Niên giám về cá chạch (The Loach Almanac)

Một số mẹo về môi trường bể và cách cho cá chạch ăn.

Môi trường bể nuôi

Thông số nước

Phần lớn các loài cá chạch sống được trong một khoảng thông số nước khá rộng. Chúng không kén nước, miễn là bạn cho chúng thích nghi từ từ trong một khoảng thời gian. Chỉ cần tránh các mức cực đoan của pH, độ cứng tổng (GH), độ cứng carbonat và những chỉ số tương tự. Amoniac, nitrit và nitrat đều độc với cá, mỗi chất ở một ngưỡng nồng độ khác nhau. Riêng amoniac và nitrit thì phải tránh bằng mọi giá. Hễ đo thấy chút nào, bạn cần tìm nguyên nhân ngay và thay ngay 40-50% nước nếu có thể. Ở bể mới set, trong giai đoạn chạy chu trình nitơ (cycling, tức là giai đoạn bể trưởng thành), amoniac và nitrit sẽ lên xuống. Thay nước vào lúc này chỉ kéo dài thời gian cycling, vì vi khuẩn phân hủy các chất độc này sẽ lâu hình thành hơn. Nitrat không quá đáng ngại, nhưng nhìn chung nên giữ dưới 50 ppm. Các hợp chất hữu cơ hòa tan (DOC) về lâu dài cũng có thể gây hại cho sức khỏe cá, nên cần giữ chúng ở mức hợp lý. Theo những gì biết được thì hiện chưa có bộ test nào đo DOC. Dù vậy, có thể cho rằng DOC sẽ giảm cùng với nitrat sau mỗi lần thay nước.

Thay nước

Bạn nên thay nước định kỳ. Mỗi người có tiêu chí riêng để quyết định khi nào cần thay, sách vở cũng mỗi nơi một quan điểm và một lịch thay khác nhau. Kinh nghiệm riêng ở đây là thay khoảng 25%, ít nhất hai tuần một lần. Lượng nước cần thay phụ thuộc nhiều vào mật độ nuôi, mức độ bẩn của cá, chất lượng ban đầu của nước thay và nhiều thứ khác. Phần này không đi sâu vào chuyện thay bao nhiêu, bao lâu một lần hay dùng chất xử lý nước nào, vì sách báo và chuyên gia đã nói nhiều về những điều đó. Cách đã chạy hiệu quả trong kinh nghiệm riêng là thay 25% mỗi hai tuần, bằng nước máy đã sục khí mạnh ít nhất 2 ngày và đã đưa về bằng nhiệt độ bể trước khi thay. Với cách làm đó, RO, chất bổ sung vi lượng, lọc qua than bùn, gói làm mềm nước, chất khử clo, sản phẩm chứa lô hội và những thứ tương tự đều không thật sự cần thiết. Cũng theo kinh nghiệm đó, không cần dựa vào bộ test để biết nước có vấn đề. Cá sẽ báo cho bạn qua hành vi lạ, qua nhịp thở, và nước cũng tự báo qua mùi, màu và "cảm giác" của nó. Khi chuẩn bị nước thay, bạn nên tìm hiểu tình trạng nguồn nước của mình trước khi bắt đầu xử lý. Nước mỗi nơi khác nhau rất nhiều, dù là nước máy, nước thành phố hay nước giếng.

Nền đáy

Cá chạch phần lớn sống ở tầng đáy, nên chúng thích nền mềm dạng cát (hoặc sỏi nhỏ) để đào bới thoải mái. Cát bạc (loại cát dùng cho sân chơi), cát thủy sinh nước ngọt và sỏi hạt đậu (cỡ tới 3 mm) là lý tưởng. Bạn nên tránh cát biển, cát san hô, và bất cứ thứ gì có cạnh sắc hoặc có thể làm đổi thông số nước. Nếu thật sự muốn dùng sỏi nhiều màu thì bạn cứ dùng. Có điều, thử nghĩ xem nếu ai đó vào nhà bạn, sơn tường màu tím, kẻ sọc cam huỳnh quang và chấm thêm xanh chanh, chắc bạn cũng chẳng vui gì. Đây không phải lời cấm, chỉ là nhìn cá trong khung cảnh tự nhiên vẫn thích hơn. Nếu thiên nhiên muốn lòng sông có màu xanh neon với hồng kẹo thì nó đã có màu đó từ lâu rồi!

Cá chạch thích đào và rúc trong nền để tìm những mẩu thức ăn rơi xuống. Một số loài (đặc biệt là chạch mặt ngựa và chạch dojo/weather) còn chủ động vùi mình xuống cát cho tới khi chỉ còn thò mắt ra ngoài.

Cây thủy sinh

Cây giả hay cây nhựa thì cá chạch đều chẳng quan tâm. Nhưng bạn nhớ rằng chúng cần một ít thực vật trong khẩu phần. Chúng cũng có thể nhổ cây lên và dời đi chỗ khác cho tới khi vừa ý với cách bố trí, mà cách đó có khi khác hẳn ý định ban đầu của bạn. Cá chạch cũng từng bị ghi nhận đục lỗ trên lá cây (nhất là Echinodorus sp., tức cây kiếm Amazon), khi thì để ăn, khi thì để chơi.

Để có một bể xanh tốt, cây lên khỏe và cá chạch vui vẻ, bạn không thật sự cần đến đồ chuyên dụng cho cây như bơm CO2, phân bón hay phụ gia nền. Trong kinh nghiệm riêng, hai loại cây đặc biệt thành công là Hygrophila polysperma và dương xỉ java. Hygrophila mọc như cỏ dại mà chẳng cần chăm. Dương xỉ java thì buộc lên lũa, nên lúc vệ sinh bể bạn chỉ cần nhấc khúc lũa dời đi chỗ khác mà không làm hỏng cây.

Lũa và đá

Cá chạch hầu như lúc nào cũng cần chỗ trốn khi bị giật mình. Vì vậy bạn nên tạo thật nhiều hốc, khe, đống lũa xoắn, hang động và những chỗ tương tự. Nghe thì lạ, nhưng cá chạch càng có nhiều chỗ trú thì bạn lại càng dễ thấy chúng. Lúc nào cũng phải bảo đảm vật liệu bạn chọn dùng được trong bể và không làm đổi thông số nước. Bạn cần đề phòng để đống lũa hay đá không thể sập, đè lên thứ nằm bên dưới, hay tệ hơn là làm nứt kính khiến bể vỡ. Tốt nhất nên tránh những khối đá chồng lớn, hoặc dán cố định bằng silicone để đá không đổ.

Cá chạch không cưỡng lại được bất kỳ cái lỗ nào. Chúng thường chui vào, có khi cả đám một lúc. Một số loài Botia từng được thấy thay phiên nhau thò đầu ra khỏi chỗ trốn để ngắm thiên hạ bơi qua. Con cá mà bạn tưởng bị kẹt trong lỗ thường chẳng kẹt gì cả. Khi nào nó muốn thì nó sẽ ra.

Lũa, gỗ Mopani và một số loại gỗ trôi đều dùng được trong bể. Bạn chỉ cần chắc rằng chúng không tiết nhựa hay chất gì khác vào nước. Có loại gỗ lúc đầu sẽ nổi, nhưng chẳng bao lâu sẽ ngấm nước. Trong thời gian chờ gỗ ngấm no nước, bạn có thể buộc nó vào một hòn đá nặng, hoặc dán cố định bằng silicone. Một số loại gỗ cũng cần ngâm trước để xả bớt tannin, vì tannin làm nước mềm đi, hạ pH và làm nước ngả màu nâu như nước trà. Theo kinh nghiệm riêng thì màu nước này vẫn chấp nhận được trong bể nhà. Nếu bạn ngại thì có thể khử màu bằng cách thay nước thường xuyên hoặc lọc qua than hoạt tính.

Đá cần chọn kỹ để không làm đổi thông số nước hay nhả kim loại vào nước (tránh những viên có vết quặng kim loại). Đá lý tưởng là đá phiến, granit và thạch anh. Đá không hợp là đá vôi, đá cẩm thạch và đá trầm tích. Đá dung nham tuy cực nhẹ và rất dễ tạo hình nhưng lại rất sắc, có thể làm cá bị thương. Ngoài ra trên thị trường có nhiều loại hang giả bằng đá, được cho là trơ nên dùng được trong bể.

Ống PVC cũng làm hang rất tốt. Bạn có thể ghép nhiều loại khớp nối để tạo cả một mạng lưới hang. Đừng dùng keo dán ống. Nếu muốn nối cố định thì dùng silicone thủy sinh. Thường thì cắm khớp nối vào là đủ chắc. Ống có thể để trần, phủ rêu java hoặc dương xỉ, hoặc quét silicone rồi rắc cát hay sỏi nhỏ lên lúc silicone còn ướt, giống như rắc kim tuyến lên thiệp. Chậu gốm làm vườn bình thường cũng dùng được theo cách này. Tốt nhất nên dùng chậu mới hoàn toàn chứ đừng dùng chậu cũ, vì chậu cũ có thể đã dính hóa chất làm vườn độc với sinh vật thủy sinh.

Tốc độ dòng chảy

Dòng chảy nên mạnh hơn mức bình thường một chút, vì phần lớn cá chạch đến từ vùng nước chảy xiết hơn so với các loài cá khác. Cứ nhìn dáng cá là thấy. Những con Botia dario từng nuôi đều có thân thon như ngư lôi, dấu hiệu của môi trường sống có dòng chảy mạnh. Dù vậy vẫn phải dùng lẽ thường. Không loài cá nào thích nước bị luân chuyển quá mạnh. Cá chạch hay chơi ở cửa xả của lọc, thay phiên nhau "bơi ngược dòng" trong luồng nước xiết. Có con đi quá đà và chui luôn vào thân lọc, đôi khi với kết cục đáng tiếc. Đã có trường hợp cá biến mất, chủ lo sốt vó tháo tung cả bể ra tìm, rồi phát hiện con cá đang vui vẻ dưới đáy bộ lọc.

Cho ăn

Điều đầu tiên bạn nhận ra ở cá chạch có lẽ là chúng lúc nào cũng đói, và cho bao nhiêu chúng cũng vẫn đòi thêm. Mục tiêu số một trong đời cá chạch là ăn liên tục... và ăn... và ăn. Cá nói chung không biết lúc nào là no, nên phần cơ thể không dùng tới sẽ thải ngược ra nước. Vì vậy tốt nhất là cho ăn ít mà chia nhiều lần, nhất là với cá nhỏ. Một ít vào buổi sáng, một ít đầu buổi tối và một ít lúc khuya (ngay trước khi tắt đèn, dành cho các loài ăn đêm) là đủ để bụng cá no mà không phình. Đây là cách cho ăn hiệu quả nhất. Nó tối đa hóa lượng thức ăn cá thật sự dùng để lớn, mà còn tiết kiệm tiền. Thêm một cái lợi nữa là lượng chất thải giảm, nên lọc chạy tốt hơn và bạn không phải vệ sinh thường xuyên.

Cho cá ăn dè sẻn, vừa đủ để cá ăn hết trong khoảng 10-15 phút. Đừng để thức ăn thối rữa trên nền. Nó vừa đẩy thêm nhiều chất thải cho lọc, vừa trông bừa bộn. Bạn nhớ rằng cá chạch chủ yếu sống ở đáy nên tiếp xúc với nền rất nhiều. Thức ăn thối nằm dưới đáy có thể làm vi khuẩn phát triển và khiến cá nhiễm bệnh. Vì lọc phải gánh thêm tải, nó thậm chí có thể gây vọt amoniac và nitrit, mà cả hai chất này đều độc với mọi loài cá. Ngoài ra, hệ miễn dịch của cá có thể suy tới mức cá dễ mắc bệnh.

Cá chạch ăn ở mọi tầng nước. Có con ăn trên mặt, có con ăn dưới đáy, có con còn giật thức ăn ngay từ miệng cá khác.

Cá đánh nhau lúc ăn thì bạn đừng quá lo. Dù vậy, điều cốt yếu là phải bảo đảm con nào cũng được ăn, đặc biệt là những con mới thả vào bể.

Cho ăn gì?

Khẩu phần đa dạng là điều thiết yếu để giữ cá khỏe, vì nhờ vậy cá nhận đủ vitamin, carbohydrate, chất béo và protein cần cho sức khỏe và tăng trưởng. Ngoài ra, nếu lúc nào cũng cho ăn một món, cá có thể "nghiện" món đó và từ chối mọi thức ăn khác. Có đa dạng thì bữa ăn mới có hương vị... Thử nghĩ mà xem, ngày nào bạn cũng chỉ ăn một món thịt với hai món rau, tuần này qua tuần khác, thì cũng sẽ ngán nhanh thôi. Bữa đó lành mạnh, cân bằng và bổ dưỡng thật, nhưng nói thật là ăn mãi thì chán.

Đừng mong cá chạch thích mọi thứ bạn cho. Cũng như có người mê cà ri mà không thích pizza, người khác thì ngược lại. Bạn nên mua một ít thức ăn mới về thử xem cá có ăn không, trước khi ôm về cả đống rồi mới phát hiện món "đãi" mới đối với cá chẳng khác gì sườn heo với đậu tằm!

Một số người đã tập cho cá chạch ăn từ tay (nhớ rửa tay sạch trước). Có lẽ vì chúng quá háo hức, muốn giành được thức ăn trước những con khác.

Nếu tới giờ ăn mà cá không chịu ra khỏi chỗ trốn, bạn thử hút một ít món khoái khẩu của cá chạch (gần như lúc nào cũng là trùn chỉ đỏ/bloodworm) bằng một ống tiêm cỡ lớn (cái ống hút nước sốt gà tây là hoàn hảo cho việc này). Sau đó nhẹ nhàng bơm thức ăn ra gần chỗ cá đang trốn.

Tuy vậy, hãy cho cá thời gian tự ra. Nó có thể ra kiếm ăn sau khi tắt đèn. Đừng quên rằng cá chạch (được cho là) hoạt động về đêm và vẫn kiếm ăn rất lâu sau khi mọi con khác đã đi ngủ. Nếu bạn khá chắc một con cá đã không ăn gì trong khoảng 3 ngày thì có thể nói chắc là có vấn đề, và bạn nên tìm hiểu nguyên nhân.

Thức ăn dạng vảy và viên chìm

Nhóm này gồm mọi loại thức ăn vảy chất lượng, viên chìm và viên nén. Viên tảo thì chắc chắn làm phần lớn cá chạch kêu lách cách (và tranh giành nhau). Có người giới thiệu một số nhãn hiệu nhất định. Nhưng chất lượng thức ăn ngày nay đủ tốt, nên nhãn nổi tiếng nào cũng phù hợp và có đủ vitamin, dinh dưỡng cá chạch cần. Một số loại thức ăn khô có thể rã quá nhanh và làm bẩn nước, nên lúc thử nhãn mới bạn lúc nào cũng phải để ý.

Bạn cũng cần tính tới cỡ miệng cá. Cá nhỏ hoặc cá non có miệng nhỏ hơn cá lớn hoặc cá già, nên cỡ thức ăn cần vừa với miệng. Một nhúm nhỏ viên siêu nhỏ là đủ dùng rất lâu. Loại này nổi trên mặt nước và từng khiến cá chạch quằn quại ngay mặt nước để giành phần. Bạn cũng có thể cho thêm chất bổ sung hoặc thức ăn giàu vitamin.

Khi mua một hộp thức ăn vảy, bạn thử mở ra ngửi xem, sẽ bất ngờ đấy. Sau đó nhớ đậy kín và cất chỗ khô ráo. Vitamin trong thức ăn mất đi rất nhanh. Vì vậy chỉ nên mua hộp cỡ vừa đủ dùng hết trong khoảng sáu tuần kể từ lúc mở.

Thức ăn sinh vật sấy khô

Nhóm này gồm ấu trùng, artemia, daphnia, tubifex và những loại tương tự đã sấy đông khô, thường bán dưới tên thương hiệu. Sấy đông khô giữ lại được dưỡng chất tự nhiên của con mồi, nên đây là lựa chọn thay thế khả thi cho thức ăn đông lạnh. Tới nay chưa có vấn đề nào được ghi nhận với loại thức ăn này.

Thức ăn thịt

Trùn chỉ đỏ (bloodworm) có vẻ là món thịt cá chạch ưa nhất. Có lẽ vì những thứ dài ngoằn ngoèo như giun chính là thứ cá chạch ăn ngoài tự nhiên. Giun đen (blackworm), giun trắng (whiteworm), giun đất, daphnia, ốc, cyclops, lăng quăng (ấu trùng muỗi đen), tôm cắt nhỏ, sò và artemia có lẽ đều được ăn rất hào hứng. Cá chạch còn có thể ăn thịt gà luộc cắt nhỏ, tim bò (lọc bỏ mỡ càng nhiều càng tốt), thậm chí cả cá hồi đóng hộp. Giun tubifex được biết là mang nhiều bệnh và ký sinh trùng (vì chúng sống trong nước thải), nên tốt nhất là tránh.

Thức ăn sống cần rửa dưới vòi nước chảy (đặc biệt là trùn chỉ đỏ), vì chúng thường sống trong nguồn nước có thể nhiễm đủ thứ bẩn (kể cả nước thải). Ngoài ra, đừng quên rằng thức ăn sống có thể mang ký sinh trùng và mầm bệnh, mà không phải loại nào cũng nhìn thấy bằng mắt thường. Bạn có thể trộn một số loại thuốc và vitamin vào thức ăn sống (ví dụ thuốc kháng khuẩn và thuốc trị ký sinh trùng) trước khi cho ăn. Như với mọi loại thuốc, bạn phải đọc nhãn. Lưu ý rằng nếu bể đang điều trị bệnh, cho thêm thức ăn sống đã ngâm thuốc sẽ làm tăng liều thuốc đang có trong bể. Bạn cũng cần kiểm tra xem hai (hay nhiều) loại thuốc có kỵ nhau khi gặp nhau không. Lúc nào cũng phải đọc nhãn.

Vì những điểm trên, có thể bạn sẽ thích cho ăn thức ăn đông lạnh (xem bên dưới) đã được xử lý, rửa và chuẩn bị đúng cách hơn. Loại này vừa an toàn hơn cho cá, vừa dễ thao tác hơn. Thêm nữa, bạn sẽ không bị vợ/chồng, người yêu, con cái, bố mẹ hay ai đó càu nhàu, gọi là kẻ man rợ khát máu chỉ vì cho cá ăn mồi sống và bày ra chút "trò giải trí" kiểu đấu trường La Mã.

Nếu muốn cho ăn giun đất, bạn lưu ý mấy điểm sau:

• Không dùng giun đào từ đất mới phun thuốc trừ sâu, thuốc diệt cỏ, thuốc diệt nấm, hoặc đất mới bón phân (cả phân hóa học lẫn hữu cơ).
• Giun phải rửa sạch và cắt nhỏ vừa miệng cá chạch, và người làm việc đó sẽ là BẠN.
• Đừng mong được vợ/chồng, người yêu, bố mẹ, con cái hay ai đó vui vẻ nếu bạn dùng máy xay, máy chế biến thực phẩm hoặc con dao với cái thớt xịn nhất nhà.

Thức ăn đông lạnh

Bạn nên thử nhiều nhãn khác nhau. Thức ăn đông lạnh tiện như thức ăn khô, đa dạng như thức ăn sống mà tránh được nhiều rắc rối tiềm ẩn. Trùn chỉ đỏ được biết là món khoái khẩu của hầu hết cá chạch, nhưng cần cẩn thận. Có người nhận thấy các nhãn rẻ tiền có nhiều giun chết (hỏng) và bốc mùi hôi.

Artemia thì rất tuyệt. Người ta nói artemia màu xanh bổ hơn loại màu cam. Đó là artemia giàu spirulina, nhưng không phải lúc nào cũng có hàng.

Thức ăn đông lạnh có rất nhiều loại: trùn chỉ đỏ, krill, artemia, mysis, cyclops và nhiều loại khác. Bạn có thể bỏ vào hộp cho tự rã đông, hoặc thả thẳng viên đông lạnh vào bể để nước bể làm tan nhanh. Làm gì thì làm, đừng cho vào lò vi sóng. Protein trong thức ăn đông lạnh đã phân hủy phần lớn, nên hâm nóng chỉ làm mọi thứ nhão nhoét. Hầu hết mọi người thích rã đông trong hộp, vì như vậy có thể chắt bớt nước thừa và rửa thức ăn trước khi cho vào bể. Có điều làm vậy không hẳn là cần thiết. Thật ra, vì viên đông lạnh có thể dính vào thành bể (ít nhất là một lúc), nên thả nguyên viên vào rồi xem cá lao tới ăn thì người xem còn thấy đã mắt hơn.

Tự nuôi thức ăn sống

Nhiều người chơi thích "tự nuôi" thức ăn. Chuyện tự nuôi daphnia, artemia, giun đỏ, giun grindal, lươn giấm, giun siêu nhỏ (microworm) và các loại khác không hiếm. Cách nuôi một số loại được nêu dưới đây.

Giun "African Red Wriggler" (giun đỏ châu Phi). Loại này nhỏ và mềm hơn giun đất nhiều. Cá chạch cực mê chúng, hút một phát là vào miệng! Xem cá chạch vật lộn với con mồi sống biết vùng vẫy cũng thú vị lắm. Bạn có thể nuôi giun trong thùng ủ phân giun (vermi-composter). Xay nhỏ vỏ rau củ, lá xà lách úa nâu và một ít vỏ trứng cho giun ăn. Giun sẽ lớn nhanh, nhưng bạn nên giữ lại giun bố mẹ (một số con có thể quá to để cho cá ăn). Chờ tới khi giun con xuất hiện. Nhìn và hành xử thì chúng về cơ bản giống giun đất, chỉ nhỏ hơn và lúc nào cũng nhỏ. Chúng không sống được trong đất vườn ở vùng khí hậu ôn đới vì quá lạnh. Loài giun này gốc châu Phi, và một số người dùng chúng để ủ thức ăn thừa trong bếp thành phân hữu cơ. Đừng cho thịt thừa, đồ làm từ sữa, dầu hay mỡ vào thùng ủ. Giun thích ăn rau, trái cây và ngũ cốc. Vì vậy cơm thừa, yến mạch, bánh mì khô, vỏ cà rốt hay xà lách úa nâu đều được. Giun sống trong lớp nền làm từ rêu than bùn, một ít đất và giấy báo không mực xay nhỏ. Sau vài tháng, chúng sẽ ăn sạch mọi thứ và thùng đầy phân giun. Tới lúc đó mới là phần vui: tách giun ra khỏi phân. Phân giun rất tốt cho cây trong nhà hoặc ngoài vườn, còn giun thì rất tốt cho cá. Chỉ đừng cho ăn quá nhiều một lúc. Bạn sẽ cần xin bạn bè ít giun để làm đàn giống ban đầu. Bạn cũng có thể tìm nguồn giun qua quảng cáo trên tạp chí chơi cá hoặc làm vườn, và rất có thể là ở một cửa hàng cây cảnh tốt.

Vào mùa hè, gần như ngày nào bạn cũng có thể vớt được lăng quăng (ấu trùng muỗi) từ bất kỳ vũng nước tù nào. Thường chỉ cần để một cái xô cũ đầy nước ngoài trời. Thả thêm một nắm cỏ cắt vào nước làm thức ăn cho lăng quăng, rồi chờ muỗi mẹ làm nốt phần việc của nó. Hễ bị động là lăng quăng thường lặn xuống đáy, nên bạn nên để sẵn vợt trong xô giữa các lần vớt cho dễ lấy. Lăng quăng khá nhỏ, nên tốt nhất dùng vải màn mịn hoặc thứ tương tự làm vợt. Đã tới lúc trả thù cho những đêm mất ngủ và những bữa tiệc nướng bị phá đám!

Daphnia cũng nuôi được ngoài trời trong một bể dư hoặc một cái xô. Bạn nên đậy kín để các "vị khách không mời" không vào ăn mất daphnia. Nhớ thả thêm cỏ cắt và/hoặc men làm thức ăn cho chúng. Giống ban đầu đôi khi có thể mua ở cửa hàng cá gần nhà, xin bạn bè hoặc bắt từ ao quanh nhà. Nếu bắt daphnia "hoang", bạn phải hết sức cẩn thận lọc kỹ mẻ bắt được. Nếu không, bạn có thể mang về những kẻ thù tự nhiên không chỉ của daphnia mà cả của cá con.

Artemia có thể nuôi bằng các bộ dụng cụ chuyên dụng bán ở hầu hết cửa hàng cá. Bạn cần cho thêm muối tinh khiết (muối hồ cá) vào nước và giữ sục khí liên tục. Trứng artemia cũng có bán ở cửa hàng cá hoặc đặt mua qua bưu điện. Hầu hết bộ khởi đầu có kèm thức ăn cho artemia. Nếu không có, bạn có thể dùng men tươi hoặc thức ăn cá dạng bột mịn.

Một số loài cá chạch cũng ăn ốc (đặc biệt là chạch hề và chạch yoyo). Chúng hút thân ốc ra khỏi vỏ theo đúng nghĩa đen. Cá chạch sẽ tranh nhau ốc, và từng có con được thấy bơi lòng vòng với một con ốc ao dính trên mõm. Nếu bạn dư ốc, hãy cho cá ăn những con dễ bắt, giữ lại số còn lại để đàn ốc sinh sôi tiếp.

Rau củ

Một số cá chạch cực mê rau củ và sẽ làm đủ trò khi bạn thả những món này vào bể.

Hơn thế nữa, cá chạch cần một ít rau củ trong khẩu phần. Những món chúng có vẻ đặc biệt thích là dưa leo, bí ngòi (zucchini), bí marrow, xà lách romaine, bí squash, cải brussels, bắp cải, xà lách và đậu Hà Lan. Dưa melon và cả chuối cũng từng được cho ăn thử, kết quả mỗi lần mỗi khác.

Thực vật và tảo cũng là phần quan trọng trong khẩu phần cá chạch. Quy luật chung là cây càng đắt thì cá càng thấy ngon! (đùa thôi). Điều quan trọng là phải bổ sung thực vật vào khẩu phần, vì cá chạch nói chung có ăn thực vật và bạn cần tính tới chuyện này. Nếu không có thực vật nào khác để ăn, đừng để cá chạch tự gặm tảo trong bể rồi lại thắc mắc vì sao chúng xé nát cây kiếm Amazon quý của bạn.

Dưa leo, bí ngòi (zucchini), bí marrow, bí squash.

• Rửa sạch, cắt một lát dày khoảng 6 mm (không cần chính xác), rồi cho vào lò vi sóng ở mức cao khoảng 30 giây, hoặc chần nước sôi 1 – 1½ phút. Để nguội, sau đó cố định bằng cục chì buộc cây hoặc vật tương tự (xuyên vật nặng qua miếng rau). Để nguyên vỏ thì lát rau giữ hình dễ hơn. Khi cá ăn hết phần ruột, phần vỏ còn lại thành một cái vòng tự nhiên cho cá bơi xuyên qua.

Bắp cải, cải brussels, xà lách.

• Chuẩn bị giống như dưa leo. Có điều giữ chúng nằm dưới đáy sẽ khó hơn, vì không có sẵn "cái vòng" để xuyên vật nặng qua. Một viên sỏi vừa cỡ có lẽ là đủ đè lá xuống.

Đậu Hà Lan

• Dùng đậu tươi đã rửa hoặc đậu đông lạnh (không dùng đậu khô vì phải ngâm trước mới cho ăn được). Cũng cho vào lò vi sóng 30 giây hoặc chần nước sôi 1 – 1½ phút. Để nguội rồi bóc vỏ bằng cách bóp nhẹ hạt đậu giữa ngón cái và ngón trỏ. Lúc đầu có thể bạn sẽ bóp nát vài hạt, nhưng làm vài lần là quen tay. Chủ nuôi lại được thêm trò vui khi xem cá chạch đá bóng (ở Mỹ gọi là soccer!) với bữa tối của chúng.

Dưa melon, chuối

• Chỉ cho ăn những món này thật dè sẻn và vớt ra sau khoảng 2 giờ, vì chúng có thể làm bẩn nước rất nhanh. Tiếc là những món này không có trò gì vui cho bạn xem.

Món tự nấu

Bạn có thể làm một hỗn hợp đơn giản bằng cách luộc sơ bí xanh/vàng với tim bò tươi theo tỷ lệ gần bằng nhau. Cho vào máy xay, thêm gelatin rồi đem đông lạnh. Nếu muốn, bạn có thể bọc hỗn hợp trong rong biển ăn được (rong biển phải rửa kỹ và sạch mọi thứ "bẩn"). Nếu bọc rong biển, hãy khía gói rong biển trước khi đông lạnh để sau này dễ bẻ ra từng phần. Cá chạch sẽ ăn cả rong biển lẫn nhân. Còn với những chú cá khó tính hơn, bạn thử công thức sau (các lượng đều là ước chừng, bạn có thể thêm nguyên liệu khác tùy ý):

• Khoảng 240 ml (1 cup, đong trước khi băm) tôm đã luộc, bóc vỏ, băm thật nhuyễn.
• 2 miếng cá tuyết (cod) đông lạnh, rã đông rồi băm nhuyễn.
• Khoảng 120 ml (½ cup) rau chân vịt nấu chín hoặc rã đông (băm nhuyễn)
• 1 lon nước ép V8
• ½ quả chuối nghiền
• 1 gói gelatin (để làm đông hỗn hợp)

Cách làm

Trộn thật kỹ tất cả nguyên liệu, trừ gelatin. Nếu muốn hỗn hợp mịn đều hơn thì cho vào máy xay. Trộn xong, hòa tan gelatin trong nước sôi (lượng nước vừa đủ để hỗn hợp sau khi trộn đặc nhưng vẫn chảy được, bạn tự ước lượng). Nếu hỗn hợp quá lạnh, cho vào lò vi sóng hâm ấm một chút rồi mới cho gelatin vào trộn. Múc từng phần vào túi nhựa, túi zip hoặc túi trữ đông cỡ khoảng 25 x 25 cm. Lượng múc vào nên vừa đủ để khi ép dẹt thì dày khoảng 3-6 mm. Đặt túi đã đầy (và đã đóng kín!) lên mặt phẳng cho nguội. Nguội rồi thì để túi nằm phẳng trong ngăn đá cho đông cứng. Tới bữa, bạn chỉ cần bẻ một miếng thả vào bể. Cá chạch mê món này lắm. Con nào cũng ăn, con nào cũng lớn, và con nào cũng được ăn đồ bổ mà không gặp rủi ro của thức ăn sống.

Trộn vitamin hoặc thuốc vào thức ăn

Có một mẹo để cá mọc lại vây bị tổn thương là cho chúng ăn vitamin B12. Cách này hiệu quả, mà với cá ăn viên nổi hoặc thức ăn nở ra khi ngấm nước thì đưa vitamin vào cũng dễ. Trước tiên, thả viên vitamin vào ly có ít nước ấm cho tan hết. Sau đó cho thức ăn vào để nó ngấm nước rồi đem cho cá ăn. Thứ gì tan được trong nước cũng có thể cho ăn theo cách này. Thêm thuốc cũng làm theo nguyên tắc tương tự. Với thức ăn sống như giun hay artemia, bạn nên cho vitamin hoặc thuốc vào nước chúng đang sống hoặc vào thức ăn của chúng.

Ngày nhịn ăn

Không đùa đâu! Chúng ta hay cho cá ăn quá nhiều. Ai cũng vậy cả. Cá bơi sát kính, gần như van nài đòi thêm. Ai mà nỡ làm ngơ chú chạch nhỏ tội nghiệp đang đói chứ? Nhưng thật ra chẳng cần thiết. Ngược lại, trừ khi bể có cá con, tốt hơn là cho cá nhịn ăn một ngày mỗi tuần, thậm chí hai ngày. Nhịn như vậy không hại gì cho cá, vì ngoài tự nhiên chẳng con cá nào trông chờ ngày nào cũng có ăn. Một bể đã trưởng thành có sẵn các vi sinh vật, nhất là tảo, để cá gặm nếu thật sự đói.

Đi vắng

Nhiều người cuống lên khi sắp đi nghỉ và ra cửa hàng mua loại gọi là "thức ăn cho kỳ nghỉ". Chuyện này không cần thiết, mà những khối thức ăn đó cũng chưa chắc đã hay, vì có loại làm bẩn bể. Nếu chỉ đi một tuần thì cứ để cá nhịn. Cá nhịn như vậy không hại gì. Nếu vắng lâu hơn, bạn nên sắm một máy cho ăn tự động hẹn giờ, hoặc chia thức ăn thành các gói nhỏ, mỗi gói đủ một ngày, rồi nhờ người nhà hay hàng xóm cho cá ăn.

Hiện có máy cho ăn tự động chạy pin và chạy điện đủ mọi tầm giá, d��ng được cho cả những chuyến đi vắng một tháng hoặc lâu hơn.

Nếu nhờ người khác cho cá ăn, bạn nhớ đưa họ thức ăn chia sẵn thành từng gói nhỏ. Người chưa từng nuôi cá không thể ước lượng đúng lượng thức ăn. Khi bạn vắng nhà, chuyện này có thể thành thảm họa lớn, mà cũng không thể đổ hết lỗi cho họ.

Những điểm chính về cho ăn

Như mọi loài cá nhiệt đới nuôi trong bể, cá chạch khỏe hơn khi được cho ăn lượng nhỏ, ít mỗi lần và chia nhiều lần. Nếu bạn chỉ kiếm được thức ăn vảy hay các loại thức ăn khô chế biến khác thì vẫn hoàn toàn ổn. Còn nếu bạn thêm được sự đa dạng bằng vài loại thức ăn kể trên, cá chạch chắc chắn sẽ rất khoái. Mỗi con cá chạch đều có cá tính riêng, giống như bạn vậy, nên đừng mong chúng ăn mọi thứ bạn thả vào. Khi thử món mới, bạn có thể phải kiên nhẫn, vì cá có thể mất một thời gian mới hiểu ra món đó ăn được. Nhớ vớt bỏ thức ăn thừa trước khi nó kịp làm bẩn bể.