ปลาคาเมเลียนแคทฟิชแม่กลอง

ปลาคาเมเลียนแคทฟิชแม่กลอง (Acrochordonichthys septentrionalis) เป็นปลาหนังในวงศ์ Akysidae จากภาคตะวันตกของประเทศไทย และอาจเป็นปลาเฉพาะถิ่นของลุ่มน้ำแม่กลอง ต่างจากชนิดอื่นในกลุ่ม A. ischnosoma ตรงที่ลำตัวเกือบทั้งตัวเป็นสีครีมและมีจุดสีน้ำตาลเล็ก ๆ เพียงไม่กี่จุด แต่สีของปลาในสกุลนี้แปรผันได้มาก เช่นเดียวกับชนิดอื่นในสกุลเดียวกัน ปลาชนิดนี้หลั่งสารสีขาวขุ่นคล้ายน้ำนมออกจากรูใต้รักแร้ (axillary pore) ได้เมื่อเครียด และสารนี้ทำให้ปลาตัวอื่นในตู้ปลาตายได้อย่างรวดเร็ว

• ขนาดโตเต็มที่: 10 ซม. (SL)
• ขนาดตู้ปลา: 90 × 30 ซม.
• อุณหภูมิ: 17.5–24 °C
• ค่า pH: 5.0–7.0
• ความกระด้าง (GH): 0–10 dGH
• ความยากในการเลี้ยง: 5 จาก 8 (ปานกลาง)
• ต้องการกระแสน้ำแรง โดยระบบกรองควรหมุนเวียนน้ำได้ 8–12 เท่าของปริมาตรตู้ต่อชั่วโมง

ปลาชนิดนี้ไม่ได้ว่ายน้ำมากนัก แต่แนะนำให้ใช้ตู้ที่มีขนาดฐานอย่างน้อย 90 × 30 ซม. เพราะคุณภาพน้ำที่แกว่งไปมาซึ่งพบได้บ่อยในตู้ขนาดเล็ก ปลาไม่น่าจะทนได้ในระยะยาว ปริมาตรประมาณ 81 ลิตร

• อุณหภูมิ: 17.5–24 °C
• ค่า pH: 5.0–7.0
• ความกระด้าง (GH): 0–10 dGH

สิ่งสำคัญที่สุดคือน้ำต้องสะอาดและมีออกซิเจนสูง จึงแนะนำให้ใช้ระบบกรองที่ใหญ่กว่าขนาดตู้เป็นอย่างน้อย การติดตั้งท่อกระจายน้ำแบบตู้จำลองลำธาร (rivertank manifold) ก็เป็นระบบกรองทางเลือกที่เหมาะสม และยังได้ประโยชน์จากกระแสน้ำที่ไหลไปทางเดียว แต่ในทางปฏิบัติ ขอเพียงน้ำมีออกซิเจนละลายอยู่มากพอ วิธีที่ใช้ก็ไม่สำคัญ จะใช้หัวทราย อุปกรณ์เพิ่มออกซิเจน หรืออื่น ๆ ก็ได้ตามต้องการ

วัสดุปูพื้นอาจเป็นกรวดละเอียด ทราย หรือผสมทั้งสองอย่าง แล้ววางหินและก้อนกรวดที่ผิวเรียบจากการถูกน้ำกัดเซาะขนาดต่าง ๆ ทับด้านบน และจะใส่ใบไม้แห้งสักไม่กี่กำมือก็ได้หากชอบ ขอนไม้และรากไม้ที่แช่จนเก่าแล้วก็ใช้ได้ แม้ไม้น้ำจะไม่ใช่องค์ประกอบของแหล่งอาศัยตามธรรมชาติ แต่ก็ใส่ได้ โดยไม้น้ำที่แข็งแรงทนทาน เช่น Microsorum pteropus (เฟินชวา) พลับพลึงน้ำ (Crinum) และอนูเบียส (Anubias spp.) น่าจะอยู่ได้ดีที่สุด ปลาชนิดนี้ต้องการคุณภาพน้ำที่คงที่ จึงไม่ควรปล่อยลงตู้ที่ยังเซ็ตไม่สมบูรณ์ และต้องเปลี่ยนน้ำบางส่วนเป็นประจำราว 30–50% ของปริมาตรตู้ต่อสัปดาห์

ปลาในสกุล Acrochordonichthys เป็นนักล่าแบบซุ่มโจมตีโดยธรรมชาติ Ng และ Ng (2001) รายงานว่าปลาตัวเต็มวัยตัวหนึ่งที่จับได้ในรัฐตรังกานู คาบสมุทรมาเลเซีย ได้สำรอกปลาสกุล Nemacheilus ออกมา 3 ตัว และปลาสกุล Glyptothorax อีก 1 ตัว ในตู้ปลาไม่จำเป็นต้องให้ปลาเป็น เพราะโดยทั่วไปปลาจะยอมกินสัตว์ไม่มีกระดูกสันหลังทั้งแบบมีชีวิตและแช่แข็งได้โดยไม่มีปัญหา เช่น หนอนแดง ไส้เดือนน้ำ และไส้เดือนดินตัวเล็ก แต่อาจต้องหย่อนอาหารลงตรงหน้าปลาเพื่อกระตุ้นให้กิน ในตู้รวมแทบจะต้องให้อาหารแบบเจาะจงตัวเช่นนี้ เพราะปลาหนังกลุ่มนี้มักอยู่นิ่ง ๆ และแย่งอาหารสู้ปลาอื่นไม่ได้

การเลี้ยงปลาในสกุลนี้ร่วมกับปลาชนิดอื่นมีความเสี่ยงจากสารเคมีที่ปลาหลั่งออกมาอยู่แล้ว (ดูหัวข้อ 'หมายเหตุ') และปลาที่เลี้ยงร่วมซึ่งตัวเล็กกว่าก็จะถูกกินแน่นอน จึงไม่ค่อยเหมาะเป็นปลาตู้รวม ทางเลือกที่สมเหตุสมผลที่สุดจึงเป็นตู้ขนาดใหญ่ที่เลี้ยงปลาฝูงขนาดพอเหมาะและไม่ก้าวร้าว ซึ่งชอบน้ำค่อนข้างเย็นและมีกระแสน้ำ เช่น ปลาหลายชนิดในสกุล Devario หรือปลาในกลุ่ม Rasbora sumatrana ปลาหน้าดินชนิดอื่นก็เลี้ยงร่วมได้ หากตัวใหญ่พอที่จะไม่ถูกล่าและไม่หวงถิ่น แม้ปลาชนิดนี้จะไม่ได้ชอบอยู่รวมฝูงนัก แต่ก็ไม่ก้าวร้าวต่อปลาชนิดเดียวกันที่ตัวใหญ่เกินกว่าจะกลืนได้ จึงเลี้ยงเป็นกลุ่มได้

ในตัวผู้ ช่องทวารหนักอยู่ติดด้านหน้าของตุ่มเพศ (genital papilla) ซึ่งตั้งอยู่ด้านหลังฐานครีบท้อง ที่ปลายตุ่มเพศมีช่องเปิดซึ่งมีแผ่นหนังปิดอยู่ ส่วนในตัวเมีย ช่องทวารหนักอยู่ค่อนไปทางด้านหลังมากกว่า และตุ่มเพศเป็นท่อสั้น ๆ มีช่องเปิดที่ปลายโดยไม่มีแผ่นเนื้อปิด

ยังไม่มีบันทึกการเพาะพันธุ์ในที่เลี้ยง และยังรู้เรื่องพฤติกรรมในธรรมชาติน้อยมาก

ได้รับการบรรยายลักษณะครั้งแรกจากตัวอย่างในแม่น้ำแควน้อย จังหวัดกาญจนบุรี ภาคตะวันตกของไทย แม่น้ำแควน้อยไหลมาบรรจบกับแม่น้ำแควใหญ่กลายเป็นแม่น้ำแม่กลอง และปลาชนิดนี้อาจเป็นปลาเฉพาะถิ่นของลุ่มน้ำแม่กลอง มีบันทึกที่ยังน่าสงสัยจากแม่น้ำเบอร์นัม (Bernam) ทางตะวันตกเฉียงเหนือ และแม่น้ำปะหัง (Pahang) ทางตอนกลางของคาบสมุทรมาเลเซีย

Ng และ Ng (2001) รายงานว่า A. rugosus ซึ่งเป็นชนิดในสกุลเดียวกัน อาศัยอยู่ในลำธารป่าที่น้ำไหลเชี่ยวและใส พื้นเป็นทรายหรือหิน มีเศษใบไม้ร่วงทับถมเป็นหย่อม ๆ และมักรวมตัวกันอยู่ใต้ขอนไม้หรือก้อนหินที่จมน้ำ จากการสังเกตทั้งในที่เลี้ยงและในธรรมชาติ ปลาในสกุล Acrochordonichthys ดูเหมือนจะออกหากินกลางคืนเป็นส่วนใหญ่

เช่นเดียวกับปลาชนิดอื่นในสกุลนี้ สีลำตัวของปลาชนิดนี้แปรผันได้ แม้แต่ในปลาที่จับมาจากแหล่งเดียวกัน แต่ก็มีลักษณะบางอย่างที่สังเกตพบอย่างสม่ำเสมอและใช้แยกบางชนิดออกจากกันได้ เชื่อกันว่าเรื่องนี้เกี่ยวข้องกับการที่ปลาในสกุล Acrochordonichthys ลอกคราบผิวหนังเป็นระยะ และมีสีซีดลงหลังลอกคราบ

A. septentrionalis จัดอยู่ในกลุ่มที่เรียกว่ากลุ่ม A. ischnosoma ภายในสกุล ซึ่งเป็นหนึ่งในสองกลุ่มที่ Ng และ Ng (2001) จำแนกไว้ โดยทั้งสองระบุว่าแม้การจัดกลุ่มนี้อาจไม่ได้สะท้อนความสัมพันธ์ตามธรรมชาติ แต่ก็ช่วยในการอภิปรายความสัมพันธ์ทางอนุกรมวิธานระหว่างชนิดต่าง ๆ กลุ่มนี้ประกอบด้วยชนิดที่มีคอดหางค่อนข้างเรียว (ความลึก 4.7–5.3% ของความยาวมาตรฐาน) หัวแคบกว่า (ความกว้าง 18.3–21.9% ของความยาวมาตรฐาน) และมีกระดูกสันหลัง 39–41 ข้อ ปัจจุบันประกอบด้วย A. ischnosoma, A. guttatus, A. gyrinus, A. mahakamensis, A. septentrionalis และ A. strigosus

กลุ่มที่สองเรียกว่ากลุ่ม A. rugosus ประกอบด้วยชนิดที่มีคอดหางลึกกว่า (ความลึก 5.5–8.8% ของความยาวมาตรฐาน) หัวกว้างกว่า (ความกว้าง 22.0–29.6% ของความยาวมาตรฐาน) และมีกระดูกสันหลัง 35–37 ข้อ ชนิดในกลุ่มนี้ ณ เวลาที่เขียนได้แก่ A. rugosus, A. chamaeleon, A. falcifer และ A. pachyderma

ในกลุ่มแรก A. septentrionalis ต่างจากชนิดอื่นทั้งหมดด้วยลักษณะต่อไปนี้: ระยะระหว่างครีบหลังกับครีบไขมันสั้นกว่า (4.4–5.7% ของความยาวมาตรฐาน เทียบกับ 6.2–9.8%) ก้านกระดูกเหงือก (branchiostegal rays) น้อยกว่า (4 เทียบกับ 5–6) และสีลำตัวเกือบทั้งตัวเป็นสีครีม มีจุดสีน้ำตาลเล็ก ๆ ไม่กี่จุด เทียบกับลำตัวลายด่างที่มีแต้มสีน้ำตาลจำนวนมาก

ปลาในสกุล Acrochordonichthys มีการปรับตัวที่น่าสนใจหลายอย่าง ที่เด่นที่สุดคือความสามารถในการหลั่งสารสีขาวขุ่นคล้ายน้ำนมออกจากรูใต้รักแร้ (axillary pore) ซึ่งอยู่ใต้ก้านกระดูกบริเวณไหล่ (humeral process) เหนือฐานครีบอก สารนี้ยังไม่มีการศึกษาอย่างละเอียด แต่ดูเหมือนจะเป็นกลไกป้องกันตัว เพราะทำให้ปลาตัวอื่นตายได้อย่างรวดเร็วในพื้นที่จำกัดอย่างตู้ปลา และจะหลั่งออกมาเฉพาะเมื่อปลาเครียดด้วยสาเหตุบางอย่างเท่านั้น ใต้ฐานครีบอก ช่องเหงือกมีลักษณะพิเศษคล้ายพวยกา ซึ่งดูเหมือนจะเกี่ยวข้องกับการเคลื่อนที่ โดยปลาจะพ่นน้ำผ่านช่องนี้เพื่อดันตัวไปข้างหน้า คล้ายกับปลาในวงศ์ Aspredinidae

ในด้านสายวิวัฒนาการ วงศ์ Akysidae ถือว่ามีความใกล้ชิดที่สุดกับวงศ์ Sisoridae, Amblycipitidae และ Erethistidae โดยทั้งสี่วงศ์นี้รวมกันเป็นกลุ่มเดียวกันทางวิวัฒนาการ (monophyletic clade) ซึ่งเป็นกลุ่มพี่น้องกับวงศ์ Bagridae

• de Pinna, M. C. C. (1996). A Phylogenetic Analysis of the Asian Catfish Families Sisoridae, Akysidae, and Amblycipitidae, with a Hypothesis on the Relationships of the Neotropical Aspredinidae (Teleostei, Ostariophysi). Fieldiana, Zoology (New Series) 84
• Ng, H. H. and P. K. L. Ng (2001). A revision of the akysid catfish genus Acrochordonichthys Bleeker. Journal of Fish Biology 58(2), 386-418
• Ng, H. H. and H. H. Tan (2002). Redescription of Acrochordonichthys ischnosoma Bleeker, 1858, a poorly-known species of akysid catfish (Teleostei: Siluriformes) from Sumatra and Java. The Raffles Bulletin of Zoology 50(2), 449-452
• Rainboth, W. J. (1996). Fishes of the Cambodian Mekong. FAO Species Identification Field Guide for Fishery Purposes. FAO, Rome, 1-265
• Roberts, T. R. (1989). The freshwater fishes of western Borneo (Kalimantan Barat, Indonesia). Memoirs of the California Academy of Sciences 14, 1-210
• Sullivan, J. P., J. G. Lundberg and M. Hardman (2006). A phylogenetic analysis of the major groups of catfishes (Teleostei: Siluriformes) using rag1 and rag2 nuclear gene sequences. Molecular Phylogenetics and Evolution 41(3), 636–662
• Vidthayanon, C. and H. H. Ng (2003). Acrochordonichthys gyrinus, a new species of akysid catfish (Teleostei: Siluriformes) from Thailand. Zootaxa No. 183, 1-7