Tảo và độ chín của bể

Tảo silic và tảo sợi hay tấn công cây trong bể mới set. Hiện tượng này gọi là hội chứng bể mới. Nó rất thường gặp, nhất là ở bể dùng aquasoil giàu dinh dưỡng. Thường thì các vấn đề này tự hết sau một thời gian, khi bể chín dần và cây đã quen chỗ. Nhưng cụ thể thế nào mới gọi là bể chín?

Giới thiệu

Dân chơi hay nhắc đến chữ "bể chín", nhưng chính xác nó nghĩa là gì? Những con vật nhạy cảm như tép, hay các loại cây khó, khi thả vào bể đã chín thì thích nghi tốt hơn. Bể chín cũng thường ít bị tảo hơn. Vậy điều gì làm một bể trở nên chín?

Thế nào là bể chín

Có thể nhìn độ chín của bể qua vài khía cạnh chính. Khía cạnh đầu tiên, cũng là điều nhiều người đã biết, là sự phát triển của các quần thể vi sinh. Có nhóm vi sinh oxy hóa amoniac thành nitrit, rồi nitrit thành nitrat. Cũng có nhóm phân hủy các hợp chất thải hữu cơ, là thứ có thể kích tảo mọc. Vi sinh còn ăn trực tiếp cả tảo, vì tảo là nguồn thức ăn chính của nhiều dạng sống vi sinh. Vi sinh phát triển trong lọc, và cả trong nền lẫn trên các bề mặt khác trong bể.

Khía cạnh thứ hai là cây mới trồng cần thời gian để quen với môi trường bể. Cây phải thích nghi với thông số nước của bể mới. Nó cũng phải quen với phổ đèn đang dùng, với loại nền và dòng chảy khác trước, và với vi khí hậu ngay tại chỗ nó được trồng trong bể. Cây mới trồng còn cần thời gian để bén rễ, điều mà nhiều người hay bỏ qua. Ngoài ra, các loại nền đất (kể cả aquasoil) phải trải qua giai đoạn chuyển từ môi trường hiếu khí sang môi trường ngập nước.

Cây đã thích nghi thì khỏe hơn và chống tảo tốt hơn. Cây khỏe rất kháng tảo. Ngược lại, cây bị tảo bám thường là cây đang bị stress vì chưa quen môi trường, hoặc đang yếu. Quy luật này đúng với mọi bể. Khi phần lớn cây trong bể đã thích nghi và sạch tảo, cả hệ thống bể sẽ khó bùng tảo hơn. Vì vậy, khôn ngoan hơn nhiều là để dành các loài cây nhạy cảm, dễ dính tảo cho giai đoạn sau, khi các cây còn lại đã ổn định và quen với bể mới.

Bí quyết để trồng được nhiều loài nhạy cảm, nhất là cây nuôi cấy mô, là trồng chúng vào bể mà các cây khác đã ổn định và cả hệ thống đã cân bằng.

Vì sao độ chín của bể quan trọng?

Loại tảo hay hành bể mới nhất là tảo silic. Khi thấy tảo silic, gần như chắc chắn bể chưa chín, hoặc bể đã chín nhưng hệ sinh học vừa bị xáo trộn nặng. Tảo bụi xanh và tảo sợi cũng hay gặp ở bể chưa chín.

Một số loài như Bucephalandra nhìn chung dễ trồng nhưng vẫn dễ bị ảnh hưởng khi bể chưa chín. Ảnh minh họa là 2 lô Bucephalandra brownie ghost 2011 chuyển từ một bể trại đã chín sang 2 bể khác nhau. Bể bên trái là bể low tech không châm CO2, đã set và nuôi cây được vài tháng, tức là bể đã chín. Lô Bucephalandra ở bể này thích nghi tốt và hoàn toàn không bị tảo, dù chuyển từ bể có châm CO2 sang bể không có CO2. Một hệ thống bể ổn định, đã chín thì kháng tảo rất tốt.

Lô còn lại chuyển sang một bể mới set, chưa chín, và bị tảo silic cùng các loại tảo khác tấn công nặng (ảnh bên phải). Bể này có châm CO2 và mọi thông số đều đúng. Thứ nó còn thiếu là độ chín. Người chỉ nhìn vào thông số sẽ khó hiểu vì sao cây lại tệ đến thế khi "thông số hoàn hảo". Bể thủy sinh tuy nhỏ nhưng là một hệ sinh thái phức tạp. Trong đó vi sinh, cây và động vật tác động qua lại với nhau ở cấp độ vi mô. Không thể định nghĩa một bể chỉ bằng thông số, dù nhiều người chơi vẫn cố làm vậy.

Cách tránh hội chứng bể mới và giúp bể chín nhanh hơn

Set bể đúng ngay từ đầu sẽ đỡ rất nhiều. Bạn cần dòng chảy tốt (lưu lượng gấp 6 - 10 lần thể tích bể mỗi giờ) và hướng dòng hợp lý để mặt nước trao đổi khí đầy đủ. Nước nhiều oxy hơn thì vi sinh sinh sôi nhanh hơn.

Lấy nền cũ từ bể đã chín trộn vào nền mới, và bỏ vật liệu lọc cũ vào lọc, là cách cấy vi sinh cho hệ thống. Thông số nước cũng cần giữ ổn định. Tránh dùng hóa chất mạnh và tránh để thông số dao động lớn. Riêng với chu trình amoniac, châm vi sinh đóng chai có thể có ích, nhưng kể cả vậy vi sinh vẫn cần thời gian để bám trụ trong bể.

Nên chạy bể không cây, không cá trong vài tuần, bật lọc nhưng tắt đèn. Trong thời gian đó, vi sinh sẽ kịp cư trú trong nền và lọc. Thường thì chu trình amoniac cũng hình thành trong giai đoạn này. Cây có thể hút amoniac làm nguồn đạm, nhưng amoniac cao sẽ kích tảo mọc và làm rữa các cây mỏng manh. Vì thế, nhìn chung nên đợi chu trình amoniac hình thành rồi mới trồng cây.

Khởi đầu bằng các loài cây khỏe, dễ thích nghi sẽ làm bể kháng tảo tốt hơn. Chưa nên trồng các loài khó hoặc khó tính cho đến khi bể chín. Cây khỏe dễ quen với môi trường mới, mà cây đã quen thì kháng tảo. Nhờ vậy chúng tạo ra những vi khí hậu nơi tảo khó mọc lên. Bể càng nhiều cây khỏe đang lên tốt thì cả hệ thống càng kháng tảo.

Tránh trồng các loài mọc chậm, cây khó, hoặc các loài dễ dính tảo. Cụ thể, đừng trồng Bucephalandra, Utricularia gramminifolia và các cây nuôi cấy mô mỏng manh như TC Chai, Flamingo vào bể chưa chín.

Xử lý đợt bùng tảo đầu tiên sau khi trồng cây

Nếu làm theo những lời khuyên trên, các đợt bùng tảo sẽ được hạn chế tối đa. Tuy vậy, nhiều người vẫn có khả năng gặp chút rắc rối với tảo. Tảo thường xuất hiện khoảng một tuần sau khi trồng cây xong. Lúc đó nên làm gì?

Bước đầu tiên là đừng hoảng và đừng thay đổi mạnh tay khiến hệ thống càng thêm xáo trộn. Hãy kiểm tra xem có thông số nào lệch hẳn không. Nhưng nếu bể đã set tốt, cây đủ CO2, dòng chảy, ánh sáng và dinh dưỡng, thì đừng lao vào chỉnh thông số liên tục. Chỉnh nhiều có thể làm mọi thứ tệ hơn chứ không tốt lên. Cây cần thời gian để ổn định. Tuần nào cũng đổi thông số thì cây càng khó thích nghi. Hãy giữ thông số cố định và ổn định. Phần lớn cây mọc được trong một khoảng thông số rất rộng. Vì vậy, chỉnh từng thông số cho thật chính xác thường chẳng được gì, ngoài hiệu ứng giả dược, tức là cảm giác mình đã làm được gì đó cho bể.

Bước tiếp theo là vệ sinh bể nhẹ tay nhưng kỹ. Nếu tảo silic và tảo sợi phủ lên cây, bạn có thể gỡ bằng tay càng nhiều càng tốt trong lúc xi phông hoặc thay nước. Giai đoạn này bể cũng thường sinh nhiều mùn bã hữu cơ, tích lại trên mặt nền. Bạn nên thay nước nhiều, đồng thời hút sạch lớp mùn trên mặt nền. Thay nước lượng lớn sẽ loại bớt chất thải hữu cơ trong nước, cùng với tảo trôi nổi và bào tử tảo. Với bể chưa chạy xong chu trình, thay nước còn lấy bớt lượng amoniac dư. Amoniac là một trong những thủ phạm chính gây tảo giai đoạn đầu.

Nếu bể trồng quá thưa, bạn nên cân nhắc trồng thêm vài loại cây lấp chỗ trống khỏe, dễ trồng. Bể trồng kín cây sẽ chín và qua giai đoạn tảo nhanh hơn nhiều so với bể trồng thưa.

Điều cuối cùng cần làm là kiên nhẫn chờ. Bể cần vài tuần để chín, có bể còn lâu hơn. Tảo silic và tảo sợi nhiều khi phủ kín cây trong bể, trông như thảm họa. Nhưng khi cây đã thích nghi và hệ thống chín, chúng biến mất rất nhanh.

Còn nhớ lô Bucephalandra bị tảo đánh nặng sau khi chuyển sang bể mới chứ? Ảnh bên phải là hình dạng của nó chỉ hai tuần sau. Tình hình có thể xoay chuyển nhanh như vậy nếu bạn xử lý đúng cách. Trong lúc xử lý, có châm cục bộ một ít APT Fix lên chỗ Bucephalandra để đẩy nhanh quá trình, kèm theo các bước vệ sinh bể như mô tả ở trên. Ngoài ra không thông số nào thay đổi (vẫn giữ nguyên đèn, CO2, phân bón...). Bể chỉ cần thêm thời gian để chín.