3): 391-408.
• Valdesalici, S. and S. van der Voort, 2015. Badis laspiophilus, a new miniature addition to the ichthyofauna of West Bengal, north-eastern India, with observations on its ecology and preliminary notes on its ethology (Actinopterygii: Perciformes: Badidae). Zootaxa 3986(2): 193-200.