ปลาคอมบ์เทล

ปลาคอมบ์เทลชวา (Java combtail) Belontia hasselti เป็นปลากลุ่มที่มีอวัยวะช่วยหายใจ (labyrinth) พบในภาคใต้ของไทย มาเลเซียคาบสมุทร สิงคโปร์ สุมาตรา บอร์เนียว และชวา มีอีกชื่อว่า 'Malay combtail' ส่วนใหญ่อาศัยอยู่ในป่าพรุที่น้ำเป็นกรดและแทบไม่มีกระแสน้ำ ต่างจาก B. signata ซึ่งเป็นปลาชนิดเดียวในสกุลเดียวกัน ตรงที่ลำตัวมีสีน้ำตาลอมเทา และครีบเดี่ยวมีลวดลายแบบโมเสก ปลาชนิดนี้โตได้ถึง 20 ซม. (ความยาวมาตรฐาน SL) กินปลาตัวเล็กมาก ๆ ได้ จึงไม่แนะนำให้เลี้ยงในตู้ปลารวมทั่วไป

ตู้ปลาสำหรับเลี้ยงปลา 1 คู่ ควรมีขนาดฐาน 120 × 30 ซม. ขึ้นไป (ประมาณ 108 ลิตร)

• อุณหภูมิ: 21–26 °C
• ค่า pH: 4.5–8.5
• ความกระด้าง: 1–25 dGH

หากมีที่หลบซ่อนและโครงสร้างในตู้อย่างเพียงพอ ปลาชนิดนี้ไม่เรื่องมากเรื่องการตกแต่ง กระถางดินเผา ท่อพลาสติก และวัสดุสังเคราะห์อื่น ๆ ล้วนใช้ได้ดี หากต้องการให้ดูเป็นธรรมชาติมากขึ้น อาจใช้พื้นทรายเนื้อนุ่ม ร่วมกับรากไม้และกิ่งไม้ที่จัดวางให้เกิดมุมร่มเงาและโพรงจำนวนมาก

การใส่ใบไม้แห้ง (ใบบีช ใบโอ๊ก หรือใบหูกวาง ใช้ได้ทั้งหมด) จะยิ่งเพิ่มความเป็นธรรมชาติ และช่วยให้เกิดกลุ่มจุลินทรีย์ที่มีประโยชน์ขณะใบไม้ย่อยสลาย ซึ่งเป็นแหล่งอาหารเสริมที่มีค่าสำหรับลูกปลา ขณะที่แทนนินและสารเคมีอื่น ๆ ที่ปล่อยออกมาจากใบไม้ที่เปื่อยจะช่วยจำลองสภาพน้ำแบบน้ำดำ (blackwater) อาจใช้ลูกอัลเดอร์ (alder cone) เพื่อจุดประสงค์หลังนี้ได้ด้วย ไม่จำเป็นต้องใช้พีตธรรมชาติ เพราะการเก็บพีตไม่ยั่งยืนและทำลายสิ่งแวดล้อม

แนะนำให้ใช้แสงค่อนข้างสลัว และไม้น้ำในสกุล Microsorum, Taxiphyllum, Cryptocoryne และ Anubias เหมาะที่สุดเพราะเติบโตได้ในสภาพเช่นนี้ การมีพืชลอยน้ำเป็นหย่อม ๆ เพื่อช่วยกรองแสงให้นุ่มลงอีกก็อาจได้ผลดี

เนื่องจากในธรรมชาติปลาชนิดนี้อาศัยอยู่ในแหล่งน้ำที่ไหลช้าหรือน้ำนิ่ง ระบบกรอง หรืออย่างน้อยกระแสน้ำ ไม่ควรแรงมาก ควรหลีกเลี่ยงการเปลี่ยนน้ำปริมาณมาก ๆ การเปลี่ยนน้ำ 10–15% ต่อสัปดาห์ก็เพียงพอ หากเลี้ยงปลาในตู้ไม่หนาแน่น

เป็นปลากินเนื้อเป็นหลัก และดูเหมือนว่าในธรรมชาติจะกินสัตว์ไม่มีกระดูกสันหลัง หอย และปลาตัวเล็ก

ในตู้ปลาจะกินอาหารสดและอาหารแช่แข็งขนาดใหญ่ เช่น ไส้เดือนดิน หรือหอยและสัตว์มีเปลือก ปลาส่วนใหญ่จะหัดกินอาหารแห้งได้ด้วย โดยทั่วไปชอบอาหารเม็ดมากกว่าอาหารแผ่น อาหารชิ้นเล็กอย่างหนอนแดง (ลูกน้ำของแมลงวงศ์ Chironomidae) หรือไรทะเล ปลาตัวเล็กจะกิน แต่ปลาตัวเต็มวัยอาจไม่สนใจ

ไม่แนะนำให้เลี้ยงในตู้ปลารวมทั่วไป แต่สามารถเลี้ยงร่วมกับปลาอื่นในตู้ขนาดใหญ่ได้ ควรหลีกเลี่ยงปลาตัวเล็กมาก ๆ เพราะอาจถูกกิน แต่ปลาตระกูลปลาตะเพียนขนาดกลางที่รักสงบและอยู่เป็นฝูงเหมาะสม รวมถึงปลากลุ่ม anabantoid อื่นที่แข็งแรงทนทาน เช่น สกุล Trichopodus หรือ Helostoma

ปลาในสกุล Belontia ไม่อยู่รวมเป็นกลุ่ม ยกเว้นช่วงที่ยังเป็นปลาเล็ก ตัวผู้มักก้าวร้าวต่อปลาชนิดเดียวกัน รวมถึงตัวเมียที่ไม่ได้อยู่ในช่วงผสมพันธุ์ ต้องระมัดระวังเป็นพิเศษเมื่อปล่อยปลาใหม่เข้าไปรวมกับปลาตัวเดิมหรือกลุ่มเดิม เพราะปลาใหม่อาจถึงขั้นถูกฆ่าตายได้ ดังนั้น หากตู้ไม่ได้ใหญ่มาก จึงแนะนำให้เลี้ยงเพียงคู่เดียว (ตัวผู้หนึ่ง ตัวเมียหนึ่ง)

ตัวผู้ที่โตเต็มที่จะตัวใหญ่กว่าตัวเมียอย่างเห็นได้ชัด และมีครีบเดี่ยวยาวกว่า แต่ปลาเล็กไม่สามารถแยกเพศได้อย่างแม่นยำจากลักษณะภายนอก

ตัวผู้เป็นผู้ก่อหวอดและดูแลไข่ และดูเหมือนว่าจะวางไข่ได้จำนวนมาก แต่จนถึงปัจจุบันยังไม่มีข้อมูลรายละเอียดที่แน่ชัด

เป็นปลาท้องถิ่นของตอนใต้ของอินโดจีน ตั้งแต่ภาคใต้ของไทย (คาบสมุทร) ทั่วมาเลเซียคาบสมุทร สิงคโปร์ และหมู่เกาะซุนดาใหญ่ ได้แก่ สุมาตรา บอร์เนียว และชวา อาจไม่พบทางตอนเหนือของบอร์เนียว

ถิ่นที่พบตัวอย่างต้นแบบ (type locality) คือ 'Java, Indonesia'

ส่วนใหญ่พบในแหล่งน้ำจืดที่เป็นกรดและแทบไม่มีกระแสน้ำ โดยเฉพาะป่าพรุดั้งเดิม ซึ่งน้ำมีสีน้ำตาลเข้มจากกรดฮิวมิกและสารเคมีอื่น ๆ ที่ปล่อยออกมาจากซากอินทรียวัตถุที่เน่าเปื่อย

ทำให้น้ำแทบไม่มีแร่ธาตุละลายอยู่ และค่า pH อาจต่ำได้ถึง 3.0–4.0 เรือนยอดของป่าดิบชื้นที่หนาทึบด้านบนทำให้แสงส่องลงถึงผิวน้ำได้น้อยมาก และพื้นมักเต็มไปด้วยกิ่งไม้ที่หักร่วงและเศษใบไม้

ไม้น้ำที่พบอาจรวมถึงพืชในสกุล Cryptocoryne, Blyxa, Barclaya, Eleocharis, Utricularia และ Lymnophila

น่าเสียดายที่ป่าดั้งเดิมจำนวนมหาศาลทั่วเอเชียตะวันออกเฉียงใต้ถูกเปลี่ยนสภาพหรือสูญหายไปทั้งหมดจากการทำไม้ การเกษตร และกิจกรรมอื่น ๆ ของมนุษย์ หลายกรณีแหล่งอาศัยของปลาในพื้นที่ที่ได้รับผลกระทบก็ถูกเปลี่ยนแปลงไปอย่างมาก และความหลากหลายของชนิดพันธุ์ก็ลดลง

แหล่งอาศัยแบบฉบับของ B. hasselti คือป่าชายฝั่งที่รันเตาอาบัง (Rantau Abang) รัฐตรังกานู มาเลเซียคาบสมุทร ซึ่งประกอบด้วยลำรางน้ำเล็ก ๆ ที่ไหลช้า ๆ ผ่านดงพืชพรรณที่ส่วนใหญ่เป็นต้นเสม็ด (Melaleuca) พื้นเป็นทรายปนพีต และน้ำเป็นกรด (pH 4.5 ในเดือนกุมภาพันธ์ 2009)

ความหลากหลายของปลาสูง โดยมีชนิดที่พบอยู่ร่วมกัน ได้แก่ Boraras maculatus, Brevibora cheeya, Cyclocheilichthys apogon, Osteochilus spilurus, Parachela maculicauda, P. oxygastroides, Rasbora einthovenii, R. trilineata, Desmopuntius johorensis, Trigonopoma gracile, T. pauciperforatum, Lepidocephalichthys furcatus, Pangio alcoides, P. semicincta, Kryptopterus macrocephalus, Ompok leiacanthus, Wallago leerii, Hemibagrus nemurus, Pseudomystus leiacanthus, Clarias batrachus, C. meladerma, Parakysis verrucosa, Aplocheilus panchax, Hemirhamphodon pogonognathus, Monopterus albus, Nandus nebulosus, Pristolepis grooti, Betta imbellis, B. waseri, Luciocephalus pulcher, Parosphromenus paludicola, Trichopodus leerii, T. trichopterus, Trichopsis vittata, Channa bankanensis, C. lucius และ C. striata

ปลาชนิดนี้ยังมีชื่อสามัญว่า 'Malay combtail'

ในแง่ลักษณะภายนอก ข้อแตกต่างที่เห็นชัดที่สุดจาก B. signata ซึ่งเป็นปลาชนิดเดียวในสกุลเดียวกัน คือลำตัวโดยรวมมีสีน้ำตาลอมเทา (เทียบกับสีอมแดง) และมี (เทียบกับไม่มี) ลวดลายแบบโมเสกบนครีบเดี่ยว

ตำแหน่งความสัมพันธ์ทางวิวัฒนาการของสกุล Belontia กับปลากลุ่ม anabantoid อื่น ๆ ยังไม่ได้ข้อสรุปนัก ทั้งหลักฐานทางสัณฐานวิทยาและทางโมเลกุลยังไม่สามารถชี้ชัดได้จนถึงปัจจุบัน

Britz (1995) เสนอว่าสกุลนี้อาจเป็นกลุ่มพี่น้อง (sister group) ของสมาชิกอื่นทั้งหมดในวงศ์ Osphronemidae โดยอาศัยข้อเท็จจริงที่ว่ากล้ามเนื้อ external levator มัดที่สองของซี่เหงือกที่สองไม่มีการเปลี่ยนแปลงรูปร่าง (เช่นเดียวกับใน Helostoma และวงศ์ Anabantidae) ขณะที่ในปลาวงศ์ Osphronemidae อื่น ๆ กล้ามเนื้อนี้เปลี่ยนเป็นชั้นบาง ๆ ที่คลุมส่วนท้ายทั้งหมดของช่องเหนือเหงือก (suprabranchial chamber)

อย่างไรก็ตาม ในการศึกษาสายวิวัฒนาการทางโมเลกุลของ Rüber et al. (2006) พบว่า Belontia มีความใกล้ชิดที่สุดกับกลุ่มปลาแรด (giant gourami) ในสกุล Osphronemus แม้ว่าจะไม่สามารถระบุความสัมพันธ์ระดับฐานในวงศ์ Osphronemidae ได้

เช่นเดียวกับปลาอื่นในอันดับย่อย Anabantoidei ปลาชนิดนี้มีอวัยวะช่วยหายใจที่เรียกว่า labyrinth ซึ่งทำให้ปลาหายใจเอาอากาศจากบรรยากาศได้ในระดับหนึ่ง อวัยวะนี้ประกอบด้วยอวัยวะเหนือเหงือก (suprabranchial organ) หนึ่งคู่ ที่เกิดจากการขยายตัวของส่วน epibranchial (ส่วนบน) ของซี่เหงือกแรก และอยู่ในช่องเหนือเหงือก ภายในมีแผ่นเนื้อเยื่อพับซ้อนจำนวนมากที่มีเส้นเลือดหนาแน่น ทำหน้าที่เป็นพื้นผิวแลกเปลี่ยนก๊าซขนาดใหญ่ โครงสร้างนี้มีความซับซ้อนแตกต่างกันไปในแต่ละชนิด และมักพัฒนามากกว่าในชนิดที่อาศัยอยู่ในสภาพแวดล้อมที่โหดร้ายกว่า

• Cuvier, G. and A. Valenciennes. (1831). Histoire naturelle des poissons. Tome septième. Livre septième. Des Squamipennes. Livre huitième. Des poissons à pharyngiens labyrinthiformes. Histoire naturelle des poissons. v. 7, 1-531
• Kottelat, M. and E. Widjanarti (2005). The fishes of Danau Sentarum National Park and the Kapuas Lakes area, Kalimantan Barat, Indonesia. Raffles Bulletin of Zoology Supplement 13, 139-173
• Linke, H. (1992). Labyrinth Fish: The Bubble Nest Builders. Tetra Press, 1-176
• Roberts, T. R. (1989). The freshwater fishes of western Borneo (Kalimantan Barat, Indonesia). Memoirs of the California Academy of Sciences 14, 1-210
• Rüber, L, R. Britz and R. Zardoya (2006). Molecular phylogenetics and evolutionary diversification of labyrinth fishes (Perciformes: Anabantoidei). Systematic Biology 55(3), 374-397
• Tan, H. H. and P. K. L. Ng (2005). The labyrinth fishes (Teleostei: Anabantoidei, Channoidei) of Sumatra, Indonesia. Raffles Bulletin of Zoology Supplement 13, 115-138
• Kottelat, M. (2013). The fishes of the inland waters of southeast Asia: a catalogue and core bibiography of the fishes known to occur in freshwaters, mangroves and estuaries. The Raffles Bulletin of Zoology Supplement 27, 1-663